Struktura administracyjna Królestwa Węgier
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
Vármegye − megye to pierwsze odnosi się do hrabstw/komitatów Królestwa Węgier, drugie to nazwa rodzaju jednostki administracyjnej na Węgrzech.
Spis treści
Historia
Węgrzy osiedlili się w Kotlinie Karpackiej w 895 roku. Pierwsze komitaty to prawdopodobnie te położone w dzisiejszej północnej Panonii (Transdanubia) − powstały przed rokiem 1000 lub około 1000. Dokładny czas powstania wielu innych jest sporny, wiele z nich jednak powstało nie później niż za panowania Stefana I. Początkowo istniało również kilka małych komitatów granicznych (łac. marchiae), utworzonych wyłącznie do celów wojskowych (np. Comitatus z Bolondusa), które jednak przestały istnieć w XIV wieku, gdy komitaty królewskie zostały przekształcone w szlacheckie. Dzielnice zamkowe, które przestały istnieć w XIII wieku.
Funkcjonowanie
Każdy komitat był odpowiedzialny przed starostą, którego siedzibą był zamek − quasi-stolica komitatu. Starosta był przedstawicielem króla, sędzią i głównym funkcjonariuszem organów ścigania na swoim terytorium. Zbierał opłaty i daniny rzeczowe składane przez poddanych na rzecz króla, dwie trzecie z nich oddawał królowi, a resztę zatrzymywał dla siebie. Jego zamek miał specjalne fortyfikacje i był w stanie wytrzymać nawet długotrwałe oblężenia. Źródła po raz pierwszy wspominają o zastępcach starostów w XII wieku.
Komitaty królewskie składały się z dzielnic zamkowych.
| Nazwa | Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|---|
| Główny starosta | comes (supremus) | főispán | hlavný župan | Obergespan | |
| Zastępca starosty okręgi królewskie |
castri castellani |
||||
| Zastępca starosty okręgi szlacheckie |
comes curialis vicecomes) |
alispán vicispán |
podžupan vicišpán |
Untergespan, Vizegespan | |
| Zgromadzenie ogólne | congregatio generali | közgyűlés | generálna kongregácia stoličné zhromaždenie |
Komitatsgeneralversammlung | |
| Szlacheccy sędziowie | iudices nobilium iudlium |
szolgabírák (mn) | slúžni (mn) | Schöffen, Stuhlrichter (później tylko Stuhlrichter) |
|
| Sędziowie | iurati assessores iurassores |
esküdtek | súdni prísažní | Geschworene | |
| Zastępcy sędziów szlacheckich | viceiudex | alszolgabírák | podslúžni | Unterstuhlrichter (?) | |
| Grody, grodziska | xxx | törvényhatósági jogú város | municipálne mesto | Munizipalstadt, Munizipium |
Pochodzenie nazwy
Łacińskie słowo comitatus pochodzi od słowa „comes”, które pierwotnie oznaczało towarzysza lub członka świty. We wczesnym i późnym średniowieczu tytuł ten był tytułem szlacheckim używanym w różnych znaczeniach, zwłaszcza w Królestwie Węgier (ale nie tylko) w znaczeniu „starosta”.
Węgierskie słowo megye prawdopodobnie pochodzi od południowosłowiańskiej medji (međa, међа) oznaczającej w przybliżeniu granicę terytorialną. Słowiańskie słowo z kolei jest związane z łacińskim medius (środek) poprzez wspólny indoeuropejski rdzeń. Oryginalne słowo jest nadal używane we współczesnych językach słowiańskich, tj. po słowacku (jako medza), po słoweńsku (jako meja), po serbsko-chorwacku (jako međa, међа), w podobnym sensie i wydaje się, że początkowo oznaczało to granicę powiatu w języku węgierskim. W języku węgierskim występuje inne słowo (mezsgye) o tym samym pochodzeniu oznaczające pogranicze.
Węgierskie słowo ispán (starosta) pochodzi od południowosłowiańskiego słowa župan (жупан), którego używali Słowianie mieszkający w Kotlinie Karpackiej przed przybyciem Węgrów i oznaczało przywódcę różnych jednostek terytorialnych. Tytuł župan był również używany jako tytuł rządzący w średniowiecznej Serbii.
Comitatus vs. powiat
Przez wieki oficjalnym językiem pisanym Królestwa Węgier była łacina. Łacińskie słowo oznaczające angielskie hrabstwo (county) i węgierskie „comitatus” jest czasami używane w języku angielskim.
Królewskie komitaty
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|
| parochia compagus civitatis mega (i inne nazwy) |
vármegye megye várispánság |
(kráľovský) komitát župa hradské španstvo |
(Burg-)Komitat (Burg-)Gespanschaft (rzadko) Ispanschaft |
Niektórzy węgierscy historycy rozróżniają funkcje vármegye (na czele którego stoi „comes comitatus'”) i funkcję várispánság (na którego czele stoi „comes civitatis”), argumentując zwykle, że jednostka administracyjna zwana vármegye obejmowała czasem kilka jednostek wojskowych zwanych várispánság.
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|
| comes parochialis comes civitatis comes comitatus |
várispán vármegyei ispán megyésispán |
hradský špán župan |
Burggespan Gespan |
Historia
Pod koniec XIII wieku komitaty królewskie stopniowo przekształcały się w komitaty szlacheckie. Przyczyny tego były następujące:
- Pojawienie się nowych łac. hospites. Hospitowie byli zagranicznymi osadnikami w Królestwie Węgier, którym pozwolono na stosowanie własnego obcego prawa w swoich osadach; zwłaszcza Niemców, a zwłaszcza po 1242 r. co znacznie ograniczyło rzeczywiste uprawnienia starostów, ponieważ hospici znajdowali się poza ich jurysdykcją.
- Pod koniec XII wieku, a tym bardziej na początku XIII wieku za panowania króla Andrzeja II, duże części terytorium królewskiego (tj. Królestwa) zostały przekazane tzw. „sługom królewskim” (w IX–XII w. przedstawiciele pewnych zawodów, przeważnie rzemieślnicy, osiedlali się w specjalnych wioskach i swoimi umiejętnościami służyli królowi).
- W XIII wieku słudzy królewscy zdołali skoordynować swoje działania w celu zwiększenia własnych uprawnień kosztem starostów (skutek żłotej Bulli z 1222 r. i w ten sposób stali się szlachcicami servientes regis.
W rezultacie dekretami królewskimi z 1267, 1290 i 1298 r. król mógł jedynie potwierdzić, że komitaty królewskie przekształciły się w szlacheckie. Szlachta (głównie dawne rodziny królewskie) stali się quasi-władcami w komitatach. Jednak zmiana z komitatu królewskiego na szlachecki następowała w różnym czasie w każdym komitacie.
W XV wieku granice komitatów ustabilizowały się i zasadniczo pozostały niezmienione do 1920 r. Jednak między początkiem XVI a końcem XVII w. większość z nich przestała istnieć, ponieważ stały się częścią Imperium Osmańskiego lub Księstwa Siedmiogrodu. Po ostatecznej klęsce Turków w 1718 r. trzy południowe komitaty: Temesiensis, Torontaliensis i Krassoviensis utworzyły specjalny okręg administracyjny Banatus Temesiensis (węg. Temesi Bánság). Okręg ten został ponownie rozwiązany w 1779 roku, ale jego najbardziej wysunięta na południe część pozostała częścią Pogranicza Wojskowego (Confiniaria militaria) do końca XIX wieku.
Organy nowych komitatów znacznie pomogły w obronie interesów niższej i średniej szlachty wobec oligarchów, którzy często byli faktycznymi władcami quazi-królestwa, oraz wobec absolutystycznych wysiłków królów habsburskich. Komitaty jako instytucje szlacheckie zostały zniesione dopiero w toku rewolucji 1848 r. na mocy artykułów III – V i XVI / 1848.
Szlacheckie komitaty
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska/inna |
|---|---|---|---|---|
| parochia comitatus (od XIII wieku nie ma innej formy) |
vármegye, megye (w średniowieczu oba, później głównie vármegye, od 1949 wyłącznie megye) |
stolica župa (zmodernizowany župa) |
Gespanschaft, Komitat, (rzadko) Grafschaft, zmodernizowana zwykle Gespanschaft) |
chorwacka: županija francuska: comitat |
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|
| comes | várispán ispán |
hradský špán župan |
Gespan |
Komitaty służebne
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|
| processus reambulatio |
szolgabírói járás |
slúžnovský obvod slúžnovský okres |
Stuhlbezirk |
