Słowacja pod panowaniem węgierskim

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Wchodząca w skład Królestwa Węgier Słowacja (Górne Węgry) dzieliła się na komitaty. W tej części Węgier pokrywały się w przybliżeniu z żupami, istniejącymi wcześniej za czasów Państwa wielkomorawskiego. Na czele komitatu stał żupan. Nazwy komitatów pochodziły od nazw zamków, stanowiących siedziby żupanów. Obok komitatów właściwych na ziemiach pogranicznych istniały również małe tzw. komitaty graniczne, służące ochronie granic. Jednostki te stopniowo zanikły do XIV wieku. Od X do XIV wieku komitaty były jednostkami centralnej administracji królewskiej. W XIV wieku, w związku z osłabieniem władzy królów Węgier, komitaty stały się szlacheckimi okręgami samorządowymi, podległymi de facto władzy poszczególnych rodów możnowładczych. W tym okresie w stolicach poszczególnych komitatów powstała sieć zamków, stanowiących ośrodki administracji magnackiej (stąd w historiografii słowackiej słowo stolica na określenie takiego okręgu administracyjnego). Ten stan trwał do końca XVIII wieku, kiedy to cesarz Józef II w 1785 zmienił charakter administracji ziem węgierskich na centralistyczny, sprowadzając komitaty do roli okręgów administracyjnych. Pod naciskiem węgierskiej szlachty musiał się jednak wycofać z tej reformy już w 1790, przywracając status quo ante. Po zdławieniu przez Habsburgów pierwszej rewolucji węgierskiej, w latach 1849-1850, komitaty całych Węgier zostały zgrupowane w 5 dystryktów z administracją wojskową: Bratysława, Koszyce, Sopron, Budapeszt i Oradea. Wprowadzono również język niemiecki jako urzędowy. W 1850 administracja została zmieniona na cywilną. Ta przejściowa administracja została zniesiona w 1860, kiedy to przywrócono system komitatów szlacheckich sprzed 1849, jednak nie przywracając uprawnień samorządowych. Po powstaniu Austro-Węgier w 1867 system administracyjny nadal opierał się na sieci komitatów (żup) i powiatów. Nastąpił rozdział funkcji samorządowych i rządowych komitatu, przy czym jednak zakres władzy samorządów systematycznie uszczuplano na rzecz rządu centralnego. Począwszy od XV wieku w poszczególnych częściach kraju kształtowała się sieć jednostek administracyjnych niższego rzędu. Komitaty zaczęły się dzielić na powiaty (t. obwody; słow. slúžnovský okres albo slúžnovský obvod, łac. processus / reambulatio, węg. szolgabírói járás, niem. Stuhlbezirk), w liczbie od 2 do 5 w komitacie. Z kolei każdy powiat dzielił się na obwody (łac. circulum), od 2 do 6 w każdym powiecie. Obok administracji komitackiej istniały wydzielone tzw. miasta municypalne, mające osobną administrację. Na obszarze dzisiejszej Słowacji były to Koszyce, Komárno, Bratysława i Bańska Szczawnica z Białą Bańską. Granice komitatów (żup) i ich liczba ulegały z biegiem czasu zmianom, przy czym stałą tendencją był wzrost liczby komitatów. Na terenie dzisiejszej Słowacji w X wieku istniało 8 komitatów: Pozsony, Moson, Győr, Komárom, Esztergom, Nyitra, Nograd i Torna. W 1918, po licznych zmianach polegających na podziałach i łączeniu, ich liczba doszła do 20. Mapa komitatów Plik:Slovak counties of 1918.png Komitaty z lat 1882-1920 na tle mapy dzisiejszej Słowacji (na czerwono granice dzisiejszych okręgów) Zestawienie komitatów Węgierska nazwa komitatu Słowacka nazwa komitatu Powierzchnia [km²] Ośrodek Dzisiejsza przynależność państwowa Część leżąca w dzisiejszej Słowacji [%] Abaúj-Torna Abov-Turňa 3.323 Koszyce Słowacja, Węgry 49,5 Pozsony Bratislava 4.370 Preszburg Słowacja, Węgry 98,5 Gömör és Kishont Gemer-Malohont 4.289 Rymawska Sobota Słowacja, Węgry 91 Hont Hont 2.633 Šahy Słowacja, Węgry 82 Komárom Komárno 2.843 Komárno Słowacja, Węgry 48,5 Liptó Liptov 2.247 Liptószentmiklós Słowacja 100 Moson Mošon 2.014 Mosonmagyaróvár Słowacja, Austria, Węgry 4,5 Nyitra Nitra 5.519 Nitra Słowacja 100 Nográd Novohrad 4.133 Balassagyarmat Słowacja, Węgry 42 Árva Orava 3.323 Alsókubin Słowacja, Polska 86 Esztergom Ostřihom 1.076 Ostrzyhom Słowacja, Węgry 50,5 Győr Ráb 1.527 Győr Słowacja, Węgry 6,5 Szepes Spiš 3.668 Lewocza Słowacja, Polska 94,5 Sáros Šariš 3.625 Preszów Słowacja 100 Bars Tekov 2.724 Aranyosmarót Słowacja 100 Trencsén Trenčín 4.456 Trenczyn Słowacja 100 Turóc Turiec 1.123 Turócszentmárton Słowacja 100 Ung Uh 3.230 Ungwar Słowacja, Ukraina 32 Zemplén Zemplín 6.269 Sátoraljaújhely Słowacja, Węgry 72 Zolyóm Zvolen 2.730 Bańska Bystrzyca Słowacja 100 W nieoficjalnym podziale komitatów przedtrianońskich Węgier na „kręgi” komitaty Słowacji należały do kręgów lewego brzegu Dunaju, prawego brzegu Dunaju i prawego brzegu Cisy.