Struktura administracyjna Królestwa Węgier: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 25 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:2]]
+
[[Kategoria:1]]
 
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
−
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z słowackiej Wikipedii]]
 
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Counties_of_Hungary_(1000%E2%80%931920)
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Counties_of_Hungary_(1000%E2%80%931920)
 
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Counties_of_Hungary_(1000%E2%80%931920)&action=history
 
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Counties_of_Hungary_(1000%E2%80%931920)&action=history
−
|nota    = słowacki
+
|nota    = angielski
 
}}
 
}}
  
Linia 19: Linia 18:
 
'''Vármegye''' − '''''megye''''' to pierwsze odnosi się do hrabstw/komitatów [[Królestwo|Królestwa Węgier]], drugie to nazwa rodzaju jednostki administracyjnej na Węgrzech.
 
'''Vármegye''' − '''''megye''''' to pierwsze odnosi się do hrabstw/komitatów [[Królestwo|Królestwa Węgier]], drugie to nazwa rodzaju jednostki administracyjnej na Węgrzech.
  
−
== Nazewnictwo ==
+
== Historia ==
−
=== Pochodzenie nazwy ===
+
 
 +
Węgrzy osiedlili się w [[Kotlina|Kotlinie Karpackiej]] w 895 roku. Pierwsze komitaty to prawdopodobnie te położone w dzisiejszej północnej Panonii ([[Transdanubia]]) − powstały przed rokiem 1000 lub około 1000. Dokładny czas powstania wielu innych jest sporny, wiele z nich jednak powstało nie później niż za panowania [[Stefan I|Stefana I]]. Początkowo istniało również kilka małych komitatów granicznych (łac. ''marchiae''), utworzonych wyłącznie do celów wojskowych (np. ''Comitatus z Bolondusa''), które jednak przestały istnieć w XIV wieku, gdy komitaty królewskie zostały przekształcone w szlacheckie. '''Dzielnice''' zamkowe, które przestały istnieć w XIII wieku.
 +
 
 +
== Funkcjonowanie ==
 +
 
 +
Każdy komitat był odpowiedzialny przed starostą, którego siedzibą był zamek − quasi-stolica komitatu. Starosta był przedstawicielem króla, sędzią i głównym funkcjonariuszem organów ścigania na swoim terytorium. Zbierał opłaty i daniny rzeczowe składane przez poddanych na rzecz króla, dwie trzecie z nich oddawał królowi, a resztę zatrzymywał dla siebie. Jego zamek miał specjalne fortyfikacje i był w stanie wytrzymać nawet długotrwałe oblężenia. Źródła po raz pierwszy wspominają o zastępcach starostów w XII wieku.
  
−
Łacińskie słowo ''comitatus'' pochodzi od słowa „''comes''”, które pierwotnie oznaczało towarzysza lub członka świty. We wczesnym i późnym średniowieczu tytuł ten był tytułem szlacheckim używanym w różnych znaczeniach, zwłaszcza w [[Królestwo|Królestwie Węgier]] (ale nie tylko) w znaczeniu „''starosta''”.
+
Komitaty królewskie składały się z '''dzielnic''' zamkowych.
 +
 
 +
{| {{széptáblázat}}
 +
|+ <big><big>Urzędy i funkcje
 +
! Nazwa
 +
! Nazwa łacińska
 +
! Nazwa węgierska
 +
! Nazwa słowacka
 +
! Nazwa niemiecka
 +
! Nazwa polska
 +
|-
 +
| '''Główny starosta''' || ''[[comes]]'' (''supremus'') || ''[[főispán]]'' || ''[[hlavný župan]]'' || ''[[Obergespan]]'' ||
 +
|-
 +
| '''Zastępca starosty'''<br>okręgi królewskie || ''[[castri]]''<br> ''[[castellani]] ||  ||  || ||
 +
|-
 +
| '''Zastępca starosty'''<br>okręgi szlacheckie || ''[[comes curialis]]''<br>''[[vicecomes]]'') || ''[[alispán]]''<br>''[[vicispán]]'' || ''[[podžupan]]''<br>''[[vicišpán]]'' || ''[[Untergespan]]'', ''[[Vizegespan]]'' ||
 +
|-
 +
| '''Zgromadzenie ogólne''' || ''[[congregatio generali]]'' || ''[[közgyűlés]]'' || ''[[generálna kongregácia]]''<br>''[[stoličné zhromaždenie]]'' || ''[[Komitatsgeneralversammlung]]'' ||
 +
|-
 +
| '''Szlacheccy sędziowie''' || ''[[iudices nobilium]]''<br>''[[iudlium]]'' || ''[[szolgabírák]]'' (mn) || ''[[slúžni]]'' (mn) || ''[[Schöffen]]'', ''[[Stuhlrichter]]'' <br>(później tylko ''[[Stuhlrichter]]'') ||
 +
|-
 +
| '''Sędziowie''' || ''[[iurati assessores]]''<br>''[[iurassores]]'' || ''[[esküdtek]]'' || ''[[súdni prísažní]]'' || ''[[Geschworene]]'' ||
 +
|-
 +
| '''Zastępcy sędziów szlacheckich''' || ''[[viceiudex]]'' || ''[[alszolgabírák]]'' || ''[[podslúžni]]'' || ''[[Unterstuhlrichter]]'' (?) ||
 +
|-
 +
| '''Grody, grodziska''' || ''[[xxx]]'' || ''[[törvényhatósági jogú város]]'' || ''[[municipálne mesto]]'' || ''[[Munizipalstadt]]'', ''[[Munizipium]]'' ||
 +
|}
 +
 
 +
== Pochodzenie nazwy ==
 +
 
 +
Łacińskie słowo '''''comitatus''''' pochodzi od słowa „''comes''”, które pierwotnie oznaczało towarzysza lub członka świty. We wczesnym i późnym średniowieczu tytuł ten był tytułem szlacheckim używanym w różnych znaczeniach, zwłaszcza w [[Królestwo|Królestwie Węgier]] (ale nie tylko) w znaczeniu „''starosta''”.
  
 
Węgierskie słowo ''megye'' prawdopodobnie pochodzi od południowosłowiańskiej medji (međa, међа) oznaczającej w przybliżeniu granicę terytorialną. Słowiańskie słowo z kolei jest związane z łacińskim ''medius'' (środek) poprzez wspólny indoeuropejski rdzeń. Oryginalne słowo jest nadal używane we współczesnych językach słowiańskich, tj. po słowacku (jako medza), po słoweńsku (jako meja), po serbsko-chorwacku (jako međa, међа), w podobnym sensie i wydaje się, że początkowo oznaczało to granicę powiatu w języku węgierskim. W języku węgierskim występuje inne słowo (''mezsgye'') o tym samym pochodzeniu oznaczające pogranicze.
 
Węgierskie słowo ''megye'' prawdopodobnie pochodzi od południowosłowiańskiej medji (međa, међа) oznaczającej w przybliżeniu granicę terytorialną. Słowiańskie słowo z kolei jest związane z łacińskim ''medius'' (środek) poprzez wspólny indoeuropejski rdzeń. Oryginalne słowo jest nadal używane we współczesnych językach słowiańskich, tj. po słowacku (jako medza), po słoweńsku (jako meja), po serbsko-chorwacku (jako međa, међа), w podobnym sensie i wydaje się, że początkowo oznaczało to granicę powiatu w języku węgierskim. W języku węgierskim występuje inne słowo (''mezsgye'') o tym samym pochodzeniu oznaczające pogranicze.
Linia 35: Linia 69:
  
 
{| {{széptáblázat}}
 
{| {{széptáblázat}}
−
|+ <big><big>Komitat królewski
 
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa węgierska
 
! Nazwa węgierska
Linia 49: Linia 82:
  
 
{| {{széptáblázat}}
 
{| {{széptáblázat}}
−
|+ <big><big>Okręg służebny
+
|+ <big><big>Urzędnicy i funkcje w komitatach królewskich
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa węgierska
 
! Nazwa węgierska
 
! Nazwa słowacka
 
! Nazwa słowacka
 
! Nazwa niemiecka
 
! Nazwa niemiecka
 +
! Nazwa polska
 
|-
 
|-
−
| ''[[processus]]''<br>''[[reambulatio]]'' || ''[[szolgabírói]]''<br>''[[járás]]'' || ''[[slúžnovský obvod]]''<br>''[[slúžnovský okres]]'' ||''[[Stuhlbezirk]]''
+
| ''[[comes parochialis]]''<br>''[[comes civitatis]]''<br>''[[comes comitatus]]'' || ''[[várispán]]''<br>''[[vármegyei ispán]]''<br>''[[megyésispán]]'' || ''[[hradský špán]]''<br>''[[župan]]'' || ''[[Burggespan]]''<br>''[[Gespan]]''
 +
|-
 
|}
 
|}
  
−
=== Urzędnicy i funkcje ===
+
=== Historia ===
 +
 
 +
Pod koniec XIII wieku komitaty królewskie stopniowo przekształcały się w komitaty szlacheckie. Przyczyny tego były następujące:
 +
 
 +
* Pojawienie się nowych łac. ''[[hospites]]''. Hospitowie byli zagranicznymi osadnikami w [[Królestwo|Królestwie Węgier]], którym pozwolono na stosowanie własnego obcego prawa w swoich osadach; zwłaszcza Niemców, a zwłaszcza po 1242 r. co znacznie ograniczyło rzeczywiste uprawnienia starostów, ponieważ hospici znajdowali się poza ich jurysdykcją.
 +
* Pod koniec XII wieku, a tym bardziej na początku XIII wieku za panowania króla [[Andrzej II|Andrzeja II]], duże części terytorium królewskiego (tj. Królestwa) zostały przekazane tzw. „sługom królewskim” (w IX–XII w. przedstawiciele pewnych zawodów, przeważnie rzemieślnicy, osiedlali się w specjalnych wioskach i swoimi umiejętnościami służyli królowi).
 +
* W XIII wieku ''słudzy królewscy'' zdołali skoordynować swoje działania w celu zwiększenia własnych uprawnień kosztem starostów (skutek [[Złota Bulla|żłotej Bulli]] z 1222 r. i w ten sposób stali się szlachcicami ''[[servientes regis]]''.
 +
 
 +
[[File:KingdomOfHungary Josephinische Landesaufnahme Original Map 1782-1785.jpg|thumb|Okręgi właściwego Królestwa Węgier (bez Wielkiego Księstwa Siedmiogrodu, Banatu Temeswar i Królestwa Chorwacko-slawońskiego) w latach 1782–1885, zgodnie z mapą wykonaną podczas pierwszych pomiarów wojskowych, tuż przed józefińską reformą administracyjną.]]
 +
 
 +
W rezultacie dekretami królewskimi z 1267, 1290 i 1298 r. król mógł jedynie potwierdzić, że komitaty królewskie przekształciły się w szlacheckie. Szlachta (głównie dawne rodziny królewskie) stali się quasi-władcami w komitatach. Jednak zmiana z komitatu królewskiego na szlachecki następowała w różnym czasie w każdym komitacie.
 +
 
 +
W XV wieku granice komitatów ustabilizowały się i zasadniczo pozostały niezmienione do 1920 r. Jednak między początkiem XVI a końcem XVII w. większość z nich przestała istnieć, ponieważ stały się częścią [[Imperium|Imperium Osmańskiego]] lub [[Księstwo Siedmiogrodu|Księstwa Siedmiogrodu]]. Po ostatecznej klęsce Turków w 1718 r. trzy południowe komitaty: ''Temesiensis'', ''Torontaliensis'' i ''Krassoviensis'' utworzyły specjalny okręg administracyjny ''[[Banatus Temesiensis]]'' (węg. ''[https://hu.wikipedia.org/wiki/Temesi_B%C3%A1ns%C3%A1g Temesi Bánság]). Okręg ten został ponownie rozwiązany w 1779 roku, ale jego najbardziej wysunięta na południe część pozostała częścią Pogranicza Wojskowego (Confiniaria militaria) do końca XIX wieku.
 +
 
 +
Organy nowych komitatów znacznie pomogły w obronie interesów niższej i średniej szlachty wobec oligarchów, którzy często byli faktycznymi władcami quazi-królestwa, oraz wobec absolutystycznych wysiłków królów habsburskich. Komitaty jako instytucje szlacheckie zostały zniesione dopiero w toku rewolucji 1848 r. na mocy artykułów III – V i XVI / 1848.
 +
 
 +
== Szlacheckie komitaty ==
  
 
{| {{széptáblázat}}
 
{| {{széptáblázat}}
−
|+ <big><big>Okręgi królewskie
 
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa węgierska
 
! Nazwa węgierska
 
! Nazwa słowacka
 
! Nazwa słowacka
 
! Nazwa niemiecka
 
! Nazwa niemiecka
−
! Nazwa polska
+
! Nazwa polska/inna
 
|-
 
|-
−
| ''[[comes parochialis]]''<br>''[[comes civitatis]]''<br>''[[comes comitatus]]'' || ''[[várispán]]''<br>''[[vármegyei ispán]]''<br>''[[megyésispán]]'' || ''[[hradský špán]]''<br>''[[župan]]'' || ''[[Burggespan]]''<br>''[[Gespan]]''
+
| ''[[parochia]]''<br>''[[comitatus]]''<br>(od XIII wieku nie ma innej formy)
−
|-
+
|| ''[[vármegye]]'', ''[[megye]]''<br>(w średniowieczu oba,<br>później głównie ''vármegye'',<br>od 1949 wyłącznie ''megye'')
 +
|| ''[[stolica župa]]''<br>(zmodernizowany ''župa'')
 +
|| ''[[Gespanschaft]]'', ''[[Komitat]]'', (rzadko) ''Grafschaft'',<br>zmodernizowana zwykle ''Gespanschaft'')
 +
|| chorwacka: ''[[županija]]''<br>francuska: comitat
 +
|-
 
|}
 
|}
  
 
{| {{széptáblázat}}
 
{| {{széptáblázat}}
−
|+ <big><big>Okręgi szlacheckie
+
|+ <big><big>Urzędnicy komitatów szlacheckich
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa węgierska
 
! Nazwa węgierska
Linia 83: Linia 137:
 
|-
 
|-
 
|}
 
|}
 +
 +
== Komitaty służebne ==
  
 
{| {{széptáblázat}}
 
{| {{széptáblázat}}
−
|+ <big><big>Urzędy i funkcje
 
−
! Nazwa
 
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa łacińska
 
! Nazwa węgierska
 
! Nazwa węgierska
Linia 93: Linia 147:
 
! Nazwa polska
 
! Nazwa polska
 
|-
 
|-
−
| '''Główny starosta''' || ''[[comes]]'' (''supremus'') || ''[[főispán]]'' || ''[[hlavný župan]]'' || ''[[Obergespan]]'' ||
+
| ''[[processus]]''<br>''[[reambulatio]]'' || ''[[szolgabírói]]''<br>''[[járás]]'' || ''[[slúžnovský obvod]]''<br>''[[slúžnovský okres]]'' ||''[[Stuhlbezirk]]'' ||
−
|-
 
−
| '''Zastępca starosty'''<br>okręgi królewskie || ''[[castri]]''<br> ''[[castellani]] ||  ||  || ||
 
−
|-
 
−
| '''Zastępca starosty'''<br>okręgi szlacheckie || ''[[comes curialis]]''<br>''[[vicecomes]]'') || ''[[alispán]]''<br>''[[vicispán]]'' || ''[[podžupan]]''<br>''[[vicišpán]]'' || ''[[Untergespan]]'', ''[[Vizegespan]]'' ||
 
−
|-
 
−
| '''Zgromadzenie ogólne''' || ''[[congregatio generali]]'' || ''[[közgyűlés]]'' || ''[[generálna kongregácia]]''<br>''[[stoličné zhromaždenie]]'' || ''[[Komitatsgeneralversammlung]]'' ||
 
−
|-
 
−
| '''Szlacheccy sędziowie''' || ''[[iudices nobilium]]''<br>''[[iudlium]]'' || ''[[szolgabírák]]'' (mn) || ''[[slúžni]]'' (mn) || ''[[Schöffen]]'', ''[[Stuhlrichter]]'' <br>(później tylko ''[[Stuhlrichter]]'') ||
 
−
|-
 
−
| '''Sędziowie''' || ''[[iurati assessores]]''<br>''[[iurassores]]'' || ''[[esküdtek]]'' || ''[[súdni prísažní]]'' || ''[[Geschworene]]'' ||
 
−
|-
 
−
| '''Zastępcy sędziów szlacheckich''' || ''[[viceiudex]]'' || ''[[alszolgabírák]]'' || ''[[podslúžni]]'' || ''[[Unterstuhlrichter]]'' (?) ||
 
−
|-
 
−
| '''Grody, grodziska''' || ''[[xxx]]'' || ''[[törvényhatósági jogú város]]'' || ''[[municipálne mesto]]'' || ''[[Munizipalstadt]]'', ''[[Munizipium]]'' ||
 
−
 
 
−
|-
 
 
|}
 
|}
  
−
== Historia ==
+
== Zobacz także ==
−
 
+
* [[Podział administracyjny Słowacji]]
−
Węgrzy osiedlili się w [[Kotlina|Kotlinie Karpackiej]] w 895 roku. Pierwsze komitaty to prawdopodobnie te położone w dzisiejszej północnej Panonii ([[Transdanubia]]) − powstały przed rokiem 1000 lub około 1000. Dokładny czas powstania wielu innych jest sporny, wiele z nich jednak powstało nie później niż za panowania [[Stefan I|Stefana I]]. Początkowo istniało również kilka małych komitatów granicznych (łac. ''marchiae''), utworzonych wyłącznie do celów wojskowych (np. ''Comitatus z Bolondusa''), które jednak przestały istnieć w XIV wieku, gdy komitaty królewskie zostały przekształcone w szlacheckie. '''Dzielnice''' zamkowe, które przestały istnieć w XIII wieku.
+
* [[Komitaty]]
−
 
+
* [[Komitaty historyczne]]
−
== Funkcjonowanie ==
+
* [[Okręgi w Siedmiogrodzie]]
−
 
 
−
Każdy komitat był odpowiedzialny przed starostą, którego siedzibą był zamek − quasi-stolica komitatu. Starosta był przedstawicielem króla, sędzią i głównym funkcjonariuszem organów ścigania na swoim terytorium. Zbierał opłaty i daniny rzeczowe składane przez poddanych na rzecz króla, dwie trzecie z nich oddawał królowi, a resztę zatrzymywał dla siebie. Jego zamek miał specjalne fortyfikacje i był w stanie wytrzymać nawet długotrwałe oblężenia. Źródła po raz pierwszy wspominają o zastępcach starostów w XII wieku.
 
−
 
 
−
Komitaty królewskie składały się z '''dzielnic''' zamkowych.
 
−
 
 
−
== Szlacheckie komitaty ==
 
−
 
 
−
=== Historia ===
 
−
 
 
−
Pod koniec XIII wieku komitaty królewskie stopniowo przekształcały się w komitaty szlacheckie. Przyczyny tego były następujące:
 
−
 
 
−
* Pojawienie się nowych łac. ''[[hospites]]''. Hospitowie byli zagranicznymi osadnikami w [[Królestwo|Królestwie Węgier]], którym pozwolono na stosowanie własnego obcego prawa w swoich osadach; zwłaszcza Niemców, a zwłaszcza po 1242 r. co znacznie ograniczyło rzeczywiste uprawnienia starostów, ponieważ hospici znajdowali się poza ich jurysdykcją.
 
−
* Pod koniec XII wieku, a tym bardziej na początku XIII wieku za panowania króla [[Andrzej II|Andrzeja II]], duże części terytorium królewskiego (tj. Królestwa) zostały przekazane tzw. „sługom królewskim” (w IX–XII w. przedstawiciele pewnych zawodów, przeważnie rzemieślnicy, osiedlali się w specjalnych wioskach i swoimi umiejętnościami służyli królowi).
 
−
* W XIII wieku ''słudzy królewscy'' zdołali skoordynować swoje działania w celu zwiększenia własnych uprawnień kosztem starostów (skutek [[Złota Bulla|żłotej Bulli]] z 1222 r. i w ten sposób stali się szlachcicami ''[[servientes regis]]''.
 
−
 
 
−
[[File:KingdomOfHungary Josephinische Landesaufnahme Original Map 1782-1785.jpg|thumb|Okręgi właściwego Królestwa Węgier (bez Wielkiego Księstwa Siedmiogrodu, Banatu Temeswar i Królestwa Chorwacko-slawońskiego) w latach 1782–1885, zgodnie z mapą wykonaną podczas pierwszych pomiarów wojskowych, tuż przed józefińską reformą administracyjną.]]
 
−
 
 
−
W rezultacie dekretami królewskimi z 1267, 1290 i 1298 r. król mógł jedynie potwierdzić, że komitaty królewskie przekształciły się w szlacheckie. Szlachta (głównie dawne rodziny królewskie) stali się quasi-władcami w komitatach. Jednak zmiana z komitatu królewskiego na szlachecki następowała w różnym czasie w każdym komitacie.
 
−
 
 
−
W XV wieku granice komitatów ustabilizowały się i zasadniczo pozostały niezmienione do 1920 r. Jednak między początkiem XVI a końcem XVII w. większość z nich przestała istnieć, ponieważ stały się częścią [[Imperium|Imperium Osmańskiego]] lub [[Księstwo Siedmiogrodu|Księstwa Siedmiogrodu]]. Po ostatecznej klęsce Turków w 1718 r. trzy południowe komitaty: ''Temesiensis'', ''Torontaliensis'' i ''Krassoviensis'' utworzyły specjalny okręg administracyjny ''[[Banatus Temesiensis]]'' (węg. ''[https://hu.wikipedia.org/wiki/Temesi_B%C3%A1ns%C3%A1g Temesi Bánság]). Okręg ten został ponownie rozwiązany w 1779 roku, ale jego najbardziej wysunięta na południe część pozostała częścią Pogranicza Wojskowego (Confiniaria militaria) do końca XIX wieku.
 
−
 
 
−
Organy nowych komitatów znacznie pomogły w obronie interesów niższej i średniej szlachty wobec oligarchów, którzy często byli faktycznymi władcami quazi-królestwa, oraz wobec absolutystycznych wysiłków królów habsburskich. Komitaty jako instytucje szlacheckie zostały zniesione dopiero w toku rewolucji 1848 r. na mocy artykułów III – V i XVI / 1848.
 
−
 
 
−
== Przypisy ==
 
−
{{izvori}}
 
−
 
 
−
== See also ==
 
−
* [[List of regions of Hungary|Regions of Hungary]]
 
−
* [[Counties of Hungary]]
 
−
* [[Districts of Hungary]] (from 2013)
 
−
** [[Subregions of Hungary]] (until 2013)
 
−
* [[List of administrative divisions of the Kingdom of Hungary|Administrative divisions of the Kingdom of Hungary]] (until 1920)
 
−
** Counties of the Kingdom of Hungary
 
−
* [[Administrative divisions of the Kingdom of Hungary (1941–45)]]
 
−
* [[List of cities and towns of Hungary]]
 
−
* [[NUTS statistical regions of Hungary|NUTS:HU]]
 
  
 
[[Kategoria:Historia]]
 
[[Kategoria:Historia]]

Aktualna wersja na dzień 12:37, 30 mar 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Plik:Kingdom of Hungary counties.svg
Mapa 71 komitatów na ziemiach Korony Węgierskiej (Królestwo Węgier właściwe i Królestwo Chorwacji-Slawonii) około 1880

Vármegye − megye to pierwsze odnosi się do hrabstw/komitatów Królestwa Węgier, drugie to nazwa rodzaju jednostki administracyjnej na Węgrzech.

Historia

Węgrzy osiedlili się w Kotlinie Karpackiej w 895 roku. Pierwsze komitaty to prawdopodobnie te położone w dzisiejszej północnej Panonii (Transdanubia) − powstały przed rokiem 1000 lub około 1000. Dokładny czas powstania wielu innych jest sporny, wiele z nich jednak powstało nie później niż za panowania Stefana I. Początkowo istniało również kilka małych komitatów granicznych (łac. marchiae), utworzonych wyłącznie do celów wojskowych (np. Comitatus z Bolondusa), które jednak przestały istnieć w XIV wieku, gdy komitaty królewskie zostały przekształcone w szlacheckie. Dzielnice zamkowe, które przestały istnieć w XIII wieku.

Funkcjonowanie

Każdy komitat był odpowiedzialny przed starostą, którego siedzibą był zamek − quasi-stolica komitatu. Starosta był przedstawicielem króla, sędzią i głównym funkcjonariuszem organów ścigania na swoim terytorium. Zbierał opłaty i daniny rzeczowe składane przez poddanych na rzecz króla, dwie trzecie z nich oddawał królowi, a resztę zatrzymywał dla siebie. Jego zamek miał specjalne fortyfikacje i był w stanie wytrzymać nawet długotrwałe oblężenia. Źródła po raz pierwszy wspominają o zastępcach starostów w XII wieku.

Komitaty królewskie składały się z dzielnic zamkowych.

Urzędy i funkcje
Nazwa Nazwa łacińska Nazwa węgierska Nazwa słowacka Nazwa niemiecka Nazwa polska
Główny starosta comes (supremus) főispán hlavný župan Obergespan
Zastępca starosty
okręgi królewskie		 castri
castellani
Zastępca starosty
okręgi szlacheckie		 comes curialis
vicecomes)		 alispán
vicispán		 podžupan
vicišpán		 Untergespan, Vizegespan
Zgromadzenie ogólne congregatio generali közgyűlés generálna kongregácia
stoličné zhromaždenie		 Komitatsgeneralversammlung
Szlacheccy sędziowie iudices nobilium
iudlium		 szolgabírák (mn) slúžni (mn) Schöffen, Stuhlrichter
(później tylko Stuhlrichter)
Sędziowie iurati assessores
iurassores		 esküdtek súdni prísažní Geschworene
Zastępcy sędziów szlacheckich viceiudex alszolgabírák podslúžni Unterstuhlrichter (?)
Grody, grodziska xxx törvényhatósági jogú város municipálne mesto Munizipalstadt, Munizipium

Pochodzenie nazwy

Łacińskie słowo comitatus pochodzi od słowa „comes”, które pierwotnie oznaczało towarzysza lub członka świty. We wczesnym i późnym średniowieczu tytuł ten był tytułem szlacheckim używanym w różnych znaczeniach, zwłaszcza w Królestwie Węgier (ale nie tylko) w znaczeniu „starosta”.

Węgierskie słowo megye prawdopodobnie pochodzi od południowosłowiańskiej medji (međa, међа) oznaczającej w przybliżeniu granicę terytorialną. Słowiańskie słowo z kolei jest związane z łacińskim medius (środek) poprzez wspólny indoeuropejski rdzeń. Oryginalne słowo jest nadal używane we współczesnych językach słowiańskich, tj. po słowacku (jako medza), po słoweńsku (jako meja), po serbsko-chorwacku (jako međa, међа), w podobnym sensie i wydaje się, że początkowo oznaczało to granicę powiatu w języku węgierskim. W języku węgierskim występuje inne słowo (mezsgye) o tym samym pochodzeniu oznaczające pogranicze.

Węgierskie słowo ispán (starosta) pochodzi od południowosłowiańskiego słowa župan (жупан), którego używali Słowianie mieszkający w Kotlinie Karpackiej przed przybyciem Węgrów i oznaczało przywódcę różnych jednostek terytorialnych. Tytuł župan był również używany jako tytuł rządzący w średniowiecznej Serbii.

Comitatus vs. powiat

Przez wieki oficjalnym językiem pisanym Królestwa Węgier była łacina. Łacińskie słowo oznaczające angielskie hrabstwo (county) i węgierskie „comitatus” jest czasami używane w języku angielskim.

Królewskie komitaty

Nazwa łacińska Nazwa węgierska Nazwa słowacka Nazwa niemiecka Nazwa polska
parochia
compagus civitatis
mega
(i inne nazwy)		 vármegye
megye
várispánság		 (kráľovský) komitát
župa
hradské španstvo		 (Burg-)Komitat
(Burg-)Gespanschaft
(rzadko) Ispanschaft

Niektórzy węgierscy historycy rozróżniają funkcje vármegye (na czele którego stoi „comes comitatus'”) i funkcję várispánság (na którego czele stoi „comes civitatis”), argumentując zwykle, że jednostka administracyjna zwana vármegye obejmowała czasem kilka jednostek wojskowych zwanych várispánság.

Urzędnicy i funkcje w komitatach królewskich
Nazwa łacińska Nazwa węgierska Nazwa słowacka Nazwa niemiecka Nazwa polska
comes parochialis
comes civitatis
comes comitatus		 várispán
vármegyei ispán
megyésispán		 hradský špán
župan		 Burggespan
Gespan

Historia

Pod koniec XIII wieku komitaty królewskie stopniowo przekształcały się w komitaty szlacheckie. Przyczyny tego były następujące:

  • Pojawienie się nowych łac. hospites. Hospitowie byli zagranicznymi osadnikami w Królestwie Węgier, którym pozwolono na stosowanie własnego obcego prawa w swoich osadach; zwłaszcza Niemców, a zwłaszcza po 1242 r. co znacznie ograniczyło rzeczywiste uprawnienia starostów, ponieważ hospici znajdowali się poza ich jurysdykcją.
  • Pod koniec XII wieku, a tym bardziej na początku XIII wieku za panowania króla Andrzeja II, duże części terytorium królewskiego (tj. Królestwa) zostały przekazane tzw. „sługom królewskim” (w IX–XII w. przedstawiciele pewnych zawodów, przeważnie rzemieślnicy, osiedlali się w specjalnych wioskach i swoimi umiejętnościami służyli królowi).
  • W XIII wieku słudzy królewscy zdołali skoordynować swoje działania w celu zwiększenia własnych uprawnień kosztem starostów (skutek żłotej Bulli z 1222 r. i w ten sposób stali się szlachcicami servientes regis.
Plik:KingdomOfHungary Josephinische Landesaufnahme Original Map 1782-1785.jpg
Okręgi właściwego Królestwa Węgier (bez Wielkiego Księstwa Siedmiogrodu, Banatu Temeswar i Królestwa Chorwacko-slawońskiego) w latach 1782–1885, zgodnie z mapą wykonaną podczas pierwszych pomiarów wojskowych, tuż przed józefińską reformą administracyjną.

W rezultacie dekretami królewskimi z 1267, 1290 i 1298 r. król mógł jedynie potwierdzić, że komitaty królewskie przekształciły się w szlacheckie. Szlachta (głównie dawne rodziny królewskie) stali się quasi-władcami w komitatach. Jednak zmiana z komitatu królewskiego na szlachecki następowała w różnym czasie w każdym komitacie.

W XV wieku granice komitatów ustabilizowały się i zasadniczo pozostały niezmienione do 1920 r. Jednak między początkiem XVI a końcem XVII w. większość z nich przestała istnieć, ponieważ stały się częścią Imperium Osmańskiego lub Księstwa Siedmiogrodu. Po ostatecznej klęsce Turków w 1718 r. trzy południowe komitaty: Temesiensis, Torontaliensis i Krassoviensis utworzyły specjalny okręg administracyjny Banatus Temesiensis (węg. Temesi Bánság). Okręg ten został ponownie rozwiązany w 1779 roku, ale jego najbardziej wysunięta na południe część pozostała częścią Pogranicza Wojskowego (Confiniaria militaria) do końca XIX wieku.

Organy nowych komitatów znacznie pomogły w obronie interesów niższej i średniej szlachty wobec oligarchów, którzy często byli faktycznymi władcami quazi-królestwa, oraz wobec absolutystycznych wysiłków królów habsburskich. Komitaty jako instytucje szlacheckie zostały zniesione dopiero w toku rewolucji 1848 r. na mocy artykułów III – V i XVI / 1848.

Szlacheckie komitaty

Nazwa łacińska Nazwa węgierska Nazwa słowacka Nazwa niemiecka Nazwa polska/inna
parochia
comitatus
(od XIII wieku nie ma innej formy) 		vármegye, megye
(w średniowieczu oba,
później głównie vármegye,
od 1949 wyłącznie megye) 		stolica župa
(zmodernizowany župa) 		Gespanschaft, Komitat, (rzadko) Grafschaft,
zmodernizowana zwykle Gespanschaft) 		chorwacka: županija
francuska: comitat
Urzędnicy komitatów szlacheckich
Nazwa łacińska Nazwa węgierska Nazwa słowacka Nazwa niemiecka Nazwa polska
comes várispán
ispán		 hradský špán
župan		 Gespan

Komitaty służebne

Nazwa łacińska Nazwa węgierska Nazwa słowacka Nazwa niemiecka Nazwa polska
processus
reambulatio		 szolgabírói
járás		 slúžnovský obvod
slúžnovský okres		 Stuhlbezirk

Zobacz także

Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Struktura_administracyjna_Królestwa_Węgier&oldid=53126”