Tekst źródłowy strony Székelyföld történelmi székei

[[Kategoria:1sek]]
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z węgierskiej Wikipedii]]
{{Uwaga|
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Sz%C3%A9kelyf%C3%B6ld_t%C3%B6rt%C3%A9nelmi_sz%C3%A9kei
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Sz%C3%A9kelyf%C3%B6ld_t%C3%B6rt%C3%A9nelmi_sz%C3%A9kei&action=history
|nota    = węgierski
}}

{|
|
|}

{|
 |-style="vertical-align:top;"
 |

'''Historyczne ''lokacje'' [[Sekler]]ów''' − było ich 7 głównych i 5 podrzędnych. W dokumentach pisanych jest wzmianka pisemna tylko o siedmiu krzesłach. W swoich dyplomach są one łącznie określane jako „három nembeli székelyek” ''(trium generum Siculi)'' („''Seklerzy Siedmiu Lokacji''”) lub „''Seklery Trzech Płci''” (''trium generum Siculi') lub, w skrócie, jako „Domy Trzech Rodzajów Trzech Krzeseł” (Universitas trium generum Siculorum septem sedium).<ref name=szkl-sze>''[http://mek.niif.hu/04900/04920/html/mhodonerdely0010.html Szádeczky Kardoss Lajos: A székely székek]'' (html). Magyar Elektronikus Könyvtár (MEK). [dostęp:2014-01-17].</ref>

W [[Székelyföld]] dokonano rozróżnienia między oryginalnymi lub pierwotnie utworzonymi lokacjami ''matczynymi'' a utworzonymi później w nich lokacjami ''synowskimi'' (''sedes filialis''). Pierwsze rozdziały zwykle odnoszą się do późniejszych lokacji tylko jako ziemi (''terra'') lub terytorium (''districtus'') lub, zgodnie z podziałem kościelnym, jako diecezje (''dioecesis'').<ref name=szkl-sze/><ref>Székely Oklevéltár: ''Siculi terre Sebus (Sepsi, 1224. 1252.); districtus Sebes (1349.). Siculi de Kezd (1272. 1291.); universitas Siculorum de Telegd (1270. 1279.); diaecesis de Telegd (1280.), Siculi de Udvarhel (1301.), Siculus de Chyk (1324.); Siculi super terra Oronos (Aranyos, 1289.), Siculi de juxta Aranyos (1331.); Siculi de Orbou (1396,).''</ref>

Proces powstawania siedmiu lokacji Seklerów, wraz z krystalizacją instytucji Seklera, zakończył się w ostatnich latach XIV wieku, a jej siedzibą macierzystą stała się [[Udvarhelyszék]], którą w niektórych późniejszych źródłach nazywają główną siedzibą − „''Capitalis Sedes'' ”.<ref name=szi1>''[https://web.archive.org/web/20121115193105/http://szekelyfold.info.ro/szekely-szekek Egykori székely székek]'' (html). szekelyfold.info.ro. [http://szekelyfold.info.ro/szekely-szekek Zarchiwizowano] 15 listopada 2012. [dostęp:2014-01-27].</ref>

== Przegląd Historyczny ==

Tereny administracyjne [[Sekler]]ów nazywane były ''sedes'' przez pół tysiąca lat (1400–1876) i pełniły tę samą rolę co komitaty. Dokonano rozróżnienia między pierwotnie utworzonymi [lokac]]jami głównymi lub ''matczynymi'', a utworzonymi później w nich [[lokac]]jami ''synowskimi'' (sedes filialis). Pierwsze dyplomy odnoszą się zwykle tylko do późniejszego obszaru (''terra'') lub terytorium (''districtus'') lub, zgodnie z podziałem kościelnym, diecezji (''dioecesis'').<ref name=szkl-sze/><ref>Székely Oklevéltár: ''Siculi terre Sebus (Sepsi, 1224. 1252.); districtus Sebes (1349.). Siculi de Kezd (1272. 1291.); universitas Siculorum de Telegd (1270. 1279.); diaecesis de Telegd (1280.), Siculi de Udvarhel (1301.), Siculus de Chyk (1324.); Siculi super terra Oronos (Aranyos, 1289.), Siculi de juxta Aranyos (1331.); Siculi de Orbou (1396,).''</ref>

Organizacja terytorialna sięga czasów przejścia od życia pasterskiego do rolnictwa, czyli początku XIII wieku. Definicja nazw terytorialnych jest zmienna i ewoluowała przez ponad sto lat. Podobnie jak w sąsiednich [[Sas]]ów siedmogrodzkivh zmienia się definicja, używa się słów ''terra'', ''districtus'', ''comitatus'', ale w XIV wieku nazwa ''[[lokac]]ja'' (''sedes'') stała się wśród nich powszechna, służąc jako wzór dla Seklerów, którzy przejęli również system lokacji. Zaczęło się pod koniec XIV wieku i powoli stało się powszechne.<ref>Dr. Szádeczky Kardoss Lajos. ''A Székely Nemzet története és alkotmánya''. „Hargitaváralja” J. Sz. K., s. 17. (1927)</ref>

==Lokacje główne i podrzędne==

* [[Scaunul Secuiesc al Arieșului|Scaunul Arieș]] (węg. ''[[Aranyosszék]]''),
* [[Scaunul Ciuc]] (węg. ''[[Csíkszék]]''), mając w swoim składzie filie: Giurgeu (''[[Gyergyószék|Gyergyó]]'') i Casin (''[[Kászonszék|Kászon]]''),
* [[Scaunul Chizd]] (węg. [[Kézdiszék]]),
* [[Scaunul Mureș]] (węg. ''[[Marosszék]]''),
* [[Scaunul Orbai]] (węg. [[Orbaiszék]]),
* [[Scaunul Sf. Gheorghe]] (węg. ''[[Sepsiszék]]''), mając w swoim składzie filie: Brăduț (''Bardócz'') i Cristur (''Keresztúr'').

=== [[Udvarhelyszék]] ===

Główną, centralną, tzw. Lokacją-Matką było [[Udvarhely]], które pierwotnie nosiło nazwę ''Telegd'' w 1235 roku jako diecezja, a później jako obszar. Jest wzmiankowany jako ''Telegdszék'' w statucie króla [[Stefan V|Stefana V]].<ref>''[https://web.archive.org/web/20140111004523/http://www.sigillum.hu/rendszerek/tarsadalom/v-istvan-oklevele-a-telegdi-szekelyekhez-1270-1272/ V. István oklevele a telegdi székelyekhez (1270-1272)]''. [http://www.sigillum.hu/rendszerek</ref> Po raz pierwszy pojawia się pod nazwą [[Udvarhelyszék]] w 1448 roku.<ref name=szkl-sze/> Lokacja miało dwie lokacje ''synowskie'': [[Bardócszék]] na południowym zachodzie i [[Keresztúrszék]] na zachodzie.
<ref name=pas>''[https://web.archive.org/web/20130314030535/http://mta.hu/data/cikk/12/72/8/cikk_127208/Szekfoglalo_szovege_Pal-Nepesseg_a_18.sz.elejen.pdf Pál-Antal Sándor: Népességi viszonyok a Székelyföldön a 18. század elején]'' (pdf). mta.hu. [http://mta.hu/data/cikk/12/72/8/cikk_127208/Szekfoglalo_szovege_Pal-Nepesseg_a_18.sz.elejen.pdf Zarchiwizowano] 14 marca 2013. [dostęp:2014-01-10].</ref> Terytorialny środek ciężkości lokacji znajdował się w górnym biegu rzeki [[Nagy-Küküllő (folyó)|Nagy-Küküllő]], rozciągając się na dorzecze rzeki [[Homoród (folyó)|Homoród]] oraz potoków [[Vargyas-patak|Vargyas]] i [[Kormos-patak|Kormos]], należących do zlewni [[Olt]]u (rum. ''Aluty''). Cechą charakterystyczną samorządu Seklerów jest to, że choć miał znaczenie militarne, nie tolerował on centrum terytorialnego. W targowym mieście [[Székelyudvarhely|Udvarhely]] odbywały się zgromadzenia narodowe Seklerów, a następnie Sąd Apelacyjny, a w czasach książęcych rząd centralny próbował ustanowić wsparcie wykonawcze dla polityki Seklera w zaatakowanym zamku Szekler, ale to znowu w przypadku Court of Appeal, był tylko krótkotrwały. '''a központi hatalom megpróbálta a [[Székelytámadt vár]]ban kialakítani székely politikája végrehajtó támaszát, ám ez – akár a fellebbviteli törvényszék esetében – ismét csak rövid távon működött.'''<ref name=szi1/>

Tutaj, w czasach księstwa, zachowały się '''próbki''' jednostek oficjalnie używanych obowiązujących w całym regionie [[Székelyföld]], a pieczęć „Narodu Seklerów” trzymał i strzegł kapitan Udvarhely − prawdopodobnie od 1659 r. do końca [[lokac]]ji Seklerów. Opierając się na tych niezaprzeczalnych faktach i poprzednikach, Udvarhely, zwłaszcza lokacja, a czasem także miasto, starały się wyposażyć siebie w swego rodzaju hegemoniczną rolę w swojej późnośredniowiecznej i nowożytnej historii, co jednak było konsekwentnie odrzucane przez społeczność Seklerów. Dzięki nastrojowi '''antyhegemonii''' nie mogło powstać żadne inne centrum „ogólnoseklerskie”.<ref name=szi1/>

=== [[Marosszék]] ===

Drugą główną [[lokac]]ją jest Marosszék (''sedes Maros''), która została utworzona w XV. Pierwsza wzmianka o jej lokowaniu pochodzi z początku XIX wieku (1408–10). Jednak jego siedziba, Székelyvásárhely (később [[Marosvásárhely]]) − później Odorheiu Secuiesc, obecnie Târgu Mureş, występuje już w 1344 roku.<ref name=SK-51''>Szabó Károly (szerk.). ''Székely Oklevéltár''. Magyar Történelmi Társulat, Kolozsvár, s. 51. (1872)</ref> Wbrew powszechnym przekonaniom Marosszék powstał wzdłuż rzek [[Maros]] i [[Nyárád]], a jego centrum, Marosvásárhely, nie mogło stać się administracyjnie − wbrew przekonaniom − centrum życia publicznego Seklerów, a od 1616 roku, po tym jak stało się prawnie wolnym miastem królewskim. wyłączyło się z więzów [[Székelyföld]], ale jednocześnie stało się kulturalnym, edukacyjnym, gospodarczym i przemysłowym centrum Székelyföld.<ref name=szi1/> Marosszék miał również lokacje ''synowską'' [[Szeredaszék]] − z jego centrum w [[Nyárádszereda]] − ale wspomina się o nim dopiero w XVI wieku.<ref name=szkl-sze/>

=== [[Háromszék]] ===

W 1562 roku został połączony trzech lokacji. Spośród nich [[Sepsiszék]] (''Sebus'') pojawił się już w 1224 r. jako obszar (''terra Sicolorum terre Sebus'') w dokumencie króla [[Andrzej II|Andrzeja II]], który w swoim liście uprzywilejowanym, nadaje samorząd Sasom.<ref>Szabó Károly (szerk.). ''Székely Oklevéltár''. Magyar Történelmi Társulat, Kolozsvár, s. 5. (1872)</ref> Zachodnia część lokacji została przekształcona w lokację ''synowską'' o nazwie [[Miklósvárszék]].<ref name=pas/> O współprzewodniczącym Kézdim wspomniano również w epoce [[Arpadowie|Arpadów]], a fakt, że król [[Stefan V]] osiedlił stamtąd nowo utworzony [[Aranyosszék]]Szabó Károly (szerk.). ''Székely Oklevéltár''. Magyar Történelmi Társulat, Kolozsvár, s. 18. (1872), który liczył już 29 osad w latach 1291–93, świadczy o tym, że mógł on być zaludniony. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1427 roku jako [[Kézdiszék]]. Pomiędzy dwoma lokacjami znajdował się [[Orbaiszék]], o którym pierwsza wzmianka w statucie pochodzi z 1419 r.<ref name=szkl-sze/> [[Sepsiszék]] powstał na obszarze między Olt i [[Feketeügy]], Orbaiszék na lewo od Feketeügy, Kézdiszék został utworzony w górnym odcinku tego samego cieku, w ochronie [[Zakole|Zakola Karpackiego]].<ref name=szi1/> W południowo-zachodniej części graniczy z górami [[Baróti-hegység|Baróti]], w środkowej części z górami [[Bodoki-hegység|Bodoki], od północy z górami [[Nemere-hegység|Nemere]], we wschodniej części z górami [[Háromszéki-havasok|Háromszék]], a od południa z górami [[Bodzai-havasok|Bodzai]].

=== [[Csíkszék]] ===

Csíkszék rozciągał się na północ nad Háromszék przez długi czas na granicy, między [[Kárpátok|Karpatami]] a pasmem górskim [[Hargita (hegység)|Harghita, w dolinie rzeki Olt.<ref name=szi1/> Pierwsza udokumentowana wzmianka pochodzi z 1324 roku, a pierwsze wzmianki o lokacji pochodzą z 1419 roku. Później dołączyły do niego dwie lokacje ''synowskie'': [[Gyergyószék]] na północy i [[Kászonszék]] na południowym wschodzie, ale jednocześnie lokacja została podzielona na [[<ref name=szi1/>\Al-]] i [[Felcsík]].<ref name=szkl-sze/><ref name=pas/> Centrum Csíkszék była [[Csíkszereda]] (rum. '' Miercurea Ciuc''), które rozrosło się z kilku wiosek do małego miasteczka. Jej wioski, które znajdują się w Felcsíku w pobliżu ich dużej olbrzymiej wioski Olt, a wzdłuż wpływających do niej strumieni wioski jednej z dolin Alcsíka − doliny potoku [[Lok-patak|Lok]] − do dziś tworzą nieco niezależną grupę wiosek. Należał do górnej doliny rzeki [[Tatros (folyó)|Tatros]] ([[Gyimes]]ek). W XIX wieku charakteryzowało się przeludnieniem, dlatego część Seklerów wyemigrowała do Mołdawii.<ref>''[http://szekelyfoldportal.info/index.php?option=com_content&view=article&id=6:csikszek&catid=5:a-toertenelmi-szekek&Itemid=7 Csíkszék]'' (php). szekelyfoldportal.info. [dostęp:2014-01-27].</ref>

=== [[Aranyosszék]] ===

Aranyosszék była ostatnią [[lokac]]ją założoną przez Seklerów. Terytorialnie nie była połączona z innymi lokacjami, leżał na zachód od nich, czyli była eksklawą. Swoją nazwę zawdzięcza przepływającej przez nią rzece Aranyos<ref name=szi1/>, a jej siedzibą był [[Felvinc]]. Król [[Stefan V]] osiedlił Seklerów pochodzących z [[Kézdiszék]]a na nowo utworzonej lokacji, która w latach 1291–93 liczyła już 29 miejscowości.<ref name=szkl-sze/> Przywilej lokacyjny dwukrotnie nadał król [[Zygmunt]] (23 grudnia 1394<ref>Dokument napisany ręką arcybiskupa Ostrzyhomia Jánosa, poręczony i potwierdzony podwójną pieczęcią, to słowo w słowo list uprzywilejowany Władysław IV i Andrzeja III. Komunikuje Kemény József App. Dipl. Tran. IV. 80.</ref> i 6 czerwca 1436<ref>Dokument datowany i poręczony przez burmistrza Mátyása Bataloncza w Peczu, w którym powtarza się słowo w słowo list darowizny Zygmunta, jest w całości oparty na potwierdzeniu króla Macieja z 1484 roku.</ref>), a król Macieja dwukrotnie (25 stycznia 1484<ref>A Péter kalocsai érsek és udvari korlátnok keze által kelt és az ország nagyjai által aláirt okmány egészen be van iktatva Mátyás 1496-ki confirmationalisába.</ref> i 9 listopada 1469<ref>Hiteles másolatban a kolozsvári ref. collegium levélt. Collec. Ms. Comit. Székelyiana. T. III. 375. lap. Közli Kemény Józs. App. dipl. Tran. VI. 217.</ref>). Później jeszcze potwierdził<ref name="OB">Orbán Balázs: ''[http://mek.oszk.hu/04800/04804/html/179.html Székelyföld leírása – Aranyosszék előismertetése]'' (html). Magyar Elektronikus Könyvtár (MEK). [dostęp:2014-01-27].</ref>. Na prośbę [[Felvinc]] królowa Izabela 27 października 1558 r. przepisała i potwierdziła powyższe przywileje króla Macieja<ref>Kemény József App. dipl. Tran. XII. 20.</ref> W tym samym czasie przywileje Aranyosszéka zostały potwierdzone, a nawet wzbogacone przez większość książąt siedmiogrodzkich.<ref name="OB"/>

== Populacja ==

Ludność Székelyföld w podziale na [[lokac]]je: <ref name = ob-asz1>''[http://mek.oszk.hu/04800/04804/html/183.html Orbán Balázs: Székelyföld leírása]''. [dostęp:2014-01-27].</ref>

{| class="wikitable" border="1" cellpadding="4" style="width: 650px; margin: 0 0 1em 1em"
! &nbsp;&nbsp;
! Według danych<br/>spisu powszechnego z 1870 roku
! Według obliczeń Balázsa Orbána z 1867 r.<ref>„''Z tego porównania jasno wynika, że moje stwierdzenie było dokładne, ponieważ wirus hiv. nadwyżka 2826 dusz pokazana w zestawieniu jest wynikiem późniejszego wzrostu populacji, tak jak wyliczyłem 3 lata temu.''”</ref>
|-
| Aranyosszék z Felvinc || align="right" | 19.800 || align="right" | 19.680
|-
| Csík-, Gyergyó i Kászonszék, razem z Csíkszeredá || align="right" | 109.068 || align="right" | 111.237
|-
| Háromszék z jej miastami || align="right" | 114.614 || align="right" | 113.362
|-
| Marosszék, razem z Marosvásárhelly || align="right" | 93.433 || align="right" | 91.008
|-
| Udvarhelyszék wraz z miastami || align = "right" | 98.247 || align ="right" | 96.929
|-
| '''Całkowita populacja [[Székelyföld]]''' || align="right" | 435.162 || align = "right" | 432.216
|-
|}

== Religia ==

Podział wyznaniowa Székelyföld w 1867 (uzupełnienie przez Balázs Orbán):<ref name=ob-szl-f>''[http://mek.oszk.hu/04800/04804/html/index.html Orbán Balázs: Székelyföld leírása]''. [dostęp:2014-01-27].</ref>
{| class="wikitable" border="1" cellpadding="4" style="width: 400px; margin: 0 0 1em 1em"
|-
! Felekezetek
! Ludność !! Procenty
</tr>
|| [[Rzymscy katolicy]] ||align="right"| 187.692 ||align="right"| ''39,59%'' </tr>
|| [[Reformowani]] ||align="right"| 139.949 ||align="right"| ''32,38%'' </tr>
|| [[Ortodoksi]] ||align="right"| 122.599 ||align="right"| ''5,23%'' </tr>
|| [[Unitarianie]] ||align="right"| 39.632 ||align="right"| ''9,17%'' </tr>
|| [[Ewangelicy]]<ref>Az [[Romániai Evangélikus-Lutheránus Egyház]] és [[Romániai Ágostai Hitvallású Evangélikus Egyház]] tagjait együttesen számolva.</ref> ||align="right"| 571 ||align="right"| ''0,13%'' </tr>
|| [[Grekokatolicy]] ||align="right"| 36.626 ||align="right"| ''8,47%'' </tr>
|| [[Mozaiści]] ||align="right"| 1.703 ||align="right"| ''0,39%'' </tr>
|| inni<ref>W tym ateiści i nie zadeklarowani..</ref> ||align="right"| 3.444 ||align="right"| ''0,8%'' </tr>
|| '''''Ogółem''''' ||align="right"| '''''432.216''''' ||align="right"| '''''100%'''''
|}

== Jegyzetek ==
{{jegyzetek}}

Powiązane artykuły
* [[Székely székekhez tartozó települések]]
* [[Magyar Autonóm Tartomány]]
* [[Maros-Magyar Autonóm Tartomány]]
* [[Tervezett székely székek]]
* [[Székelyföld]]
* [[Székelyek]]

|
[[Plik:Szeklerland-Josephinische Landesaufnahme 1769-1773.jpg|thumb|300px|Historyczne lokacje [[Sekler]]ów]]
{{Székelyföldi székek}}
|}

[[Kategoria:Székelyföld]]