Aba Amadé

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Poprzednik: Sędzia królewski (1283-1285) Następca: Hermán Rubinus Balassa Demeter (?) Poprzednik: Sędzia królewski (1289) Następca: Hont-Pázmány Janka (?) Hont-Pázmány Tamás Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1288-1289) Następca: Kőszegi Iván Basztély II. Rénold Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1290-1291) Następca: Mizse Kőszegi I. Miklós Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1293) Następca: Szente-Mágócs Mihály Kőszegi I. Miklós Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1295-1296) Następca: Kőszegi I. Miklós Csák III. Máté Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1297-1298) Następca: Csák III. Máté Péc Apor Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1299-1301) Następca: Rátót II. Loránd Csák III. Máté Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1302-1310) Współrządzący: Ákos I. István Kőszegi Iván Rátót II. Loránd Péc Apor Następca: Ákos I. István Borsa Kopasz Amadeus Aba or Amade Aba (; ? – 5 September 1311) was a Hungarian oligarch in the Kingdom of Hungary who ruled de facto independently the northern and north-eastern counties of the kingdom (today parts of Hungary, Slovakia and Ukraine). He held the office of Palatine (nádor) several times (1288–1289, 1290–1291, 1291–1293, 1295–1296, 1297–1298, 1299–1300, 1302–1310), and he was also judge royal (országbíró) twice (1283–1285, 1289). He was assassinated at the south gate in the city of Kassa by Saxon burghers. Plik:Oligarch domains 1301 1310.png Ziemie Amadeja Aby we wsch. Słowacji i Zakarpaciu Plik:Zaros Superioris Hungariae Civitas.jpg Zamek Szaryski Plik:Pečať palatína Omodeja.jpg Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA Plik:Nevitske Castle 1.jpg Zamek w Nevicke koło Użhorodu Amadej Aba (węg. Aba Amadé, łac. Amadeus, Omodeus, ur. ok. 1240, zm. 5 września 1311 w Koszycach) – węgierski możnowładca z przełomu XIII i XIV wieku. Należał do jednego z największych węgierskich rodów – Aba, był synem Dawida. Na przełomie XIII i XIV wieku był jednym z najpotężniejszych możnowładców Węgier, którego strefa wpływów obejmowała północno-wschodnią część kraju (ob. wsch. Słowacja i Zakarpacie). Kariera w czasach Arpadów Po raz pierwszy pojawił się u boku króla Władysława IV w bitwie pod Suchymi Krutami w 1278 roku. W roku 1280 został komesem (ispán) Hermanstadt (ob. Sybin), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi Sasami. Od lat 80. XIII wieku walczył pomyślnie z Kumanami. W latach 1283–1285 po raz pierwszy był sędzią królewskim (iudex curie regiae, węg. országbíró, dosł. sędzia krajowy). W latach 1288–1301 wielokrotnie pełnił urząd palatyna (węg. nádor). W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi Władysławowi IV, gdy ten zajął jeden z jego zamków – Tokaj. Król miesiąc później umarł (lipiec 1290), a jego następcą został Andrzej III – ostatni król Węgier z dynastii Arpadów. Amadej Aba był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku, mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał. Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu Węgier stali się: następca tronu Czech, późniejszy Wacław III, oraz książę Karol Robert z dynastii Andegawenów. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadej został zwolennikiem Karola Roberta. Z nim oraz z księciem Styrii Rudolfem III Habsburgiem zawarł w Pożoniu (obecnie Bratysława) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w Rákos (obecnie w granicach Pestu), uznającym Karola Roberta za króla, zaś w 1309 w jego koronacji. W 1308 został komesem Spiszu. W 1310 negocjował w Segedynie z wojewodą siedmiogrodzkim Władysławem Kánem (László Kán) warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej. Wzrost potęgi Amadej Aba ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem Fintą zamek Nevicke (obecnie na Zakarpaciu) oraz prawdopodobnie Szokoly (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego rodzina stała się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W 1285 roku otrzymał zamek w Füzér. W zamian za swoją służbę dla państwa w 1288 roku otrzymał od króla Władysława IV Komitat Ung. Wykorzystując zawirowania polityczne po wymarciu dynastii Arpadów w pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków Boldogkőváralja, Gönc, Vizsoly i Regéc. W 1310 zajął Lubowlę na Spiszu i Mukaczewo na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadej bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w Gönc. Sojusz z Władysławem Łokietkiem Amadej Aba uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. XIII wieku otrzymał ziemie i przywileje od Władysława Łokietka. W latach 1304–1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i Czech, Wacławowi II. Wojska Amadeja pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu zamku Pełczyska, Wiślicy i Lelowa. W 1311 roku wsparł zbrojnie Władysława Łokietka, gdy trwał w Krakowie – wspierający Jana Luksemburskiego – bunt wójta Alberta. Konflikt z Karolem Robertem i upadek rodu W połowie roku 1310 Amadej popadł w niełaskę u króla Karola Roberta i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt Aby. W roku 1311 zamierzał zdobyć Koszyce, ale został zabity w potyczce przez tamtejszych Sasów. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem Górnych Węgier, Mateuszem Czakiem, ale zostali pokonani w bitwie pod Rozhanovcami k. Koszyc w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu Aba na historię Węgier. Posiadłości rodu podzielono na części i rozdano w latach 1320–1340. Przypisy

Aba Amadé — Sędzia królewski Palatyn Królestwa Węgier — Pieczęć Amadeusa Aby Pieczęć Amadeusa Aby Sędzia królewski Okres od (1) 1283, (2) 1289 do (1) 1285, (2) 1289 Poprzednik 1. Hermán Rubinus 2. Hont-Pázmány Janka (?) Następca 1. Balassa Demeter (?) 2. Hont-Pázmány Tamás Palatyn Królestwa Węgier Okres od : (1) 1288, (2) 1290 (3) 1293 (4) 1295 (5) 1297, (6) 1299 (7) 1302 do : (1) 1289, (2) 1291 (3) 1293 (4) 1296 (5) 1298, (6) 1301 (7) 1310 Poprzednik 1. Kőszegi Iván 2. Mizse 3. Szente-Mágócs Mihály 4. Kőszegi I. Miklós 5. Csák III. Máté 6. Rátót II. Loránd 7. Ákos I. István Następca 1. Basztély II. Rénold 2. Kőszegi I. Miklós 3. Kőszegi I. Miklós 4. Csák III. Máté 5. Péc Apor 6. Csák III. Máté 7. Borsa Kopasz Dane biograficzne Klan Aba Pochodzenie węgierskie Państwo Królestwo Węgier w unii personalnej z Królestwem Chorwacji Urodziny data nieznana Śmierć 5 września 1311 Miejsce Koszyce Ojciec I. Dávid Żona nieznana Dzieci János III. Miklós II. Dávid II. László II. Amadé Dominic Katerina