Rátót I. Dezső: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - "importowane z angielskiej" na "przetłumaczone z angielskiej")
 
(Nie pokazano 11 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:1a]]
+
[[Kategoria:0]]
 +
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Desiderius_R%C3%A1t%C3%B3t
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Desiderius_R%C3%A1t%C3%B3t
Linia 30: Linia 31:
 
|}
 
|}
  
−
'''Rátót I. Dezső''' (pol. ''Demetriusz I Rátót'') († po 1308), węgierski szlachcic, rycerz, [[ispán]] komitatów [[Borsod]] i [[Gömör]] za panowania króla [[III. András|Andrzeja III]]. Przodek rodzin szlacheckich [[Kaplai]] (lub [[Serke]]i) i [[Feledi]].
+
'''Rátót I. Dezső''' (pol. ''Demetriusz I Rátót'') († po 1308), węgierski szlachcic, rycerz, [[ispán]] komitatów [[Borsod]] i [[Gömör]] za panowania króla Węgier [[III. András|Andrzeja III]]. Przodek rodzin szlacheckich [[Kaplai]] (lub [[Serke]]i) i [[Feledi]].
−
 
 
−
<small><small>'''Desiderius (I) from the kindred Rátót''' ({{lang-hu|Rátót nembeli (I.) Dezső}}; died after 1308) was a Hungarian nobleman and soldier, who served as ''[[ispán]]'' of [[Borsod County|Borsod]] and Gömör counties at the turn of the 13th and 14th centuries. He was the ancestor of the [[Kaplai family|Kaplai]] (or Serkei) and Feledi noble families. </small></small>
 
  
 
== Rodzina ==
 
== Rodzina ==
  
−
We współczesnych mu dokumentach był również nazywany ''Niewidomy'' (węg. Dezső Vak). Urodził się we wpływowym i prestiżowym rodzie Rátót, jako syn magistra [[Rátót II. Leusták|Eustachego II]]. Jego dziadkiem był [[Rátót I. Domokos|Dominik I]], który zginął w [[Mohi|bitwie pod Mohi]] w 1241 r. Dezső miał brata [[Rátót II. Loránd |Rolanda II]]<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 1. główna gałąź)</ref>, przodka rodziny [[Jolsvai]]ów i znamienitego '''barona''' tzw. anarchii feudalnej, który był [[palatyn]]em. Dezső poślubił niezidentyfikowaną córkę [[Ákos I. István|Stefana I Ákosa]], potężnego oligarchy na północy Węgier, którego druga córka była żoną [[Borsa Beke|Beke Borsy]]. Te małżeństwa ustanowiły silny związek i sojusz między trzema krewnymi. [2]
+
We współczesnych mu dokumentach był również nazywany ''Niewidomy'' (węg. Dezső Vak). Urodził się we wpływowym i prestiżowym rodzie [[Rátót]], jako syn ''magistra'' [[Rátót II. Leusták|Eustachego II]]. Jego dziadkiem był [[Rátót I. Domokos|Dominik I]], który zginął w [[Mohi|bitwie pod Mohi]] w 1241 r. Dezső miał brata [[Rátót II. Loránd |Rolanda II]]<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 1. główna gałąź)</ref>, przodka rodziny [[Jolsvai]] i znamienitego barona z czasów tzw. anarchii feudalnej, który był [[palatyn]]em. Dezső poślubił niezidentyfikowaną córkę [[Ákos I. István|Stefana I Ákosa]], potężnego oligarchy z północy Węgier, którego druga córka była żoną [[Borsa Beke|Beke Borsy]]. Te małżeństwa ustanowiły silny związek i sojusz między trzema krewnymi.<ref name="Kis">Kis, Péter (1998). "Ákos nembeli István". In Tusor, Péter (ed.). ''R. Várkonyi Ágnes emlékkönyv születésének 70. évfordulója ünnepére'' [Księga pamięci Ágnesa R. Várkonyiego na pamiątkę 70. rocznicy jej urodzin] (po węgiersku). Eötvös Loránd University. str. 64-65, 72-74. ISBN 963-4631-41-X.</ref>
−
 
 
−
<small><small>In contemporary records, he was also called '''Desiderius the Blind''' ({{lang-hu|Vak Dezső}}). He was born into the influential and prestigious [[Rátót (genus)|''gens'' (clan) Rátót]], as the son of ''magister'' Leustach II. His grandfather was [[Dominic I Rátót|Dominic I]], who was killed in the [[Battle of Mohi]] in 1241. Desiderius had a brother [[Roland II Rátót|Roland II]],<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 1. main branch)</ref> ancestor of the [[Jolsvai family]] and a notable baron of the so-called feudal anarchy, who served as [[Palatine of Hungary]]. Desiderius married an unidentified daughter of [[Stephen Ákos]], a powerful oligarch in Northern Hungary, whose another daughter was the wife of [[Beke Borsa]]. These marriages established a strong relationship and alliance between the three kindreds.{{sfn|Kis|1998|p=64}} </small></small>
 
−
 
 
−
Dezső miał trzech synów; [[Kaplai Benedek|Benedykt]] poślubił [[Telegdi Margit|Małgorzatę Telegdi]] i był pierwszym członkiem rodziny [[Kaplai]] (również [[Serkei]]), która później podzieliła się na dwie inne gałęzie ([[Lorántfi]] i [[Dezsőfi]]) i '''kwitła''' aż do początku XVI wieku.<ref name="EngelGen">Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 8. gałąź Serkei [Kaplai, Lorántfi] )</ref> Drugi syn Dezső, [[Feledi László|Władysław]], był przodkiem rodziny [[Feledi]], która pozostała '''marginalnym krewnym''' w komitacie [[Gömör]]<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 8. gałąź Feledi)</ref>. Trzecim synem był [[Rátót II. Miklós|Mikołaj II]], który miał syna Władysława (ur. 1361 i zmarł bez spadkobierców) i córkę Elżbietę<ref name="EngelGen" />.
 
  
−
<small><small> Desiderius had three sons; Benedict married Margaret Telegdi, and was the first member of the Kaplai (also Serkei) family, which later had divided into two another branches (Lorántfi and Dezsőfi) and flourished until the early 16th century.<ref name="serkei">Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 8. Serkei [Kaplai, Lorántfi] branch)</ref> Desiderius' second son Ladislaus was the ancestor of the Feledi family, which remained a marginal kinship in Gömör County.<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 8. Feledi branch)</ref> The third son was Nicholas II, who had a son Ladislaus (born 1361, and died without heirs) and a daughter Elizabeth.<ref name="serkei"/> </small></small>
+
Dezső miał trzech synów:
 +
* [[Kaplai Benedek|Benedykta]], który poślubił [[Telegdi Margit|Małgorzatę Telegdi]] i był pierwszym członkiem rodziny [[Kaplai]] (również [[Serkei]]), która później podzieliła się na dwie inne gałęzie ([[Lorántfi]] i [[Dezsőfi]]) i przetrwała aż do początku XVI wieku.<ref name="EngelGen">Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 8. gałąź Serkei [Kaplai, Lorántfi])</ref>;
 +
* Dezső, [[Feledi László|Władysława]], przodka rodziny [[Feledi]], która pozostała marginalnym krewnym w komitacie [[Gömör]]<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Rátót 8. gałąź Feledi)</ref>;
 +
* [[Rátót II. Miklós|Mikołaja II]], który miał syna Władysława (ur. 1361 i zmarł bez spadkobierców);
 +
* i córkę Elżbietę<ref name="EngelGen" />.
  
 
== Życie i kariera ==
 
== Życie i kariera ==
  
−
Dezső po raz pierwszy pojawił się we współczesnych mu dokumentach w 1275 r.<ref name="EngelGen" /> Podczas kryzysu politycznego w 1280 r. król [[IV. László|Władysław IV]] wprowadził nowe '''prawa dla Kumanów''' pod naciskiem kościoła katolickiego. Jednak wielu Kumanów zdecydowało się opuścić Węgry zamiast słuchać żądań legata papieskiego Filipa. W drodze na granicę spustoszyli i splądrowali wiele osad i posiadłości. Dezső, jego brat Roland i dwaj jego kuzyni, Ratold II i [[Rátót I. Miklós|Mikołaj I]] „''Vecse''” skutecznie bronili klasztoru cystersów w Egres (dzisiejsze Igriș w Rumunii). Następnie Dezső i kilku innych członków rodu Rátót uczestniczyli w królewskich kampaniach wojskowych przeciwko Kumanom. Dezső był obecny podczas oblężenia zamku [[Gede]] (dzisiejszy Hodejov, Słowacja), gdzie zbuntowany [[Aba Finta|Finta Aba]] zabarykadował się w połowie 1281 roku. Walczył również z Kumanami w [[Hód|bitwie nad jeziorem Hód]] (w pobliżu dzisiejszego Hódmezővásárhely) w 1282 roku.
+
Dezső po raz pierwszy pojawił się we współczesnych mu dokumentach w 1275 r.<ref name="EngelGen" /> Podczas kryzysu politycznego w 1280 r. król [[IV. László|Władysław IV]] pod naciskiem kościoła katolickiego wprowadził nowe prawa dla Kumanów. Jednak wielu Kumanów zdecydowało się opuścić Węgry zamiast słuchać żądań legata papieskiego Filipa. W drodze na granicę spustoszyli i splądrowali wiele osad i posiadłości. Dezső, jego brat Roland i dwaj jego kuzyni, Ratold II i [[Rátót I. Miklós|Mikołaj I]] „''Vecse''” skutecznie bronili klasztoru cystersów w Egres (dzisiejsze Igriș w Rumunii). Następnie Dezső i kilku innych członków rodu Rátót uczestniczyli w królewskich kampaniach wojskowych przeciwko Kumanom. Dezső był obecny podczas oblężenia zamku [[Gede]] (dzisiejszy Hodejov, Słowacja), gdzie zbuntowany [[Aba Finta|Finta Aba]] zabarykadował się w połowie 1281 roku. Dezső walczył również z Kumanami w [[Hód|bitwie nad jeziorem Hód]] (w pobliżu dzisiejszego Hódmezővásárhely) w 1282 roku.
−
 
 
−
<small><small>Desiderius first appeared in contemporary records in 1275.<ref name="serkei"/> During the political crisis of 1280, King [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]] adopted new Cuman laws under the pressure of the Catholic Church. However, many [[Cumans]] decided to leave [[Kingdom of Hungary (1000–1301)|Hungary]] instead of obeying the papal legate [[Philip of Fermo|Philip]]'s demands. On their way to the frontier, they ravaged and looted many settlements and estates. Desiderius, his brother Roland and two of his cousins, Rathold II and [[Nicholas Rátót|Nicholas "Vecse"]] successfully defended the [[Igriș Abbey|Cistercian monastery]] at [[Sânpetru Mare|Egres]] (present-day Igriș in [[Romania]]). Thereafter Desiderius and several other members of the Rátót clan participated in the royal military campaigns against the Cumans. Desiderius was present at the siege of Gede Castle (present-day [[Hodejov]], [[Slovakia]]), where the rebellious [[Finta Aba]] barricaded himself in mid-1281. He also fought against the Cumans in the battle at Lake Hód (near present-day [[Hódmezővásárhely]]) in 1282. It is plausible he had a strong relationship with his future father-in-law Stephen Ákos, who also participated in these clashes.{{sfn|Kis|1998|p=72}} </small></small>
 
−
 
 
−
W latach 90. XX wieku, gdy władza królewska została poważnie osłabiona, Stefan I Ákos '''założył prowincję''', która była szeroko '''rozbudowana''' w komitatach [[Borsod]] i ]]Gömör]], i ''de facto'' rządził nią w epoce feudalnej anarchii. Dezső służył jako [[ispán]] komitatu [[Gömör]] przynajmniej od 1290 r. [6] Pełnił tę funkcję przynajmniej do 1304 r. [7] Równolegle był również [[ispán]]em w komitacie [[Borsod]] około 1299 r. [8] Sprawował urząd nawet w 1308 r. [9] Ponieważ oba komitaty były rządzone przez Stefana Ákosa, prawdopodobne jest, że Dezső należał do jego ''familiaris'' i zarządzał sprawami administracyjnymi terytoriów w imieniu swojego teścia. Politycznie był raczej bardziej znany klanowi Ákos niż jego ''familiaris'', którzy z grubsza rządzili komitatami [[Nógrád]] i [[Heves]] pod przywództwem kuzyna Dezső Dominika II Rátóta [10]. Dezső mieszkał w [[Serke]] (obecnie Širkovce, Słowacja) w komitacie Gömör. Budował tam zamek w latach 1290 - 1300. [11] W 1304 r. otrzymał wieś Héty od Stefana Ákosa i jego synów; osada pierwotnie położona w komitacie [[Borsod]], ale po przekazaniu darowizny została administracyjnie przeniesiona do komitatu [[Gömör]]. Dezső stał się właścicielem [[Hidegkút]] (obecnie Studená, Słowacja).
 
−
 
 
−
<small><small>By the 1290s, when royal power was severely weakened, Stephen Ákos established a province, which laid mostly in Borsod and Gömör Counties, and ruled ''de facto'' independently his dominion during the era of feudal anarchy. Desiderius served as ''ispán'' of Gömör County at least since 1290.{{sfn|Zsoldos|2011|p=157}} He held the position at least until 1304.{{sfn|Engel|1996|p=129}} Simultaneously, he was also made ''ispán'' of Borsod County around 1299.{{sfn|Zsoldos|2011|p=144}} He held the office even in 1308.{{sfn|Engel|1996|p=118}} As both counties were ruled by Stephen Ákos, it is plausible that Desiderius belonged to his ''[[familiaris|familia]]'', and managed the administrative affairs of the territories on behalf of his father-in-law. Politically, he was rather tied to the Ákos clan, than his blood relatives, who ruled roughly [[Nógrád County (former)|Nógrád]] and [[Heves County (former)|Heves]] counties under the leadership of Desiderius' cousin [[Dominic II Rátót]].{{sfn|Kristó|1999|p=49}} Desiderius resided in [[Širkovce|Serke]] (present-day Širkovce, Slovakia) in Gömör County. He built a castle there sometimes in the 1290s or 1300s.{{sfn|Engel|1996|p=409}} He was granted the village of Héty from Stephen Ákos and his sons in 1304; the settlement originally laid in Borsod County, but after a donation, it has been moved administratively to Gömör County. Desiderius became the owner of [[Studená, Slovakia|Hidegkút]] (today Studená, Slovakia) under the contract.{{sfn|Kis|1998|p=74}} </small></small>
 
  
−
Po wymarciu dynastii [[Árpád|Arpadów]] w 1301 r. Dezső wraz ze swoimi krewnymi poparł roszczenia księcia Czech [[Wacław]]a podczas wojny domowej [13]. Dezső uczestniczył w ślubie swojego szwagra [[Ákos II. István|Stefana II Ákosa]] i zagranicznej (bawarskiej lub czeskiej) księżniczki w lutym 1303 r. W Diósgyőr. [14] Zgodnie z orientacją polityczną swojego teścia i '''oligarchy''' Stefana II Ákosa Dezső złożył przysięgę wierności drugiemu pretendentowi [[I. Károly|Karolowi]] Andegaweńskiemu, '''zapewne''' między 1304 a 1307 rokiem [10]. Dezső był obecny na sejmie w [[Rákos]] 10 października 1307 r., gdzie potwierdzono pretensje Karola do tronu. [15] Dezső został ostatnio raz wymieniony w dokumencie wydanym 11 lipca 1308 r. [9]
+
W latach 90. XIII wieku, gdy władza królewska została poważnie osłabiona, Stefan I Ákos utworzył prowincję, która była szeroko rozbudowana w komitatach: [[Borsod]] i ]]Gömör]] i ''de facto'' niezależnie od króla rządził nią w epoce feudalnej anarchii. Dezső służył jako [[ispán]] komitatu [[Gömör]] przynajmniej od 1290 r.<ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. s. 144, 157. ISBN 978-963-9627-38-3.</ref> Pełnił tę funkcję przynajmniej do 1304 r.<ref name="Engel1996">Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I'' [[Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. str. 118, 129,  409. ISBN 963-8312-44-0.</ref> Równolegle był również [[ispán]]em w komitacie [[Borsod]] około 1299 r.<ref name="Zsoldos" /> Sprawował urząd nawet w 1308 r.<ref name="Engel1996" /> Ponieważ oba komitaty były rządzone przez Stefana I Ákosa, prawdopodobne jest, że Dezső należał do jego ''familiaris'' i zarządzał sprawami administracyjnymi terytoriów w imieniu swojego teścia. Politycznie był raczej bardziej znany klanowi [[Ákos]] niż jego ''familiaris'', którzy z grubsza rządzili komitatami [[Nógrád]] i [[Heves]] pod przywództwem kuzyna Dezső [[Rátót II. Domokos|Dominika II Rátóta]]<ref name="Kis" />. Dezső mieszkał w [[Serke]] (obecnie Širkovce, Słowacja) w komitacie [[Gömör]]. Budował tam zamek w latach 1290–1300.<ref name="Engel1996" /> W 1304 r. otrzymał wieś Héty od Stefana Ákosa i jego synów; osada pierwotnie położona w komitacie [[Borsod]], ale po przekazaniu darowizny została administracyjnie przeniesiona do komitatu [[Gömör]]. Dezső stał się właścicielem [[Hidegkút]] (obecnie Studená, Słowacja).
  
−
<small><small>After the extinction of the [[Árpád dynasty]] in 1301, he supported the claim of [[Wenceslaus III of Bohemia|Wenceslaus of Bohemia]] during the civil war, alongside his relatives.{{sfn|Kristó|1999|p=46}} Desiderius attended the wedding of his brother-in-law Stephen Ákos, Jr. and a foreign (Bavarian or Bohemian) princess in February 1303 in [[Diósgyőr]].{{sfn|Kis|1998|p=73}} Following the political orientation of his father-in-law and lord Stephen Ákos, Desiderius took an oath of allegiance to the other pretender [[Charles I of Hungary|Charles of Anjou]] sometimes between 1304 and 1307.{{sfn|Kristó|1999|p=49}} Desiderius was present at the Diet of Rákos on 10 October 1307, which confirmed Charles' claim to the throne.{{sfn|Kis|1998|p=65}} Desiderius Rátót was last mentioned as a living person by a document issued on 11 July 1308.{{sfn|Engel|1996|p=118}} </small></small>
+
Po wymarciu dynastii [[Arpadowie|Arpadów]] w 1301 r. Dezső wraz ze swoimi krewnymi poparł roszczenia księcia Czech [[Wacław]]a podczas wojny domowej<ref name="Kristó" />. Dezső uczestniczył w Diósgyőr w ślubie swojego szwagra [[Ákos II. István|Stefana II Ákosa]] i zagranicznej (bawarskiej lub czeskiej) księżniczki w lutym 1303 r.<ref name="Kis" /> Zgodnie z orientacją polityczną swojego teścia i oligarchy Stefana I Ákosa Dezső złożył przysięgę wierności drugiemu pretendentowi [[I. Károly|Karolowi]] Andegaweńskiemu, zapewne między 1304 a 1307 rokiem<ref name="Kristó">Kristó, Gyula (1999). "I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [Arystokratyczne elity króla Karola I, 1301–1309]". ''Századok''. Magyar Történelmi Társulat. '''133''' (1): str. 46, 49.</ref>. Dezső był obecny na [[Diecie węgierskiej|diecie]] w [[Rákos]] 10 października 1307 r., gdzie potwierdzono prawa Karola do tronu.<ref name="Kis" /> Dezső został ostatni raz wymieniony w dokumencie wydanym 11 lipca 1308 r.<ref name="Engel1996" />
  
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==
Linia 63: Linia 56:
 
== Źródła ==
 
== Źródła ==
  
−
* Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I'' '''[''Świecka Archontologia Węgier / Secular Archontology of Hungary, 1301–1457, Volume I'']''' (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0.
+
* Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I'' [[Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0.
  
 
* Kis, Péter (1998). "Ákos nembeli István". In Tusor, Péter (ed.). ''R. Várkonyi Ágnes emlékkönyv születésének 70. évfordulója ünnepére'' [Księga pamięci Ágnesa R. Várkonyiego na pamiątkę 70. rocznicy jej urodzin] (po węgiersku). Eötvös Loránd University. str. 57–78. ISBN 963-4631-41-X.
 
* Kis, Péter (1998). "Ákos nembeli István". In Tusor, Péter (ed.). ''R. Várkonyi Ágnes emlékkönyv születésének 70. évfordulója ünnepére'' [Księga pamięci Ágnesa R. Várkonyiego na pamiątkę 70. rocznicy jej urodzin] (po węgiersku). Eötvös Loránd University. str. 57–78. ISBN 963-4631-41-X.
Linia 69: Linia 62:
 
* Kristó, Gyula (1999). "I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [Arystokratyczne elity króla Karola I, 1301–1309]". ''Századok''. Magyar Történelmi Társulat. '''133''' (1): 41–62.
 
* Kristó, Gyula (1999). "I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [Arystokratyczne elity króla Karola I, 1301–1309]". ''Századok''. Magyar Történelmi Társulat. '''133''' (1): 41–62.
  
−
* Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' '''[''Świecka Archontologia Węgier / Secular Archontology of Hungary, 1000–1301]''' (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.
+
* Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.
  
 
|
 
|
Linia 129: Linia 122:
  
 
[[Kategoria:Rátót]]
 
[[Kategoria:Rátót]]
 +
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 +
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
 +
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 +
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
−
[[Kategoria:Rody]]
 
−
[[Kategoria:Ród Rátót]]
 
 
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIV wieku]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIV wieku]]
 +
[[Kategoria:Nieznana data śmierci]]

Aktualna wersja na dzień 16:42, 7 mar 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Ispán Gömör
(1290-1304) 		Następca:
Ákos István Drugeth Fülöp (od 1320)
Poprzednik: Ispán Borsod
(1290-1308) 		Następca:
Borsa Jakab Blaise Fonyi (1325)

Rátót I. Dezső (pol. Demetriusz I Rátót) († po 1308), węgierski szlachcic, rycerz, ispán komitatów Borsod i Gömör za panowania króla Węgier Andrzeja III. Przodek rodzin szlacheckich Kaplai (lub Serkei) i Feledi.

Rodzina

We współczesnych mu dokumentach był również nazywany Niewidomy (węg. Dezső Vak). Urodził się we wpływowym i prestiżowym rodzie Rátót, jako syn magistra Eustachego II. Jego dziadkiem był Dominik I, który zginął w bitwie pod Mohi w 1241 r. Dezső miał brata Rolanda II[1], przodka rodziny Jolsvai i znamienitego barona z czasów tzw. anarchii feudalnej, który był palatynem. Dezső poślubił niezidentyfikowaną córkę Stefana I Ákosa, potężnego oligarchy z północy Węgier, którego druga córka była żoną Beke Borsy. Te małżeństwa ustanowiły silny związek i sojusz między trzema krewnymi.[2]

Dezső miał trzech synów:

Życie i kariera

Dezső po raz pierwszy pojawił się we współczesnych mu dokumentach w 1275 r.[3] Podczas kryzysu politycznego w 1280 r. król Władysław IV pod naciskiem kościoła katolickiego wprowadził nowe prawa dla Kumanów. Jednak wielu Kumanów zdecydowało się opuścić Węgry zamiast słuchać żądań legata papieskiego Filipa. W drodze na granicę spustoszyli i splądrowali wiele osad i posiadłości. Dezső, jego brat Roland i dwaj jego kuzyni, Ratold II i Mikołaj I „Vecse” skutecznie bronili klasztoru cystersów w Egres (dzisiejsze Igriș w Rumunii). Następnie Dezső i kilku innych członków rodu Rátót uczestniczyli w królewskich kampaniach wojskowych przeciwko Kumanom. Dezső był obecny podczas oblężenia zamku Gede (dzisiejszy Hodejov, Słowacja), gdzie zbuntowany Finta Aba zabarykadował się w połowie 1281 roku. Dezső walczył również z Kumanami w bitwie nad jeziorem Hód (w pobliżu dzisiejszego Hódmezővásárhely) w 1282 roku.

W latach 90. XIII wieku, gdy władza królewska została poważnie osłabiona, Stefan I Ákos utworzył prowincję, która była szeroko rozbudowana w komitatach: Borsod i ]]Gömör]] i de facto niezależnie od króla rządził nią w epoce feudalnej anarchii. Dezső służył jako ispán komitatu Gömör przynajmniej od 1290 r.[5] Pełnił tę funkcję przynajmniej do 1304 r.[6] Równolegle był również ispánem w komitacie Borsod około 1299 r.[5] Sprawował urząd nawet w 1308 r.[6] Ponieważ oba komitaty były rządzone przez Stefana I Ákosa, prawdopodobne jest, że Dezső należał do jego familiaris i zarządzał sprawami administracyjnymi terytoriów w imieniu swojego teścia. Politycznie był raczej bardziej znany klanowi Ákos niż jego familiaris, którzy z grubsza rządzili komitatami Nógrád i Heves pod przywództwem kuzyna Dezső Dominika II Rátóta[2]. Dezső mieszkał w Serke (obecnie Širkovce, Słowacja) w komitacie Gömör. Budował tam zamek w latach 1290–1300.[6] W 1304 r. otrzymał wieś Héty od Stefana Ákosa i jego synów; osada pierwotnie położona w komitacie Borsod, ale po przekazaniu darowizny została administracyjnie przeniesiona do komitatu Gömör. Dezső stał się właścicielem Hidegkút (obecnie Studená, Słowacja).

Po wymarciu dynastii Arpadów w 1301 r. Dezső wraz ze swoimi krewnymi poparł roszczenia księcia Czech Wacława podczas wojny domowej[7]. Dezső uczestniczył w Diósgyőr w ślubie swojego szwagra Stefana II Ákosa i zagranicznej (bawarskiej lub czeskiej) księżniczki w lutym 1303 r.[2] Zgodnie z orientacją polityczną swojego teścia i oligarchy Stefana I Ákosa Dezső złożył przysięgę wierności drugiemu pretendentowi Karolowi Andegaweńskiemu, zapewne między 1304 a 1307 rokiem[7]. Dezső był obecny na diecie w Rákos 10 października 1307 r., gdzie potwierdzono prawa Karola do tronu.[2] Dezső został ostatni raz wymieniony w dokumencie wydanym 11 lipca 1308 r.[6]

Przypisy

  1. ↑ Engel: Genealógia (Genus Rátót 1. główna gałąź)
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Kis, Péter (1998). "Ákos nembeli István". In Tusor, Péter (ed.). R. Várkonyi Ágnes emlékkönyv születésének 70. évfordulója ünnepére [Księga pamięci Ágnesa R. Várkonyiego na pamiątkę 70. rocznicy jej urodzin] (po węgiersku). Eötvös Loránd University. str. 64-65, 72-74. ISBN 963-4631-41-X.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Engel: Genealógia (Genus Rátót 8. gałąź Serkei [Kaplai, Lorántfi])
  4. ↑ Engel: Genealógia (Genus Rátót 8. gałąź Feledi)
  5. ↑ 5,0 5,1 Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. s. 144, 157. ISBN 978-963-9627-38-3.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I [[Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. str. 118, 129, 409. ISBN 963-8312-44-0.
  7. ↑ 7,0 7,1 Kristó, Gyula (1999). "I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [Arystokratyczne elity króla Karola I, 1301–1309]". Századok. Magyar Történelmi Társulat. 133 (1): str. 46, 49.

Źródła

  • Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I [[Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0.
  • Kis, Péter (1998). "Ákos nembeli István". In Tusor, Péter (ed.). R. Várkonyi Ágnes emlékkönyv születésének 70. évfordulója ünnepére [Księga pamięci Ágnesa R. Várkonyiego na pamiątkę 70. rocznicy jej urodzin] (po węgiersku). Eötvös Loránd University. str. 57–78. ISBN 963-4631-41-X.
  • Kristó, Gyula (1999). "I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [Arystokratyczne elity króla Karola I, 1301–1309]". Századok. Magyar Történelmi Társulat. 133 (1): 41–62.
  • Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.

Rátót I. Dezső

— Ispán Gömör
Ispán Borsod		 —
Ispán Gömör
Okres od 1290
do 1304
Poprzednik Ákos István
Następca Drugeth Fülöp (od 1320)
Ispán Borsod
Okres od 1299
do 1308
Poprzednik Borsa Jakab
Następca Blaise Fonyi (1325)
Dane biograficzne
Ród Rátót
Pochodzenie węgierskie
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny data nieznana
Śmierć po 1308
Ojciec II. Leusták
Matka nieznana
Żona Ákos Nn
Dzieci Kaplai Benedict
Feledi László
II. Miklós, Erzsébet
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Rátót_I._Dezső&oldid=51903”