Rátót I. Loránd

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Poprzednik: Stolnik królewski (1241-1242) Następca: I. Lőrinc Pok II. Móric Poprzednik: Stolnik królewski (1242-1246) Następca: Csák I. Máté Pok II. Móric Poprzednik: Sędzia królewski (1247) Następca: Kán I. László Geregye Pál Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1248-1260) Następca: Türje II. Dénes Kőszegi I. Henrik Poprzednik: Ban całej Slawonii (1260/61-1267) ? Następca: Gutkeled I. István Kőszegi I. Henrik Poprzednik: Ban Maczwy (1272-1273) Następca: nie było tytułu ?? Béla jako Książę Macsó 1. Monoszló II. Egyed 2. János z Maczwy Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1272-1273) Następca: Lőrinc, syn Kemény'a Lőrinc, syn Kemény'a Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier (1274-1275) Następca: Péc Dénes Kőszegi I. Miklós Poprzednik: Sędzia królewski (1277) Następca: Péc Dénes Rátót II. Gyula Rátót I. Loránd (pol. Roland I Rátót) (* nieznana, † 1277÷8), węgierski szlachcic, przez kilka dziesięcioleci zajmował kilka ważnych urzedów świeckich w Królestwie Węgier, za panowania Stefana V i Władysława IV. Przodek rodziny Paksi. Rodzina Loránd I urodził się około 1215 r. w rodzie Rátót jako syn Dominika I, który pełnił funkcję skarbnika królewskiego od 1238 do 1240 r. i został zabity w bitwie pod Mohi w 1241 r. Przodkami rodu byli dwaj normandzcy rycerze (Oliver i Rathold) z Caserty w Królestwie Neapolu, którzy osiedlili się na Węgrzech około 1097 r. za panowania króla Węgier Kolomana. Najwcześniejszym znanym przodkiem Rolanda był jego pradziadek Leustach I Rátót, wojewoda Siedmiogrodu w drugiej połowie XII wieku. Loránd miał trzech braci: Stefana – przodka rodziny Pásztói lub Palatine, Tari i szlacheckiej Kakas de Kaza, Oliwiera I – przodka rodziny Putnoki, Eustachego II – ojca palatyna Rolanda II, a także przodka gałęzi Jolsvai, Serkei i Feledi oraz siostrę o nieznanym imieniu – żonę Maurycego II Poka i matkę Mikołaja Poka. Z nieznaną z imienia żoną Loránd miał dwóch synów: Macieja i Ratolda II (fl. 1278-1296). Ten ostatni nie miał potomków. Maciej, który wkrótce nazwał się Paksi (lub Paksy), poślubił jedną z córek Pawła Visontai'a z rodziny Kompolti klanu Aba. Ich dwoma synami byli Paksi Loránd|Roland/Ratold II i Oliwier, którzy zajmowali ważne stanowiska za panowania Ludwika I na Węgrzech. Wczesna kariera Po raz pierwszy wspomniano o Lorándzie we współczesnych mu zapisach w 1241 r., gdy został podczaszym królewskim po inwazji Mongołów na Węgry i śmierci ojca, który zginął na polu bitwy pod Mohi. Loránda wkrótce zastąpił go na tym urzędzie jego szwagier Maurycy II Pok. Według László Markó, Loránd mógł pozostawać na tym urzędzie do przyszłego roku. Gdy król Bela IV powrócił na Węgry w maju 1242 r., po wycofaniu się Mongołów, Loránd eskortował swego monarchę. W ten sposób poprzednie miesiące spędził także w Dalmacji, gdzie schronił się węgierski dwór królewski. Od 1242 do 1245 (lub od 1241 do 1246, według nieautentycznych dokumentów), Loránd służył jako stolnik królewski, poza tym zarządzał również komitatem Nyitra (1242-1243), a następnie komitatem Sopron (1244-1245). W 1246 r. poprowadził królewską kampanię Beli przeciwko księciu Austri Fryderykowi II, który zaatakował Węgry i przejął zachodnie komitaty: Moson, Sopron i Vas. Bronił zamku Sopron i Pozsony. Później armia Loránd została 15 czerwca 1246 roku pokonana przez Austriaków w bitwie nad rzeką Leithą, jednak Fryderyk został zabity na polu bitwy, co doprowadziło do zakończenia konfliktu i interregnum w Austrii. Następnie w 1247 roku Loránd został mianowany sędzią królewskim i zachował tę godność prawdopodobnie do 1248 roku. Pierwszy palatynat Loránd został mianowany palatynem w 1248 r., pełniąc tę funkcję przez niezwykle długi okres , to jest aż do 1260 r. Był lojalny wobec króla Beli IV. W tym czasie był także ispánem komitatu Pozsony (1248–1260) i ispánem komitatu Sopron przez krótki czas w 1255 r. Przed Lorándem palatyni działali jako wędrowni sędziowie, przemieszczając się po całym królestwie w latach 30. i 40. XIII wieku. Loránd porzucił tę praktykę i najczęściej wysłuchiwał sprawach w Pozsony (obecnie Bratysława na Słowacji). Pośród królewskich arystokratów Loránd był palatynem, który wydał większość dokumentów z dokładnymi datami i lokalizacjami. Większość jego orzeczeń związana była z północno-zachodnim regionem królestwa. Na przykład wydał swoje dokumenty w Pozsony w 1249, 1251, 1252 (cztery), 1253 (trzy) i 1255 (dwa lub trzy). Ponadto funkcjonował również w miejscowościach Oltva (osada w gminie Győr, która już nie istnieje), Vasvár, Trencsén (dziś Trenčín, Słowacja), Vaska, Muraszombat (dziś Murska Sobota, Słowacja), Győr, Mórichida i Regede (dziś Bad Radkersburg, Austria) ), gdy wykonywał swoje palatyńskie kompetencje sądowe. Był ostatnim palatynem, który osądził opactwo Pannonhalma (w 1254 i 1255 r.), klasztor otrzymał później zrzeczenie się przywilejów. W czasie jego kadencji godność stopniowo stawała się urzędem politycznym, przesłaniając dawne tradycyjne funkcje (np. spory sądowe). Podczas swojej 12-letniej kadencji Loránd występował w co najmniej 44 procesach, z których 28 zostało zachowanych w całości w ówczesnych dokumentach. W związku z tym działał jako palatyn głównie na Zadunaju i na stałe mieszkał w Pozsony, gdzie był [[ispán]em. Z Pozsony Loránd był również odpowiedzialny za ochronę granicy północno-zachodniej (komitaty Pozsony i Sopron) przed atakami z Austrii. Gdy Bela IV zrewidował dotacje ziemskie swoich poprzedników i odzyskał dawne majątki królewskie, co bardzo wpłynęło na komitat Pozsony, Lorándowi powierzono wdrożenie jego decyzji. Historyk Kornél Szovák twierdził, że Szovák zatrudnił personel biurowy kaplicy w Pozsony jako swój piśmienny personel. W 1254 r. palatyn Loránd brał udział w opracowaniu traktatu pokojowego podpisanego w jego rezydencji w Pozsony 1 maja. Zgodnie z traktatem Ottokar II, który w międzyczasie został królem Czech, przekazał Księstwo Styrii Beli, który również przyjął tytuł księcia. Pomagał Beli IV w organizacji i konsolidacji węgierskiej administracji w Styrii, kilkakrotnie przebywał w Bad Radkersburgu (Regede) w latach 50. XIII wieku. Niezadowoleni z rządów węgierskich styryjscy panowie zwrócili się o pomoc do czeskiego Ottokara. Bela i jego sojusznicy najechali Morawy, ale Ottokar pokonał ich w bitwie pod Kressenbrunn 12 czerwca 1260 r. Klęska zmusiła Belę do rezygnacji ze Styrii na rzecz króla Czech w pokoju wiedeńskim, który został podpisany 31 marca 1261 r. w wyniku pośrednictwa Loránda, który przez wiele miesięcy negocjował z Ottokarem w Austrii. Ban Slawonii W 1260 r. następcą Loránd został Henryk I Kőszegi. W tym czasie pojawiły się napięcia między królem Belą IV a jego najstarszym synem Stefanem. Faworyzowanie przez króla jego młodszego syna, Beli, którego mianował księciem Slawonii i córki Anny, irytowało Stefana. Po śmierci Stefana I Gutkeleda w 1259 lub 1260 Loránd został banem Slawonii, pojawił się we współczesnych źródłach początkowo w sierpniu 1261 roku. Loránd służył jako mentor i książę młodego księcia zgodnie z życzeniem króla Beli. Jako ban nabył kilka ziem i posiadłości na południe od rzeki Drawy. Loránd był także head - szefem Splitu (Spalato) między 1265 a 1267. Pod koniec 1264 r. konflikt króla Beli IV i księcia Stefana przerodził się w wojnę. Po kilku miesiącach książę Stefan odniósł zdecydowane zwycięstwo nad armią ojca w bitwie pod Isaszegiem w marcu 1265 r. Wkrótce Bela i Stefan podpisali traktat pokojowy w klasztorze Najświętszej Maryi Panny na Wyspie Królików. Loránd trzymał się z dala od konfliktu, ponieważ mieszkał wtedy w pobliżu Zagrzebia. Po pokoju Stefan zamierzał ukarać ograniczoną liczbę Kumanów, za aprobatą Beli, którzy wcześniej go zdradzili i dołączyli do obozu króla podczas wojny. Bela dostarczył królewską armię swojemu synowi pod przywództwem Loránda, którego osobę zaakceptował książę Stefan. Jednak pomimo wcześniejszej umowy Loránd wkrótce stał się polityczną ofiarą rywalizacji między Belą IV a Stefanem. Pod wpływem intryg lojalnych baronów król Bela oddalił Loránda i zastąpił go Henrykiem I Kőszegim. Majątki Loránda zostały splądrowane i zniszczone w Slawonii. Jest wysoce prawdopodobne, że Bela uznał jego udział w kampanii księcia Stefana przeciwko Bułgarii za nadużycie władzy, ponieważ król dał mu armię tylko do uregulowania problemów z plemieniem Kumanów. Bela mógł również obawiać się, że wykwalifikowany dowódca wojskowy Stefana zgromadził sojuszników wśród swoich zwolenników podczas tych wypraw. Według dokumentu królewskiego z 1270 r. wydanego przez Stefana V. Loránd stracił zaufanie Beli z powodu „diatrybi i oskarżeń jego wrogów” na dworze królewskim. Późniejsza kariera Plik:Stari grad Kalnik.jpg Zamek Kalnik (obecnie Chorwacja), własność Loránd Rátóta od 1270 Stefan V wstąpił na tron ​​węgierski w 1270 r. Podczas swojej krótkiej władzy podarował Lorándowi zamek Kalnik i okoliczne tereny, również uczynił go „wiecznym hrabią” ispánatu Kalnik. Oprócz innych zasług, w liście darowizny napisano także, że Loránd „jest miły w rozmowie” i „jest w stanie poznać innych”, co odzwierciedla wpływ kodeksu rycerskiego na dwór królewski. Nagła śmierć Stefana V, a następnie koronacja 10-letniego Władysława IV w sierpniu 1272 r. pozwoliły mu zostać jednym z najpotężniejszych baronów w kraju. Jego wpływy wzrosły jeszcze bardziej w listopadzie tego roku, gdy książę Bela z Maczwy został brutalnie zamordowany przez Henryka I Kőszegiego, a baronowie podzielili między siebie terytorium Księstwa Maczwy. Loránd został palatynem i pierwszym banem Maczwy. Brał czynny udział w wewnętrznych konfliktach między dwiema grupami baronialnymi, które pojawiły się podczas ostatniej dekady rządów Beli IV. Początkowo Loránd wspierał grupę Kőszegi-Gutkeled przeciwko frakcji Csáków. Według historyka Jenő Szücsa Lorándowi udało się osiągnąć najwyższy rangą świecki urząd po raz drugi w listopadzie 1272, ponieważ dwie rywalizujące grupy baronów i nominalny regent królowa-wdowa Elżbieta Kumanka starali się w pierwszych latach tworzyć pozory jedności. Szucs zauważył, że starzy szanowani i wpływowi baronowie, którzy stawali się palatynami i innymi głównymi urzędnikami, jak Denis Péc, Ernye Ákos i Loránd, byli uważani za stabilne i punkty „łagodnego przejścia” w szybko zmieniających się rządach ciągu pierwszych pięciu lat panowania Władysława. Do maja 1273 roku Loránd został zastąpiony przez palatyna Kemény, syn Lőrinca, sojusznika rodziny Kőszegi i bana Egyeda II Monoszló, przynajmniej do października, gdy zostali usunięci z urzędu przez Kőszegich, wraz z innymi członkami grupy baronialnej Csáków. W kolejnych miesiącach Loránd stopniowo wycofywał się z polityki popierania Kőszegich. Po bitwie pod Föveny we wrześniu 1274 r., w której zginął Henryk I Kőszegi, Loránd przeszedł na stronę zwolenników klanu Csák i mógł zostać palatynem po raz czwarty. Utrzymywał tę godność do czerwca 1275 r., gdy to Kőszegi, pomimo zdrady zmarłego Henryka I, byli w stanie odzyskać swoje wpływy, a dwór królewski wyraził zaufanie wobec nich, gdy Mikołaj Kőszegi został wybrany na palatyna, zastępując Loránda. Następnie Loránd służył jako ispán komitatu Vas w lecie 1275 roku. Pełnił również funkcję skarbnika Elżbiety Sycylijskiej, królowej Węgier w latach 1275–1276. Poza tym był także ispánem komitatu Szana w Slawonii. W 1277 roku pełnił funkcję sędziego królewskiego po dokładnie trzydziestu latach swojej pierwszej kadencji. W tym charakterze reprezentował baronów węgierskich, gdy Władysław IV spotkał się z Rudolfem I z Niemiec w Hainburgu nad Donajem 11 listopada, aby potwierdzić sojusz z królem Czech Ottokarem II. Loránd zmarł w tym samym roku lub na początku 1278 roku. Przypisy Źródła Kristó, Gyula (1979). A feudális széttagolódás Magyarországon [Anarchia feudalna na Węgrzech]. Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-1595-4. Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1. Szovák, Kornél (1989). Rátót nembeli Rolánd nádor kúriája [The Curia of Palatine Roland of the Rátót Kindred]. W: Somfai, Balázs (red.). A Dunántúl településtörténete VII. Falvak, várak és puszták a Dunántúlon (XI–XIX. század). Hungarian Academy of Sciences. str. 299–316. ISBN 963-7121-16-1. Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342]. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9. Szűcs, Jenő (2002). Az utolsó Árpádok [Ostatni Arpadowie]. Osiris Kiadó. ISBN 963-389-271-6. Zsoldos, Attila (2007). Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években [Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem w latach 60. XIII wieku]. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-15-4. Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.

Rátót I. Loránd (weg.) Roland I Rátót (pol.) — Podczaszy królewski Stolnik królewski Sędzia królewski Palatyn Królestwa Węgier Ban całej Slawonii Ban Maczwy — Pieczeć Rolanda I Rátóta w 1255 Pieczeć Rolanda I Rátóta w 1255 Podczaszy królewski Okres od 1241 do 1242 Poprzednik I. Lőrinc Następca Pok II. Móric Stolnik królewski Okres od 1242 do 1246 Poprzednik Csák I. Máté Następca Pok II. Móric Sędzia królewski Okres (1) 1247, (2) 1277 Poprzednik 1. Kán I. László 2. Péc Dénes Następca 1. Geregye Pál 2. Rátót II. Gyula Palatyn Królestwa Węgier Okres od : (1) 1248, (2) 1272, (3) 1274 do : (1) 1260, (2) 1273, (3) 1275 Poprzednik 1. Türje II. Dénes 2. Lőrinc, syn Kemény'a 3. Péc Dénes Następca 1. Kőszegi I. Henrik 2. Lőrinc, syn Kemény'a 3. Kőszegi I. Miklós Ban całej Slawonii Okres od 1260/61 do 1267 Poprzednik Gutkeled I. István Następca Kőszegi I. Henrik Ban Maczwy Okres od 1272 do 1273 Poprzednik nie było tytułu ?? Béla jako Książę Macsó Następca Monoszló Egyed János z Maczwy Dane biograficzne Klan Rátót Pochodzenie węgierskie Państwo Królestwo Węgier w unii personalnej z Królestwem Chorwacji Urodziny ok.1215 Śmierć 1277 lub 1278 Ojciec I. Domokos Matka nieznana Rodzeństwo I. István, I. Olivér, II. Leusták, córka Żona nieznana Dzieci Mátyás Paksi, II. Ratolt