Rátót I. Loránd: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:1b]]
+
[[Kategoria:0]]
 
[[Kategoria:Strony importowane z angielskiej Wikipedii]]
 
[[Kategoria:Strony importowane z angielskiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
Linia 81: Linia 81:
 
|}
 
|}
  
−
'''Rátót I. Loránd''' (pol. ''Roland I Rátót'') (* nieznana, † 1277÷8), węgierski szlachcic, przez kilka dziesięcioleci zajmował kilka ważnych urzedów świeckich w [[Królestwie Węgier]]. Przodek rodziny [[Paksi]].
+
'''Rátót I. Loránd''' (pol. ''Roland I Rátót'') (* nieznana, † 1277÷8), węgierski szlachcic, przez kilka dziesięcioleci zajmował kilka ważnych urzedów świeckich w [[Królestwie Węgier]], za panowania [[V. István|Stefana V]] i [[IV. László|Władysława IV]]. Przodek rodziny [[Paksi]].
  
 
==Rodzina==
 
==Rodzina==
  
−
Loránd I urodził się około 1215 r.<ref name="Szovák">Szovák, Kornél (1989). ''Rátót nembeli Rolánd nádor kúriája [''The Curia of Palatine Roland of the Rátót Kindred'']. W: Somfai, Balázs (red.). A Dunántúl településtörténete VII. Falvak, várak és puszták a Dunántúlon (XI–XIX. század). Hungarian Academy of Sciences. str. 303, 311-312.</ref> w rodzie [[Rátót]] jako syn Dominika I, który pełnił funkcję [[skarbnik|skarbnika królewswkiego]] od 1238 do 1240 r.<ref name="Zsoldos2011">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 20-21, 30, 34, 46, 51, 54, 59, 62, 68, 161, 202, 225.</ref> Został zabity w [[Mohi|bitwie pod Mohi]] w 1241 r.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref> Przodkami rodu byli dwaj normandzcy rycerze (Oliver i Rathold) z Caserty w Królestwie Neapolu, którzy osiedlili się na Węgrzech około 1097 r. za panowania króla Węgier [[Koloman]]a. Najwcześniejszym znanym przodkiem Rolanda był jego pradziadek [[Rátót I. Leusták|Leustach I Rátót]], [[wojewoda Siedmiogrodu]] w drugiej połowie XII wieku. Loránd miał trzech braci, [[Rátót I. István|Stefana]] - przodka '''rodziny''' [[Pásztói]] lub [[Palatine]], [[Tari]] i szlacheckiej [[Kakas]] de Kaza, [[I. Olivér|Oliwiera I]] - przodka rodziny [[Putnoki]], [[Rátót II. Leusták|Eustachego II]] - ojca [[palatyn]]a [[Rátót II. Loránd| Rolanda II]], a także przodka '''gałęzi''' [[Jolsvai]], [[Serkei]] i [[Feledi]]<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 1. główna gałąź)</ref>. Ich jedyna niezidentyfikowana siostra poślubiła [[Pók II. Móric|Maurycego II Póka]] i byłą matką [[Pók Miklós|Mikołaja Póka]].<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Pok 1., Meggyesi, Mórichida gałąź)</ref>
+
Loránd I urodził się około 1215 r.<ref name="Szovák">Szovák, Kornél (1989). ''Rátót nembeli Rolánd nádor kúriája [''The Curia of Palatine Roland of the Rátót Kindred'']. W: Somfai, Balázs (red.). A Dunántúl településtörténete VII. Falvak, várak és puszták a Dunántúlon (XI–XIX. század). Hungarian Academy of Sciences. str. 303, 311-312.</ref> w rodzie [[Rátót]] jako syn [[Rátót I. Domokos|Dominika I]], który pełnił funkcję [[skarbnik|skarbnika królewskiego]] od 1238 do 1240 r.<ref name="Zsoldos2011">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 20-21, 30, 34, 46, 51, 54, 59, 62, 68, 161, 202, 225.</ref> i został zabity w [[Mohi|bitwie pod Mohi]] w 1241 r.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref> Przodkami rodu byli dwaj normandzcy rycerze (Oliver i Rathold) z Caserty w Królestwie Neapolu, którzy osiedlili się na Węgrzech około 1097 r. za panowania króla Węgier [[Koloman]]a. Najwcześniejszym znanym przodkiem Rolanda był jego pradziadek [[Rátót I. Leusták|Leustach I Rátót]], [[wojewoda Siedmiogrodu]] w drugiej połowie XII wieku. Loránd miał trzech braci:
 +
* [[Rátót I. István|Stefana]] – przodka rodziny [[Pásztói]] lub [[Palatine]], [[Tari]] i szlacheckiej [[Kakas]] de Kaza,
 +
* [[I. Olivér|Oliwiera I]] – przodka rodziny [[Putnoki]],  
 +
* [[Rátót II. Leusták|Eustachego II]] – ojca [[palatyn]]a [[Rátót II. Loránd| Rolanda II]], a także przodka gałęzi [[Jolsvai]], [[Serkei]] i [[Feledi]]<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 1. główna gałąź)</ref>
 +
* oraz siostrę o nieznanym imieniu – żonę [[Pók II. Móric|Maurycego II Póka]] i matkę [[Pók Miklós|Mikołaja Póka]].<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Pok 1., Meggyesi, Mórichida gałąź)</ref>
  
−
Z nieznaną z imienia żoną Loránd miał dwóch synów: [[Paksi Mátyás|Macieja]] i '''Ratolda''' II (fl. 1278-1296). Ten ostatni nie miał potomków. Maciej, który wkrótce nazwał się [[Paksi]] (lub Paksy), poślubił jedną z córek Pawła Visontai'a z '''gałęzi''' [[Kompolti]] '''klanu''' [[Aba]]. Ich dwoma synami byli '''[[Paksi Loránd|Roland/Ratold II]]''' i [[Paksi Olivér|Oliwier]], którzy zajmowali ważne stanowiska za panowania [[I. Lajos|Ludwika]] I na Węgrzech<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 2. Paksi - gałąź)</ref>.
+
Z nieznaną z imienia żoną Loránd miał dwóch synów:  
 +
* [[Paksi Mátyás|Macieja]] i
 +
* Ratolda II (fl. 1278-1296). Ten ostatni nie miał potomków.  
 +
Maciej, który wkrótce nazwał się [[Paksi]] (lub Paksy), poślubił jedną z córek Pawła Visontai'a z rodziny [[Kompolti]] klanu [[Aba]]. Ich dwoma synami byli Paksi Loránd|Roland/Ratold II i [[Paksi Olivér|Oliwier]], którzy zajmowali ważne stanowiska za panowania [[I. Lajos|Ludwika]] I na Węgrzech<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 2. Paksi - gałąź)</ref>.
  
 
== Wczesna kariera ==
 
== Wczesna kariera ==
  
−
Po raz pierwszy wspomniano o Lorándzie we współczesnych mu zapisach w 1241 r., gdy został [[Master of the cupbearers]] po [[Inwazja Mongołów 1241|inwazji Mongołów]] na Węgry i śmierci ojca, który zginął na polu [[Mohi|bitwy pod Mohi]]. Loránda wkrótce zastąpił go na tym urzędzie jego szwagier [[Pók II. Móric|Maurycy II Pók]]<ref name="Zsoldos2011" />. Według [[Markó László|László Markó]], Loránd mógł pozostawać na tym urzędzie do przyszłego roku.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref> Gdy król [[IV. Béla|Bela IV]] powrócił na Węgry w maju 1242 r., po wycofaniu się Mongołów, Loránd również eskortował swego monarchę. W ten sposób poprzednie miesiące spędził także w Dalmacji, gdzie schronił się węgierski dwór królewski<ref name="Szűcs">Szűcs, Jenő (2002). Az utolsó Árpádok [''Ostatni Arpadowie'']. Osiris Kiadó. str. 22, 92, 126, 167, 178, 209, 391, 394, 411.</ref>. Od 1242 do 1245 (lub od 1241 do 1246, według nieautentycznych czarterów), Loránd służył jako [[Master of the stewards]], poza tym zarządzał również komitatem [[Nyitra]] (1242-1243), a następnie komitatem [[Sopron]] (1244-1245).<ref name="Zsoldos2011" />
+
Po raz pierwszy wspomniano o Lorándzie we współczesnych mu zapisach w 1241 r., gdy został [[Stolnik|stolnikiem królewskim]] po [[Inwazja Mongołów 1241|inwazji Mongołów]] na Węgry i śmierci ojca, który zginął na polu [[Mohi|bitwy pod Mohi]]. Loránda wkrótce zastąpił go na tym urzędzie jego szwagier [[Pók II. Móric|Maurycy II Pók]]<ref name="Zsoldos2011" />. Według [[Markó László|László Markó]], Loránd mógł pozostawać na tym urzędzie do przyszłego roku.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref> Gdy król [[IV. Béla|Bela IV]] powrócił na Węgry w maju 1242 r., po wycofaniu się Mongołów, Loránd eskortował swego monarchę. W ten sposób poprzednie miesiące spędził także w Dalmacji, gdzie schronił się węgierski dwór królewski<ref name="Szűcs">Szűcs, Jenő (2002). Az utolsó Árpádok [''Ostatni Arpadowie'']. Osiris Kiadó. str. 22, 92, 126, 167, 178, 209, 391, 394, 411.</ref>. Od 1242 do 1245 (lub od 1241 do 1246, według nieautentycznych dokumentów), Loránd służył jako [[podczaszy królewski]], poza tym zarządzał również komitatem [[Nyitra]] (1242-1243), a następnie komitatem [[Sopron]] (1244-1245).<ref name="Zsoldos2011" />
  
−
W 1246 r. poprowadził królewską kampanię Béli przeciwko księciu Austri [[Fryderyk II|Fryderykowi II]], który zaatakował Węgry i przejął zachodnie komitaty [[Moson]], [[Sopron]] i [[Vas]]. Bronił zamku Sopron i Pozsony. Później armia Loránd została 15 czerwca 1246 roku pokonana przez Austriaków w [[Leitha|bitwie nad rzeką Leithą]], jednak Fryderyk został zabity na polu bitwy, co doprowadziło do zakończenia konfliktu i interregnum w Austrii<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>. Następnie w 1247 roku Loránd został mianowany [[sędzia|sędzią królewskim]] i zachował tę godność prawdopodobnie do 1248 roku.<ref name="Zsoldos2011" />
+
W 1246 r. poprowadził królewską kampanię Beli przeciwko księciu Austri [[Fryderyk II|Fryderykowi II]], który zaatakował Węgry i przejął zachodnie komitaty: [[Moson]], [[Sopron]] i [[Vas]]. Bronił zamku Sopron i Pozsony. Później armia Loránd została 15 czerwca 1246 roku pokonana przez Austriaków w [[Leitha|bitwie nad rzeką Leithą]], jednak Fryderyk został zabity na polu bitwy, co doprowadziło do zakończenia konfliktu i interregnum w Austrii<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>. Następnie w 1247 roku Loránd został mianowany [[sędzia|sędzią królewskim]] i zachował tę godność prawdopodobnie do 1248 roku.<ref name="Zsoldos2011" />
  
−
== Pierwszy termin jako Palatyn ==
+
== Pierwszy palatynat ==
  
−
Loránd został mianowany palatynem w 1248 r., '''pełniąc w tym charakterze niezwykle długi okres w tej erze''', aż do 1260 r. Był lojalny wobec króla Beli IV. W tym czasie był także [[ispán]]em komitatu [[Pozsony]] (1248–1260) i [[ispán]]em komitatu [[Sopron]] przez krótki czas w 1255 r.<ref name="Zsoldos2011" /> Przed Loránd palatyni działali jako wędrowni sędziowie, wędrując po całym królestwie w latach 30. i 40. XX wieku. Loránd porzucił tę praktykę i najczęściej wysłuchiwał sprawach w [[Pressburg]]u (obecnie Bratysława na Słowacji)<ref name="Szőcs" />. Pośród królewskich arystokratów Loránd był palatynem, który wydał większość dyplomów z dokładnymi datami i lokalizacjami. Większość jego orzeczeń związana była z północno-zachodnim regionem królestwa<ref name="Szőcs">Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [''Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342'']. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 57, 67, 69-70, 73, 84-85.</ref>. Na przykład wydał swoje '''czartery''' w Pressburgu w 1249, 1251, 1252 (cztery), 1253 (trzy) i 1255 (dwa lub trzy). Ponadto funkcjonowa również w [[Oltva|Oltvie]] (osada w gminie Győr, która już nie istnieje), [[Vasvár]], [[Trencsén]] (dziś Trenčín, Słowacja), [[Vaska]], [[Muraszombat]] (dziś Murska Sobota, Słowacja), [[Győr]], [[Mórichida]] i [[Regede]] (dziś Bad Radkersburg, Austria) ), gdy wykonywał swoje palatyńskie kompetencje sądowe.<ref name="Szovák" /> Był ostatnim palatynem, który '''osądził opactwo''' Pannonhalma (w 1254 i 1255 r.), '''klasztor otrzymał później zrzeczenie się przywilejów'''<ref name="Szőcs" />. W czasie jego kadencji godność stopniowo stawała się urzędem politycznym, przesłaniając dawne „tradycyjne” funkcje (np. spory sądowe)<ref name="Szűcs" /><ref name="Szőcs" />.
+
Loránd został mianowany [[palatyn]]em w 1248 r., pełniąc tę funkcję przez niezwykle długi okres , to jest aż do 1260 r. Był lojalny wobec króla Beli IV. W tym czasie był także [[ispán]]em komitatu [[Pozsony]] (1248–1260) i [[ispán]]em komitatu [[Sopron]] przez krótki czas w 1255 r.<ref name="Zsoldos2011" /> Przed Lorándem palatyni działali jako wędrowni sędziowie, przemieszczając się po całym królestwie w latach 30. i 40. XIII wieku. Loránd porzucił tę praktykę i najczęściej wysłuchiwał sprawach w [[Pozsony]] (obecnie [[Bratysława]] na Słowacji)<ref name="Szőcs" />. Pośród królewskich arystokratów Loránd był palatynem, który wydał większość dokumentów z dokładnymi datami i lokalizacjami. Większość jego orzeczeń związana była z północno-zachodnim regionem królestwa<ref name="Szőcs">Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [''Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342'']. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 57, 67, 69-70, 73, 84-85.</ref>. Na przykład wydał swoje dokumenty w Pozsony w 1249, 1251, 1252 (cztery), 1253 (trzy) i 1255 (dwa lub trzy). Ponadto funkcjonował również w miejscowościach [[Oltva]] (osada w gminie Győr, która już nie istnieje), [[Vasvár]], [[Trencsén]] (dziś Trenčín, Słowacja), [[Vaska]], [[Muraszombat]] (dziś Murska Sobota, Słowacja), [[Győr]], [[Mórichida]] i [[Regede]] (dziś Bad Radkersburg, Austria) ), gdy wykonywał swoje palatyńskie kompetencje sądowe.<ref name="Szovák" /> Był ostatnim palatynem, który '''osądził opactwo''' Pannonhalma (w 1254 i 1255 r.), '''klasztor otrzymał później zrzeczenie się przywilejów'''<ref name="Szőcs" />. W czasie jego kadencji godność stopniowo stawała się urzędem politycznym, przesłaniając dawne tradycyjne funkcje (np. spory sądowe)<ref name="Szűcs" /><ref name="Szőcs" />.
  
−
<small><small>Roland was appointed Palatine in 1248, serving in that capacity unusually long period of time in that era, until 1260 as loyal to King Béla IV. He was also ''[[ispán]]'' of [[Pozsony County]] during that time (1248–1260) and ''ispán'' of Sopron County for a short time in 1255 (his seal preserved in that year).{{sfn|Zsoldos|2011|p=20}} Before Roland, the palatines acted as itinerant judges, wandering in the whole realm in the 1230s and early 1240s. However he abandoned this practice and mostly heard cases in [[Pressburg]] (now Bratislava in Slovakia).{{sfn|Szőcs|2014|p=67}} During the [[Árpád dynasty|Árpádian royals]], Roland was the Palatine, who issued the majority of diplomas with accurate dates and locations. Most of his judgments connected to the kingdom's northwestern region.{{sfn|Szőcs|2014|p=57}} For instance, he issued his charters in Pressburg in 1249, 1251, 1252 (four), 1253 (three) and 1255 (two or three). Furthermore he also resided in Oltva (a settlement in [[Győr County]] which no longer exists), [[Vasvár]], [[Trenčín|Trencsén]] (today Trenčín, Slovakia), Vaska, [[Murska Sobota|Muraszombat]] (today Murska Sobota, Slovakia), [[Győr]], [[Mórichida]] and [[Bad Radkersburg|Regede]] (today Bad Radkersburg, Austria), when performed his palatinal judicial powers.{{sfn|Szovák|1989|p=312}} He was the last Palatine, who judged over the [[Pannonhalma Archabbey]] (in 1254 and 1255), the monastery received waiver of privileges sometime later.{{sfn|Szőcs|2014|p=67}} During his term, the dignity gradually became a political office, overshadowing its former "traditional" functions (e.g. litigation).{{sfn|Szűcs|2002|p=92}}{{sfn|Szőcs|2014|p=69}} </small></small>
+
Podczas swojej 12-letniej kadencji Loránd występował w co najmniej 44 procesach, z których 28 zostało zachowanych w całości w ówczesnych dokumentach. W związku z tym działał jako palatyn głównie na [[Zadunaje|Zadunaju]] i na stałe mieszkał w Pozsony, gdzie był [[ispán]em. Z Pozsony Loránd był również odpowiedzialny za ochronę granicy północno-zachodniej (komitaty [[Pozsony]] i [[Sopron]]) przed atakami z Austrii. Gdy Bela IV zrewidował dotacje ziemskie swoich poprzedników i odzyskał dawne majątki królewskie, co bardzo wpłynęło na komitat [[Pozsony]], Lorándowi powierzono wdrożenie jego decyzji. Historyk [[Szovák Kornél|Kornél Szovák]] twierdził, że Szovák zatrudnił personel biurowy kaplicy w [[Pozsony]] jako swój piśmienny personel.<ref name="Szovák" />
  
−
Podczas swojej 12-letniej kadencji Loránd występował w co najmniej 44 procesach, z których 28 '''zostało zachowanych w całości przez współczesnych czarterów'''. W związku z tym działał jako palatyn głównie na [[Zadunaje|Zadunaju]] i na stałe mieszkał w Pressburgu, gdzie był [[ispán]em. Z tamtąd Loránd był również odpowiedzialny za ochronę granicy północno-zachodniej (komitaty [[Pozsony]] i [[Sopron]]) przed Austrią. Gdy Bela IV zrewidował dotacje ziemskie swoich poprzedników i odzyskał dawne majątki królewskie, co bardzo wpłynęło na komitat [[Pozsony]], Lorándowi powierzono wdrożenie. Historyk [[Szovák Kornél|Kornlél Szovák]] twierdził, że Szovák zatrudnił personel biurowy kaplicy w [[Pressburg]]u jako swój piśmienny personel.<ref name="Szovák" />
+
W 1254 r. palatyn Loránd brał udział w opracowaniu [[Pokój z Pozsony (1254)|traktatu pokojowego]] podpisanego w jego rezydencji w Pozsony 1 maja. Zgodnie z traktatem [[Ottokar II|Ottokar II]], który w międzyczasie został królem Czech, przekazał [[Księstwo Styrii]] Beli, który również przyjął tytuł księcia<ref name="Szőcs" />. Pomagał Beli IV w organizacji i konsolidacji węgierskiej administracji w Styrii, kilkakrotnie przebywał w Bad Radkersburgu (Regede) w latach 50. XIII wieku.<ref name="Szőcs" /> Niezadowoleni z rządów węgierskich styryjscy panowie zwrócili się o pomoc do czeskiego Ottokara. Bela i jego sojusznicy najechali Morawy, ale Ottokar pokonał ich w [[Kressenbrunn|bitwie pod Kressenbrunn]] 12 czerwca 1260 r. Klęska zmusiła Belę do rezygnacji ze Styrii na rzecz króla Czech w [[Pokój wiedeński 1261|pokoju wiedeńskim]], który został podpisany 31 marca 1261 r. w wyniku pośrednictwa Loránda, który przez wiele miesięcy negocjował z Ottokarem w Austrii.<ref name="Szűcs" /><ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>
−
 
 
−
W 1254 r. palatyn Loránd brał udział w opracowaniu traktatu pokojowego podpisanego w jego rezydencji w Pressburg 1 maja. Zgodnie z traktatem [[Ottokar II|Ottokar]], który w międzyczasie został królem Czech, przekazał [[Księstwo Styrii]] Beli, który również przyjął tytuł księcia<ref name="Szőcs" />. Pomagał Beli IV w organizacji i konsolidacji węgierskiej administracji w Styrii, kilkakrotnie przebywał w Bad Radkersburgu (Regede) w latach 50. XX wieku.<ref name="Szőcs" /> Niezadowoleni z rządów węgierskich styryjscy panowie zwrócili się o pomoc do czeskiego Ottokara. Bela i jego sojusznicy najechali Morawy, ale Ottokar pokonał ich w [[Kressenbrunn|bitwie pod Kressenbrunn]] 12 czerwca 1260 r. Klęska zmusiła Belę do rezygnacji ze Styrii na rzecz króla Czech w pokoju wiedeńskim, który został podpisany 31 marca 1261 r. w wyniku pośrednictwa Loránda, który przez wiele miesięcy negocjował z Ottokarem w Austrii.<ref name="Szűcs" /><ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>
 
  
 
== Ban Slawonii ==
 
== Ban Slawonii ==
  
−
W 1260 r. następcą Loránd został [[Kőszegi I. Henrik|Henryk I Kőszegi]]<ref name="Zsoldos2011" />. W tym czasie pojawiły się napięcia między królem Belą IV a jego najstarszym synem Stefanem. Faworyzowanie króla wobec jego młodszego syna, [[Béla (1250–1269)|Beli]] (którego mianował [[Książę Slawoński|księciem słowiańskim]]) i córki [[Anna magyar királyi hercegnő|Anny]] irytowało Stefana. Po śmierci [[Gutkeled I. István|Stefana I Gutkeleda w 1259 lub 1260 Loránd został [[Ban całej Slawonii|banem Slawonii]], pojawił się we współczesnych źródłach początkowo w sierpniu 1261 roku.<ref name="Zsoldos2011" /> Loránd służył jako mentor i książę młodego księcia zgodnie z życzeniem króla Beli<ref name="Szőcs" />. Jako ban nabył kilka ziem i posiadłości na południe od rzeki Drawy<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>. Loránd był także '''head - szefem''' Splitu (Spalato) między 1265 a 1267.<ref name="Zsoldos2011" />
+
W 1260 r. następcą Loránd został [[Kőszegi I. Henrik|Henryk I Kőszegi]]<ref name="Zsoldos2011" />. W tym czasie pojawiły się napięcia między królem Belą IV a jego najstarszym synem Stefanem. Faworyzowanie przez króla jego młodszego syna, [[Béla (1250–1269)|Beli]] (którego mianował [[Książę Slawoński|księciem Slawonii]]) i córki [[Anna magyar királyi hercegnő|Anny]] irytowało Stefana. Po śmierci [[Gutkeled I. István|Stefana I Gutkeleda]] w 1259 lub 1260 Loránd został [[Ban całej Slawonii|banem Slawonii]], pojawił się we współczesnych źródłach początkowo w sierpniu 1261 roku.<ref name="Zsoldos2011" /> Loránd służył jako mentor i książę młodego księcia zgodnie z życzeniem króla Beli<ref name="Szőcs" />. Jako ban nabył kilka ziem i posiadłości na południe od rzeki Drawy<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>. Loránd był także '''head - szefem''' Splitu (Spalato) między 1265 a 1267.<ref name="Zsoldos2011" />
  
−
Pod koniec 1264 r. konflikt króla Beli IV i księcia Stefana przerodził się w wojnę. Po kilku miesiącach książę Stefan odniósł zdecydowane zwycięstwo nad armią ojca w [[Isaszeg|bitwie pod Isaszegiem]] w marcu 1265 r. Wkrótce Bela i Stefan podpisali traktat pokojowy w klasztorze Najświętszej Maryi Panny na [[Wyspa Małgorzaty|Wyspie Królików]]. Loránd trzymał się z dala od konfliktu, ponieważ mieszkał wtedy w pobliżu Zagrzebia.<ref name="Zsoldos2007">Zsoldos, Attila (2007). ''Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években'' [''Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem  w latach 60. XIII wieku'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 94, 98.</ref> Po pokoju Stefan zamierzał ukarać ograniczoną liczbę Kumanów, za aprobatą Beli, którzy wcześniej go zdradzili i dołączyli do obozu króla podczas wojny. Bela dostarczył królewską armię swojemu synowi pod przywództwem Loránd, którego osobę zaakceptował książę Stefan.<ref name="Szűcs" /><ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>
+
Pod koniec 1264 r. konflikt króla Beli IV i księcia Stefana przerodził się w wojnę. Po kilku miesiącach książę Stefan odniósł zdecydowane zwycięstwo nad armią ojca w [[Isaszeg|bitwie pod Isaszegiem]] w marcu 1265 r. Wkrótce Bela i Stefan podpisali traktat pokojowy w klasztorze Najświętszej Maryi Panny na [[Wyspa Małgorzaty|Wyspie Królików]]. Loránd trzymał się z dala od konfliktu, ponieważ mieszkał wtedy w pobliżu Zagrzebia.<ref name="Zsoldos2007">Zsoldos, Attila (2007). ''Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években'' [''Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem  w latach 60. XIII wieku'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 94, 98.</ref> Po pokoju Stefan zamierzał ukarać ograniczoną liczbę Kumanów, za aprobatą Beli, którzy wcześniej go zdradzili i dołączyli do obozu króla podczas wojny. Bela dostarczył królewską armię swojemu synowi pod przywództwem Loránda, którego osobę zaakceptował książę Stefan.<ref name="Szűcs" /><ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>
  
−
Jednak pomimo wcześniejszej umowy Loránd wkrótce stał się polityczną ofiarą rywalizacji między Belą IV a Stefanem. Pod wpływem intryg lojalnych baronów król Bela oddalił Loránda i zastąpił go Henrykiem Kőszegim. Jego majątki zostały również splądrowane i zniszczone w Slawonii<ref>Kristó, Gyula (1979). ''A feudális széttagolódás Magyarországon'' [''Anarchia feudalna na Węgrzech'']. Akadémiai Kiadó. str. 62.</ref>. Jest wysoce prawdopodobne, że Bela uznał jego udział w kampanii księcia Stefana przeciwko Bułgarii za nadużycie władzy, ponieważ król dał mu armię tylko do uregulowania problemów z plemieniem Kumanów. Bela mógł również obawiać się, że wykwalifikowany dowódca wojskowy Stefana zgromadził sojuszników wśród swoich zwolenników podczas tych wypraw.<ref name="Zsoldos2007" /> Według dokumentu królewskiego z 1270 r. wydanego przez Stefana V. Loránd stracił zaufanie Beli z powodu „diatrybi i oskarżeń jego wrogów” na dworze królewskim<ref name="Szűcs" />.
+
Jednak pomimo wcześniejszej umowy Loránd wkrótce stał się polityczną ofiarą rywalizacji między Belą IV a Stefanem. Pod wpływem intryg lojalnych baronów król Bela oddalił Loránda i zastąpił go Henrykiem I Kőszegim. Majątki Loránda zostały splądrowane i zniszczone w Slawonii<ref>Kristó, Gyula (1979). ''A feudális széttagolódás Magyarországon'' [''Anarchia feudalna na Węgrzech'']. Akadémiai Kiadó. str. 62.</ref>. Jest wysoce prawdopodobne, że Bela uznał jego udział w kampanii księcia Stefana przeciwko Bułgarii za nadużycie władzy, ponieważ król dał mu armię tylko do uregulowania problemów z plemieniem Kumanów. Bela mógł również obawiać się, że wykwalifikowany dowódca wojskowy Stefana zgromadził sojuszników wśród swoich zwolenników podczas tych wypraw.<ref name="Zsoldos2007" /> Według dokumentu królewskiego z 1270 r. wydanego przez Stefana V. Loránd stracił zaufanie Beli z powodu „diatrybi i oskarżeń jego wrogów” na dworze królewskim<ref name="Szűcs" />.
  
 
== Późniejsza kariera ==
 
== Późniejsza kariera ==
Linia 117: Linia 122:
 
[[File:Stari grad Kalnik.jpg|thumb|left|Zamek Kalnik (obecnie Chorwacja), własność Loránd Rátóta od 1270]]
 
[[File:Stari grad Kalnik.jpg|thumb|left|Zamek Kalnik (obecnie Chorwacja), własność Loránd Rátóta od 1270]]
  
−
Stefan V wstąpił na tron ​​węgierski w 1270 r. Podczas swojej krótkiej władzy podarował zamek Kalnik i okoliczne tereny Lorándowi<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>, który również stał się „wiecznym hrabią” ispánatu Kalnik<ref name="Zsoldos2011" />. Oprócz innych zasług, w liście darowizny napisano także, że Loránd „jest miły w rozmowie” i „jest w stanie poznać innych”, co odzwierciedla wpływ kodeksu rycerskiego na dwór królewski<ref name="Szűcs" />. Nagła śmierć Stefana V, a następnie koronacja 10-letniego [[IV. László|Władysława IV]] w sierpniu 1272 r. pozwoliły mu zostać jednym z najpotężniejszych '''baronów''' w kraju. Jego wpływy wzrosły jeszcze bardziej w listopadzie tego roku, gdy książę [[Béla macsói herceg|Bela z Maczwy]] został brutalnie zamordowany przez Henryka Kőszegiego, a baronowie podzielili między siebie terytorium [[Księstwo Maczwy|Księstwa Maczwy]]. Loránd został [[palatyn]]em i pierwszym [[Ban Maczwy|banem Maczwy]].<ref name="Zsoldos2011" /> Brał czynny udział w wewnętrznych konfliktach między dwiema grupami baronialnymi, które pojawiły się podczas ostatniej dekady rządów Beli IV. Początkowo Loránd wspierał grupę '''baronialną''' Kőszegi-Gutkeled przeciwko frakcji [[Csák]]<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>.
+
Stefan V wstąpił na tron ​​węgierski w 1270 r. Podczas swojej krótkiej władzy podarował Lorándowi zamek Kalnik i okoliczne tereny<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>, również uczynił go „wiecznym hrabią” ispánatu Kalnik<ref name="Zsoldos2011" />. Oprócz innych zasług, w liście darowizny napisano także, że Loránd „jest miły w rozmowie” i „jest w stanie poznać innych”, co odzwierciedla wpływ kodeksu rycerskiego na dwór królewski<ref name="Szűcs" />. Nagła śmierć Stefana V, a następnie koronacja 10-letniego [[IV. László|Władysława IV]] w sierpniu 1272 r. pozwoliły mu zostać jednym z najpotężniejszych baronów w kraju. Jego wpływy wzrosły jeszcze bardziej w listopadzie tego roku, gdy książę [[Béla macsói herceg|Bela z Maczwy]] został brutalnie zamordowany przez Henryka I Kőszegiego, a baronowie podzielili między siebie terytorium [[Księstwo Maczwy|Księstwa Maczwy]]. Loránd został [[palatyn]]em i pierwszym [[Ban Maczwy|banem Maczwy]].<ref name="Zsoldos2011" /> Brał czynny udział w wewnętrznych konfliktach między dwiema grupami ''baronialnymi'', które pojawiły się podczas ostatniej dekady rządów Beli IV. Początkowo Loránd wspierał grupę ''Kőszegi-Gutkeled'' przeciwko frakcji [[Csák]]ów<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>.
−
 
 
−
== 2 ==
 
−
 
 
−
Według historyka [[Szücs Jenő|Jenő Szücs]] Lorándowi udało się osiągnąć najwyższy rangą świecki stanowisko po raz drugi w listopadzie 1272, ponieważ dwie rywalizujące grupy baronów i nominalny regent wdowa królowa [[Kun Erzsébet|Elżbieta Kumanka]] '''wytwarzały pozory jedności za ważne jeszcze w pierwszych latach'''.<ref name="Szőcs" /> Szucs zauważył, że starzy szanowani i wpływowi baronowie, którzy stawali się palatynami i innymi głównymi urzędnikami, jak [[Péc Dénes|Denis Péc]], [[Ákos Ernye|Ernye Ákos]] Loránd, byli uważani za stabilne i punkty „łagodnego przejścia” w szybko zmieniających się rządach ciągu pierwszych pięciu lat panowania Władysława.<ref name="Szűcs" /> Do maja 1273 roku Loránd został zastąpiony przez palatyna i ban przez Lawrence'a, syna Harda, sojusznika rodziny Kőszegi i Egyeda Monoszlo<ref name="Zsoldos2011" />, jednak ponownie w następnym miesiącu, przynajmniej do października<ref name="Zsoldos2011" />, kiedy zostali usunięci z urzędu przez Kőszegis, wraz z innymi członkami Grupy Baronialnej Csák. W kolejnych miesiącach Roland stopniowo wycofywał się z linii kursu Kőszegis<ref name="Szűcs" />.
 
  
−
<small><small>According to historian [[Jenő Szűcs]], Roland has been able to reach the highest-ranking secular position for the second time in November 1272, because the two rival baronial groups and the nominal regent Dowager Queen [[Elizabeth the Cuman]] considered the semblance of unity as important in the first years yet.{{sfn|Szőcs|2014|p=84}} Szűcs considered, the elderly respected and prestigious barons, who were made palatines and other chief officials, such [[Denis Péc]], [[Ernye Ákos]] and Roland Rátót, were considered stable points and "beauty spot" in the fast-changing governments during the first five regnal years of Ladislaus.{{sfn|Szűcs|2002|p=391}} By May 1273, Roland Rátót was replaced as Palatine and Ban by [[Lawrence, son of Kemény]], an ally of the Kőszegi family, and [[Egyed Monoszló]],{{sfn|Zsoldos|2011|p=51}} respectively, however in the next month, he was again Palatine and held the dignity at least until October,{{sfn|Zsoldos|2011|p=20}} when he was removed from office by the Kőszegis, alongside other members of the Csák baronial group. Roland gradually moved away from the Kőszegis' course line in the following months.{{sfn|Szűcs|2002|p=394}} </small></small>
+
Według historyka [[Szücs Jenő|Jenő Szücsa]] Lorándowi udało się osiągnąć najwyższy rangą świecki urząd po raz drugi w listopadzie 1272, ponieważ dwie rywalizujące grupy baronów i nominalny regent królowa-wdowa [[Kun Erzsébet|Elżbieta Kumanka]] starali się w pierwszych latach tworzyć pozory jedności.<ref name="Szőcs" /> Szucs zauważył, że starzy szanowani i wpływowi baronowie, którzy stawali się palatynami i innymi głównymi urzędnikami, jak [[Péc Dénes|Denis Péc]], [[Ákos Ernye|Ernye Ákos]] i Loránd, byli uważani za stabilne i punkty „łagodnego przejścia” w szybko zmieniających się rządach ciągu pierwszych pięciu lat panowania Władysława.<ref name="Szűcs" /> Do maja 1273 roku Loránd został zastąpiony przez palatyna [[Kemény, syn Lőrinca]], sojusznika rodziny Kőszegi i bana [[Monoszló II. Egyed|Egyeda II Monoszló]]<ref name="Zsoldos2011" />, przynajmniej do października<ref name="Zsoldos2011" />, gdy zostali usunięci z urzędu przez Kőszegich, wraz z innymi członkami grupy ''baronialnej'' Csáków. W kolejnych miesiącach Loránd stopniowo wycofywał się z polityki popierania Kőszegich<ref name="Szűcs" />.
  
−
Po [[Föveny|bitwie pod Föveny]] we wrześniu 1274 r., w której zginął Henryk I Kőszegi, Loránd przeszedł na stronę zwolenników klanu [[Csák]]a i mógł zostać palatynem na czwarty okres.<ref name="Zsoldos2011" /> Utrzymywał tę godność do czerwca 1275 r., gdy to Kőszegi, pomimo zdrady zmarłego Henryka Kőszegiego, byli w stanie zachować swoje wpływy, a dwór królewski wyraził wobec zaufanie do nich, gdy [[Kőszegi I. Mikolós|Mikołaj Kőszegi]] został wybrany na palatyna, zastępując Loránda<ref name="Szőcs" />. Następnie Loránd służył jako [[ispán]] komitatu [[Vas]] w lecie 1275 roku.<ref name="Zsoldos2011" /> Pełnił również funkcję skarbnika [[Elżbieta Sycylijska|Elżbiety Sycylijskiej]], królowej Węgier w latach 1275–1276.<ref name="Zsoldos2011" /> Poza tym był także [[ispán]]em komitatu [[Szana]] w Slawonii<ref name="Zsoldos2011" />. W 1277 roku pełnił funkcję [[sędzia|sędziego królewskiego]] po dokładnie trzydziestu latach swojej pierwszej kadencji<ref name="Zsoldos2011" />. W tym charakterze reprezentowali baronów węgierskich, gdy [[IV. László|Władysław IV]] spotkał się z [[Rudolf I|Rudolfem I]] z Niemiec w Hainburgu nad Donajem 11 listopada, aby potwierdzić sojusz z królem Czech [[Ottokar II|Ottokarem II]]<ref name="Szűcs" />. Loránd zmarł w tym samym roku lub na początku 1278 roku.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>
+
Po [[Föveny|bitwie pod Föveny]] we wrześniu 1274 r., w której zginął Henryk I Kőszegi, Loránd przeszedł na stronę zwolenników klanu [[Csák]] i mógł zostać palatynem po raz czwarty.<ref name="Zsoldos2011" /> Utrzymywał tę godność do czerwca 1275 r., gdy to Kőszegi, pomimo zdrady zmarłego Henryka I, byli w stanie odzyskać swoje wpływy, a dwór królewski wyraził zaufanie wobec nich, gdy [[Kőszegi I. Mikolós|Mikołaj Kőszegi]] został wybrany na palatyna, zastępując Loránda<ref name="Szőcs" />. Następnie Loránd służył jako [[ispán]] komitatu [[Vas]] w lecie 1275 roku.<ref name="Zsoldos2011" /> Pełnił również funkcję skarbnika [[Elżbieta Sycylijska|Elżbiety Sycylijskiej]], królowej Węgier w latach 1275–1276.<ref name="Zsoldos2011" /> Poza tym był także [[ispán]]em komitatu [[Szana]] w Slawonii<ref name="Zsoldos2011" />. W 1277 roku pełnił funkcję [[sędzia|sędziego królewskiego]] po dokładnie trzydziestu latach swojej pierwszej kadencji<ref name="Zsoldos2011" />. W tym charakterze reprezentował baronów węgierskich, gdy [[IV. László|Władysław IV]] spotkał się z [[Rudolf I|Rudolfem I]] z Niemiec w Hainburgu nad Donajem 11 listopada, aby potwierdzić sojusz z królem Czech [[Ottokar II|Ottokarem II]]<ref name="Szűcs" />. Loránd zmarł w tym samym roku lub na początku 1278 roku.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.</ref>
  
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==

Wersja z 12:05, 28 lip 2020

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Stolnik królewski
(1241-1242) 		Następca:
I. Lőrinc Pók II. Móric
Poprzednik: Podczaszy królewski
(1242-1246) 		Następca:
Csák I. Máté Pók II. Móric
Poprzednik: Sędzia królewski
(1247) 		Następca:
Kán I. László Geregye Pál
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1248-1260) 		Następca:
Türje II. Dénes Kőszegi I. Henrik
Poprzednik: Ban całej Slawonii
(1260/61-1267) ? 		Następca:
Gutkeled I. István Kőszegi I. Henrik
Poprzednik: Ban Maczwy
(1272-1273) 		Następca:
nie było tytułu ??
Béla jako Książę Macsó		 1. Monoszló II. Egyed
2. János z Maczwy
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1272-1273) 		Następca:
Lőrinc, syn Kemény'a Lőrinc, syn Kemény'a
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1274-1275) 		Następca:
Péc Dénes Kőszegi I. Miklós
Poprzednik: Sędzia królewski
(1277) 		Następca:
Péc Dénes Rátót II. Gyula


Rátót I. Loránd (pol. Roland I Rátót) (* nieznana, † 1277÷8), węgierski szlachcic, przez kilka dziesięcioleci zajmował kilka ważnych urzedów świeckich w Królestwie Węgier, za panowania Stefana V i Władysława IV. Przodek rodziny Paksi.

Rodzina

Loránd I urodził się około 1215 r.[1] w rodzie Rátót jako syn Dominika I, który pełnił funkcję skarbnika królewskiego od 1238 do 1240 r.[2] i został zabity w bitwie pod Mohi w 1241 r.[3] Przodkami rodu byli dwaj normandzcy rycerze (Oliver i Rathold) z Caserty w Królestwie Neapolu, którzy osiedlili się na Węgrzech około 1097 r. za panowania króla Węgier Kolomana. Najwcześniejszym znanym przodkiem Rolanda był jego pradziadek Leustach I Rátót, wojewoda Siedmiogrodu w drugiej połowie XII wieku. Loránd miał trzech braci:

Z nieznaną z imienia żoną Loránd miał dwóch synów:

  • Macieja i
  • Ratolda II (fl. 1278-1296). Ten ostatni nie miał potomków.

Maciej, który wkrótce nazwał się Paksi (lub Paksy), poślubił jedną z córek Pawła Visontai'a z rodziny Kompolti klanu Aba. Ich dwoma synami byli Paksi Loránd|Roland/Ratold II i Oliwier, którzy zajmowali ważne stanowiska za panowania Ludwika I na Węgrzech[6].

Wczesna kariera

Po raz pierwszy wspomniano o Lorándzie we współczesnych mu zapisach w 1241 r., gdy został stolnikiem królewskim po inwazji Mongołów na Węgry i śmierci ojca, który zginął na polu bitwy pod Mohi. Loránda wkrótce zastąpił go na tym urzędzie jego szwagier Maurycy II Pók[2]. Według László Markó, Loránd mógł pozostawać na tym urzędzie do przyszłego roku.[3] Gdy król Bela IV powrócił na Węgry w maju 1242 r., po wycofaniu się Mongołów, Loránd eskortował swego monarchę. W ten sposób poprzednie miesiące spędził także w Dalmacji, gdzie schronił się węgierski dwór królewski[7]. Od 1242 do 1245 (lub od 1241 do 1246, według nieautentycznych dokumentów), Loránd służył jako podczaszy królewski, poza tym zarządzał również komitatem Nyitra (1242-1243), a następnie komitatem Sopron (1244-1245).[2]

W 1246 r. poprowadził królewską kampanię Beli przeciwko księciu Austri Fryderykowi II, który zaatakował Węgry i przejął zachodnie komitaty: Moson, Sopron i Vas. Bronił zamku Sopron i Pozsony. Później armia Loránd została 15 czerwca 1246 roku pokonana przez Austriaków w bitwie nad rzeką Leithą, jednak Fryderyk został zabity na polu bitwy, co doprowadziło do zakończenia konfliktu i interregnum w Austrii[3]. Następnie w 1247 roku Loránd został mianowany sędzią królewskim i zachował tę godność prawdopodobnie do 1248 roku.[2]

Pierwszy palatynat

Loránd został mianowany palatynem w 1248 r., pełniąc tę funkcję przez niezwykle długi okres , to jest aż do 1260 r. Był lojalny wobec króla Beli IV. W tym czasie był także ispánem komitatu Pozsony (1248–1260) i ispánem komitatu Sopron przez krótki czas w 1255 r.[2] Przed Lorándem palatyni działali jako wędrowni sędziowie, przemieszczając się po całym królestwie w latach 30. i 40. XIII wieku. Loránd porzucił tę praktykę i najczęściej wysłuchiwał sprawach w Pozsony (obecnie Bratysława na Słowacji)[8]. Pośród królewskich arystokratów Loránd był palatynem, który wydał większość dokumentów z dokładnymi datami i lokalizacjami. Większość jego orzeczeń związana była z północno-zachodnim regionem królestwa[8]. Na przykład wydał swoje dokumenty w Pozsony w 1249, 1251, 1252 (cztery), 1253 (trzy) i 1255 (dwa lub trzy). Ponadto funkcjonował również w miejscowościach Oltva (osada w gminie Győr, która już nie istnieje), Vasvár, Trencsén (dziś Trenčín, Słowacja), Vaska, Muraszombat (dziś Murska Sobota, Słowacja), Győr, Mórichida i Regede (dziś Bad Radkersburg, Austria) ), gdy wykonywał swoje palatyńskie kompetencje sądowe.[1] Był ostatnim palatynem, który osądził opactwo Pannonhalma (w 1254 i 1255 r.), klasztor otrzymał później zrzeczenie się przywilejów[8]. W czasie jego kadencji godność stopniowo stawała się urzędem politycznym, przesłaniając dawne tradycyjne funkcje (np. spory sądowe)[7][8].

Podczas swojej 12-letniej kadencji Loránd występował w co najmniej 44 procesach, z których 28 zostało zachowanych w całości w ówczesnych dokumentach. W związku z tym działał jako palatyn głównie na Zadunaju i na stałe mieszkał w Pozsony, gdzie był [[ispán]em. Z Pozsony Loránd był również odpowiedzialny za ochronę granicy północno-zachodniej (komitaty Pozsony i Sopron) przed atakami z Austrii. Gdy Bela IV zrewidował dotacje ziemskie swoich poprzedników i odzyskał dawne majątki królewskie, co bardzo wpłynęło na komitat Pozsony, Lorándowi powierzono wdrożenie jego decyzji. Historyk Kornél Szovák twierdził, że Szovák zatrudnił personel biurowy kaplicy w Pozsony jako swój piśmienny personel.[1]

W 1254 r. palatyn Loránd brał udział w opracowaniu traktatu pokojowego podpisanego w jego rezydencji w Pozsony 1 maja. Zgodnie z traktatem Ottokar II, który w międzyczasie został królem Czech, przekazał Księstwo Styrii Beli, który również przyjął tytuł księcia[8]. Pomagał Beli IV w organizacji i konsolidacji węgierskiej administracji w Styrii, kilkakrotnie przebywał w Bad Radkersburgu (Regede) w latach 50. XIII wieku.[8] Niezadowoleni z rządów węgierskich styryjscy panowie zwrócili się o pomoc do czeskiego Ottokara. Bela i jego sojusznicy najechali Morawy, ale Ottokar pokonał ich w bitwie pod Kressenbrunn 12 czerwca 1260 r. Klęska zmusiła Belę do rezygnacji ze Styrii na rzecz króla Czech w pokoju wiedeńskim, który został podpisany 31 marca 1261 r. w wyniku pośrednictwa Loránda, który przez wiele miesięcy negocjował z Ottokarem w Austrii.[7][3]

Ban Slawonii

W 1260 r. następcą Loránd został Henryk I Kőszegi[2]. W tym czasie pojawiły się napięcia między królem Belą IV a jego najstarszym synem Stefanem. Faworyzowanie przez króla jego młodszego syna, Beli (którego mianował księciem Slawonii) i córki Anny irytowało Stefana. Po śmierci Stefana I Gutkeleda w 1259 lub 1260 Loránd został banem Slawonii, pojawił się we współczesnych źródłach początkowo w sierpniu 1261 roku.[2] Loránd służył jako mentor i książę młodego księcia zgodnie z życzeniem króla Beli[8]. Jako ban nabył kilka ziem i posiadłości na południe od rzeki Drawy[3]. Loránd był także head - szefem Splitu (Spalato) między 1265 a 1267.[2]

Pod koniec 1264 r. konflikt króla Beli IV i księcia Stefana przerodził się w wojnę. Po kilku miesiącach książę Stefan odniósł zdecydowane zwycięstwo nad armią ojca w bitwie pod Isaszegiem w marcu 1265 r. Wkrótce Bela i Stefan podpisali traktat pokojowy w klasztorze Najświętszej Maryi Panny na Wyspie Królików. Loránd trzymał się z dala od konfliktu, ponieważ mieszkał wtedy w pobliżu Zagrzebia.[9] Po pokoju Stefan zamierzał ukarać ograniczoną liczbę Kumanów, za aprobatą Beli, którzy wcześniej go zdradzili i dołączyli do obozu króla podczas wojny. Bela dostarczył królewską armię swojemu synowi pod przywództwem Loránda, którego osobę zaakceptował książę Stefan.[7][3]

Jednak pomimo wcześniejszej umowy Loránd wkrótce stał się polityczną ofiarą rywalizacji między Belą IV a Stefanem. Pod wpływem intryg lojalnych baronów król Bela oddalił Loránda i zastąpił go Henrykiem I Kőszegim. Majątki Loránda zostały splądrowane i zniszczone w Slawonii[10]. Jest wysoce prawdopodobne, że Bela uznał jego udział w kampanii księcia Stefana przeciwko Bułgarii za nadużycie władzy, ponieważ król dał mu armię tylko do uregulowania problemów z plemieniem Kumanów. Bela mógł również obawiać się, że wykwalifikowany dowódca wojskowy Stefana zgromadził sojuszników wśród swoich zwolenników podczas tych wypraw.[9] Według dokumentu królewskiego z 1270 r. wydanego przez Stefana V. Loránd stracił zaufanie Beli z powodu „diatrybi i oskarżeń jego wrogów” na dworze królewskim[7].

Późniejsza kariera

Plik:Stari grad Kalnik.jpg
Zamek Kalnik (obecnie Chorwacja), własność Loránd Rátóta od 1270

Stefan V wstąpił na tron ​​węgierski w 1270 r. Podczas swojej krótkiej władzy podarował Lorándowi zamek Kalnik i okoliczne tereny[3], również uczynił go „wiecznym hrabią” ispánatu Kalnik[2]. Oprócz innych zasług, w liście darowizny napisano także, że Loránd „jest miły w rozmowie” i „jest w stanie poznać innych”, co odzwierciedla wpływ kodeksu rycerskiego na dwór królewski[7]. Nagła śmierć Stefana V, a następnie koronacja 10-letniego Władysława IV w sierpniu 1272 r. pozwoliły mu zostać jednym z najpotężniejszych baronów w kraju. Jego wpływy wzrosły jeszcze bardziej w listopadzie tego roku, gdy książę Bela z Maczwy został brutalnie zamordowany przez Henryka I Kőszegiego, a baronowie podzielili między siebie terytorium Księstwa Maczwy. Loránd został palatynem i pierwszym banem Maczwy.[2] Brał czynny udział w wewnętrznych konfliktach między dwiema grupami baronialnymi, które pojawiły się podczas ostatniej dekady rządów Beli IV. Początkowo Loránd wspierał grupę Kőszegi-Gutkeled przeciwko frakcji Csáków[3].

Według historyka Jenő Szücsa Lorándowi udało się osiągnąć najwyższy rangą świecki urząd po raz drugi w listopadzie 1272, ponieważ dwie rywalizujące grupy baronów i nominalny regent królowa-wdowa Elżbieta Kumanka starali się w pierwszych latach tworzyć pozory jedności.[8] Szucs zauważył, że starzy szanowani i wpływowi baronowie, którzy stawali się palatynami i innymi głównymi urzędnikami, jak Denis Péc, Ernye Ákos i Loránd, byli uważani za stabilne i punkty „łagodnego przejścia” w szybko zmieniających się rządach ciągu pierwszych pięciu lat panowania Władysława.[7] Do maja 1273 roku Loránd został zastąpiony przez palatyna Kemény, syn Lőrinca, sojusznika rodziny Kőszegi i bana Egyeda II Monoszló[2], przynajmniej do października[2], gdy zostali usunięci z urzędu przez Kőszegich, wraz z innymi członkami grupy baronialnej Csáków. W kolejnych miesiącach Loránd stopniowo wycofywał się z polityki popierania Kőszegich[7].

Po bitwie pod Föveny we wrześniu 1274 r., w której zginął Henryk I Kőszegi, Loránd przeszedł na stronę zwolenników klanu Csák i mógł zostać palatynem po raz czwarty.[2] Utrzymywał tę godność do czerwca 1275 r., gdy to Kőszegi, pomimo zdrady zmarłego Henryka I, byli w stanie odzyskać swoje wpływy, a dwór królewski wyraził zaufanie wobec nich, gdy Mikołaj Kőszegi został wybrany na palatyna, zastępując Loránda[8]. Następnie Loránd służył jako ispán komitatu Vas w lecie 1275 roku.[2] Pełnił również funkcję skarbnika Elżbiety Sycylijskiej, królowej Węgier w latach 1275–1276.[2] Poza tym był także ispánem komitatu Szana w Slawonii[2]. W 1277 roku pełnił funkcję sędziego królewskiego po dokładnie trzydziestu latach swojej pierwszej kadencji[2]. W tym charakterze reprezentował baronów węgierskich, gdy Władysław IV spotkał się z Rudolfem I z Niemiec w Hainburgu nad Donajem 11 listopada, aby potwierdzić sojusz z królem Czech Ottokarem II[7]. Loránd zmarł w tym samym roku lub na początku 1278 roku.[3]

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Szovák, Kornél (1989). Rátót nembeli Rolánd nádor kúriája [The Curia of Palatine Roland of the Rátót Kindred]. W: Somfai, Balázs (red.). A Dunántúl településtörténete VII. Falvak, várak és puszták a Dunántúlon (XI–XIX. század). Hungarian Academy of Sciences. str. 303, 311-312.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 20-21, 30, 34, 46, 51, 54, 59, 62, 68, 161, 202, 225.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 3,8 Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 250, 364.
  4. ↑ Engel: Genealógia (Genus Rátót 1. główna gałąź)
  5. ↑ Engel: Genealógia (Genus Pok 1., Meggyesi, Mórichida gałąź)
  6. ↑ Engel: Genealógia (Genus Rátót 2. Paksi - gałąź)
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 7,7 7,8 Szűcs, Jenő (2002). Az utolsó Árpádok [Ostatni Arpadowie]. Osiris Kiadó. str. 22, 92, 126, 167, 178, 209, 391, 394, 411.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 8,7 8,8 Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342]. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 57, 67, 69-70, 73, 84-85.
  9. ↑ 9,0 9,1 Zsoldos, Attila (2007). Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években [Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem w latach 60. XIII wieku]. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 94, 98.
  10. ↑ Kristó, Gyula (1979). A feudális széttagolódás Magyarországon [Anarchia feudalna na Węgrzech]. Akadémiai Kiadó. str. 62.

Źródła

  • Kristó, Gyula (1979). A feudális széttagolódás Magyarországon [Anarchia feudalna na Węgrzech]. Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-1595-4.
  • Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
  • Szovák, Kornél (1989). Rátót nembeli Rolánd nádor kúriája [The Curia of Palatine Roland of the Rátót Kindred]. W: Somfai, Balázs (red.). A Dunántúl településtörténete VII. Falvak, várak és puszták a Dunántúlon (XI–XIX. század). Hungarian Academy of Sciences. str. 299–316. ISBN 963-7121-16-1.
  • Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342]. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9.
  • Szűcs, Jenő (2002). Az utolsó Árpádok [Ostatni Arpadowie]. Osiris Kiadó. ISBN 963-389-271-6.
  • Zsoldos, Attila (2007). Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években [Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem w latach 60. XIII wieku]. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-15-4.
  • Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.

Rátót I. Loránd (weg.)
Roland I Rátót (pol.)

— Stolnik królewski
Podczaszy królewski
Sędzia królewski
Palatyn Królestwa Węgier
Ban całej Slawonii
Ban Maczwy		 —
Pieczeć Rolanda I Rátóta w 1255
Pieczeć Rolanda I Rátóta w 1255
Stolnik królewski
Okres od 1241
do 1242
Poprzednik I. Lőrinc
Następca Pók II. Móric
Podczaszy królewski
Okres od 1242
do 1246
Poprzednik Csák I. Máté
Następca Pók II. Móric
Sędzia królewski
Okres (1) 1247, (2) 1277
Poprzednik 1. Kán I. László
2. Péc Dénes
Następca 1. Geregye Pál
2. Rátót II. Gyula
Palatyn Królestwa Węgier
Okres od : (1) 1248, (2) 1272, (3) 1274
do : (1) 1260, (2) 1273, (3) 1275
Poprzednik 1. Türje II. Dénes
2. Lőrinc, syn Kemény'a
3. Péc Dénes
Następca 1. Kőszegi I. Henrik
2. Lőrinc, syn Kemény'a
3. Kőszegi I. Miklós
Ban całej Slawonii
Okres od 1260/61
do 1267
Poprzednik Gutkeled I. István
Następca Kőszegi I. Henrik
Ban Maczwy
Okres od 1272
do 1273
Poprzednik nie było tytułu ??
Béla jako Książę Macsó
Następca Monoszló Egyed
János z Maczwy
Dane biograficzne
Klan Rátót
Pochodzenie węgierskie
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny ok.1215
Śmierć 1277 lub 1278
Ojciec I. Domokos
Matka nieznana
Rodzeństwo I. István, I. Olivér, II. Leusták, córka
Żona nieznana
Dzieci Mátyás Paksi, II. Ratolt
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Rátót_I._Loránd&oldid=38424”