Heľpa: Różnice pomiędzy wersjami
Przejdź do nawigacji
Przejdź do wyszukiwania
| (Nie pokazano 6 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
| − | [[Kategoria: | + | [[Kategoria:1o]] |
[[Kategoria:Strony skompilowane]] | [[Kategoria:Strony skompilowane]] | ||
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z słowackiej Wikipedii]] | [[Kategoria:Strony przetłumaczone z słowackiej Wikipedii]] | ||
| Linia 26: | Linia 26: | ||
| | | | ||
| − | '''Heľpa''' | + | '''Heľpa''' (pol. ''Heľpa'', węg. ''Helpa'') – [[wieś]] ([[obec]]) na [[Słowacja|Słowacji]] położona w [[kraj bańskobystrzycki|kraju bańskobystrzyckim]], w [[powiat Brezno|powiecie Brezno]]. |
| − | |||
| − | |||
== Położenie == | == Położenie == | ||
Heľpa leży w [[Kotlina Helpiańska|Kotlinie Helpiańskiej]] – w dolinie górnego [[Hron]]u, u ujścia do niego od północy prawobrzeżnego dopływu, potoku [[Krivula]], w historyczno-geograficznym regionie zwanym [[Horehronie]]m, ok. 28 km na wschód od [[Brezno|Brezna]]. Od północy opadają nad nią stoki wschodniej części [[Niżne Tatry|Niżnych Tatr]] (tzw. Kráľovohoľské Tatry), natomiast od południa – rozczłonkowane grzbiety [[Łańcuch Rudaw Słowackich|Łańcucha Rudaw Słowackich]], związane orograficznie z północnym skrajem [[Muránska planina|Płaskowyżu Murańskiego]]. | Heľpa leży w [[Kotlina Helpiańska|Kotlinie Helpiańskiej]] – w dolinie górnego [[Hron]]u, u ujścia do niego od północy prawobrzeżnego dopływu, potoku [[Krivula]], w historyczno-geograficznym regionie zwanym [[Horehronie]]m, ok. 28 km na wschód od [[Brezno|Brezna]]. Od północy opadają nad nią stoki wschodniej części [[Niżne Tatry|Niżnych Tatr]] (tzw. Kráľovohoľské Tatry), natomiast od południa – rozczłonkowane grzbiety [[Łańcuch Rudaw Słowackich|Łańcucha Rudaw Słowackich]], związane orograficznie z północnym skrajem [[Muránska planina|Płaskowyżu Murańskiego]]. | ||
| + | |||
| + | == Topografia == | ||
| + | === Cieki wodne === | ||
| + | |||
| + | Druga co do wielkości rzeka na Słowacji − [[Hron]] płynie pośrodku obszaru wsi. Z punktu widzenia sportów wodnych Heľpa na Hrone jest ważnym miejscem, ponieważ przy wysokim stanie wód Hron jest spławny od Heľpy do ujścia do [[Dunaj]]u (na odcinku 272 km). Na terenie Heľpy Hron zasilany jest przez kilka mniejszych strumieni. Przez [[Krivuľa|Krivuľe]], około 6 km długości doliny pod południowymi stokami [[Nízke Tatry|Niskie Tatry]], płynie tytułowy strumień, który wypływa na południowym zboczu poniżej szczytu [[Veľká Vápenica | Veľké Vápenice]]. W okolicy wystepują jeszcze dwa obfite źródła [[woda mineralna | wody mineralne]]. | ||
| + | |||
| + | === Rezerwat przyrody === | ||
| + | |||
| + | Najwyższe partie regionu Heľpy, szczytowe partie grzbietu Tatr Niskich, są już częścią Parku Narodowego [[NAPANT]]. Inny ważny państwowy rezerwat przyrody Veľká Stožka w [[Národný park Muránska planina|Parku Narodowym Muránska planina]] rozciąga się na południowym obszarze. | ||
== Historia == | == Historia == | ||
| − | Początki wsi sięgają pierwszej połowy XVI w., kiedy została założona na prawie wołoskim. Pierwsze pisemne wzmianki o niej pochodzą z 1549<ref>Linhart Kamil a kolektív: op. cit.</ref> lub z 1551 r.<ref>[http://archive.is/20130418185931/http://app.statistics.sk/mosmis/eng/zaklad.jsp?txtUroven=430603&lstObec=509043 Statystyki ogólne miejscowości] (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2013-09-09]. </ref>. | + | |
| + | Początki wsi sięgają pierwszej połowy XVI w., kiedy została założona na prawie wołoskim. Pierwsze pisemne wzmianki o niej pochodzą z 1549<ref>Linhart Kamil a kolektív: op. cit.</ref> lub z 1551 r.<ref>[http://archive.is/20130418185931/http://app.statistics.sk/mosmis/eng/zaklad.jsp?txtUroven=430603&lstObec=509043 Statystyki ogólne miejscowości] (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2013-09-09]. </ref> z księgi wieczystej majątku Murán z 1549 r., w której habsburski generał Mikuláš wpisał prawa i obowiązki mieszkańców osad [[Horehronie]], w tym Heľpy. Podaje się w niej, że bracia Jakub i Piotr Heľpänskí mieszkają we wspólnej osadzie w Heľpie. | ||
| + | |||
| + | Należała do feudalnego „państwa” z siedzibą na zamku murańskim. W XVII w. miała miejsce kolejna fala kolonizacji. Mieszkańcy trudnili się głównie pasterstwem owiec, wyrobem owczych serów, przetwórstwem owczej wełny i skór, tkactwem sukna i płótna lnianego, wyrobem drewnianych naczyń. Pod koniec XVIII w. na terenie wsi wydobywano [[Rudy żelaza na Ziemi|rudę żelaza]]. Od XIX w. mieszkańcy znajdowali pracę w lasach, okolicznych [[tartak]]ach i w zakładach hutniczych w [[Podbrezová|Podbrezowej]]. Po 1918 r. dało się tu odczuć dotkliwe bezrobocie. | ||
W czasie [[Słowackie powstanie narodowe|słowackiego powstania narodowego]] mieszkańcy aktywnie uczestniczyli w walkach koło [[Telgárt]]u i [[Muránska Huta|Murańskiej Huty]], a w samej wsi działał partyzancki szpital. Po upadku powstania faszyści wielu mieszkańców wsi aresztowali i wywieźli, a pięciu w dn. 9 grudnia 1944 r. rozstrzelali na miejscu. Wyzwolenie spod niemieckiej okupacji przyniosły w dniu 30 stycznia 1945 r. jednostki wojsk radzieckich i rumuńskich. | W czasie [[Słowackie powstanie narodowe|słowackiego powstania narodowego]] mieszkańcy aktywnie uczestniczyli w walkach koło [[Telgárt]]u i [[Muránska Huta|Murańskiej Huty]], a w samej wsi działał partyzancki szpital. Po upadku powstania faszyści wielu mieszkańców wsi aresztowali i wywieźli, a pięciu w dn. 9 grudnia 1944 r. rozstrzelali na miejscu. Wyzwolenie spod niemieckiej okupacji przyniosły w dniu 30 stycznia 1945 r. jednostki wojsk radzieckich i rumuńskich. | ||
| − | == | + | 8 lipca 1949 r. Obywatele zbuntowali się przeciwko członkom Korpusu Bezpieczeństwa Narodowego i Służbie Bezpieczeństwa Państwa, którzy chcieli uprowadzić miejscowego duchownego, (vd. p.) Michala Čaneckého. Stał się jedną z osobowości, które miały być ścigane i skazane za tzw. działalność antypaństwową. Obywatele zbuntowali się przeciwko temu że odbierali im księdza. Ale miało to złe konsekwencje. Śledztwo było bardzo trudne. Przesłuchano około 100 osób, 42 postawiono zarzuty, a 35 skazano. |
| + | |||
| + | == Populacja == | ||
Według danych z dnia 31 grudnia 2012, wieś zamieszkiwało 2755 osób, w tym 1435 kobiet i 1320 mężczyzn<ref>[http://web.archive.org/web/20150620013321/http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/819fe4f3-665c-4878-8cfa-cadeb878a3cc/2012_LAU2_sk.pdf?MOD=AJPERES Dane statystyczne dotyczące liczby mieszkańców] (słow.). Štatistický úrad Slovenskej republiky. [dostęp 2013-09-09]. [zarchiwizowane z [http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/819fe4f3-665c-4878-8cfa-cadeb878a3cc/2012_LAU2_sk.pdf?MOD=AJPERES tego adresu]].</ref>. | Według danych z dnia 31 grudnia 2012, wieś zamieszkiwało 2755 osób, w tym 1435 kobiet i 1320 mężczyzn<ref>[http://web.archive.org/web/20150620013321/http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/819fe4f3-665c-4878-8cfa-cadeb878a3cc/2012_LAU2_sk.pdf?MOD=AJPERES Dane statystyczne dotyczące liczby mieszkańców] (słow.). Štatistický úrad Slovenskej republiky. [dostęp 2013-09-09]. [zarchiwizowane z [http://slovak.statistics.sk/wps/wcm/connect/819fe4f3-665c-4878-8cfa-cadeb878a3cc/2012_LAU2_sk.pdf?MOD=AJPERES tego adresu]].</ref>. | ||
| + | |||
| + | Populacja na dzień 1 stycznia 2019 roku wynosiła 2585, w tym: | ||
| + | * 1228 mężczyzn | ||
| + | * 1 357 kobiet | ||
W 2001 roku rozkład populacji względem [[narodowość|narodowości]] i [[grupa etniczna|przynależności etnicznej]] wyglądał następująco<ref name="spis">[http://archive.is/20130909011404/http://app.statistics.sk/mosmis/eng/scitanie.jsp?txtUroven=430603&lstObec=508446 Statystyki mieszkańców na podstawie spisu statystycznego z roku 2001] (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2013-09-09].</ref>: | W 2001 roku rozkład populacji względem [[narodowość|narodowości]] i [[grupa etniczna|przynależności etnicznej]] wyglądał następująco<ref name="spis">[http://archive.is/20130909011404/http://app.statistics.sk/mosmis/eng/scitanie.jsp?txtUroven=430603&lstObec=508446 Statystyki mieszkańców na podstawie spisu statystycznego z roku 2001] (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2013-09-09].</ref>: | ||
| Linia 47: | Linia 63: | ||
* [[Rusini]] – 0,03% | * [[Rusini]] – 0,03% | ||
* [[Ukraińcy]] – 0,07% | * [[Ukraińcy]] – 0,07% | ||
| + | |||
| + | === Wyznania === | ||
Ze względu na wyznawaną religię struktura mieszkańców kształtowała się w 2001 roku następująco<ref name="spis"/>: | Ze względu na wyznawaną religię struktura mieszkańców kształtowała się w 2001 roku następująco<ref name="spis"/>: | ||
| Linia 56: | Linia 74: | ||
* Nie podano – 1,06% | * Nie podano – 1,06% | ||
| − | == | + | == Kultura i atrakcje == |
| − | === | + | === Pomniki === |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | + | * Kościół rzymskokatolicki pw. Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny, jednonawowa budowla późnobarokowa z podzielonym na segmenty prezbiterium i wieżą z 1800 r. Kościół odnowiony w 1895 r. Wieża zwieńczona barokowym hełmem z latarnią, elewacje podzielone lizenami. We wnętrzu sklepienia pruskie, znajduje się ceglane emporium.<ref>{{Citácia elektronického dokumentu | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| priezvisko = | | priezvisko = | ||
| meno = | | meno = | ||
| Linia 107: | Linia 89: | ||
| miesto = | | miesto = | ||
| jazyk = | | jazyk = | ||
| − | }} </ref> | + | }} </ref> |
| − | * | + | * Zespół domów ludowych, to trzypokojowe budynki zrębowe na rzucie prostokąta, najczęściej z początku XX wieku. Wymienione są obiekty o numerach 18, 26, 623, 391 i 399.<ref>{{Citácia elektronického dokumentu |
| priezvisko = | | priezvisko = | ||
| meno = | | meno = | ||
| Linia 122: | Linia 104: | ||
}} </ref> | }} </ref> | ||
| − | === | + | === Regularne imprezy === |
| − | + | ||
| + | Od 1966 roku regularnie odbywają się pod koniec czerwca Horehronie Dni Śpiewu i Tańca<ref name=orgobkec>{{Citácia elektronického dokumentu | priezvisko = | meno = | odkaz na autora = | titul = 48. Horehronské dni spevu a tanca, 28. - 30. jún 2013, Heľpa| url = http://www.sosbb.sk/folk2.htm | dátum vydania = | dátum aktualizácie = | dátum prístupu = 24.01.2013 | vydavateľ = Stredoslovenské osvetové stredisko Banská Bystrica| miesto = Banská Bystrica|jazyk = }}</ref>. Amfiteatr, w którym odbywa się to wydarzenie, znajduje się za szkołą podstawową. Ponadto w czerwcu odbywa się Dziecięcy Festiwal Folklorystyczny Kolovrátok, a pod koniec sierpnia parada wojskowych zespołów folklorystycznych.<ref name=historiaobce>{{Citácia elektronického dokumentu | priezvisko = | meno = | odkaz na autora = | titul = História obce| url = http://portal.helpa.sk/historia-obce.phtml?id3=8736 | dátum vydania = | dátum aktualizácie = 08.03.2011| dátum prístupu = 24.01.2013 | vydavateľ = Obec Heľpa| miesto = Heľpa|jazyk = }}</ref> | ||
| − | == | + | == Osobowości wioski == |
| − | === | + | === Tubylcy === |
| − | * [[Jozef Kemko]] (* [[1887]]- † [[1960]]), | + | * [[Jozef Kemko]] (* [[1887]] - † [[1960]]), rzeźbiarz ludowy |
| − | * [[Ján Riapoš]] (* [[1968]]), | + | * [[Ján Riapoš]] (* [[1968]]), paraolimpijczyk |
| − | *[http://www.cervienka.sk/sk/index.php Michal Červienka], akordeonista | + | * [http://www.cervienka.sk/sk/index.php Michal Červienka], akordeonista |
| − | * [[Lukáš Latinák]], | + | * [[Lukáš Latinák]], aktor |
| − | * [[Milan Fiľo]], | + | * [[Milan Fiľo]], biznesmen |
| − | *[https://www.etrend.sk/firmy/kto-je-kto-jozef-spirko-a-jozef-oravkin.html Jozef Oravkin], | + | * [https://www.etrend.sk/firmy/kto-je-kto-jozef-spirko-a-jozef-oravkin.html Jozef Oravkin], przedsiębiorca |
| − | * Pavel Siman, | + | * Pavel Siman, artysta |
| − | *[https://mytrnava.sme.sk/c/6564343/v-thajsku-prezil-iba-vdaka-ringu-bil-sa-za- | + | * [https://mytrnava.sme.sk/c/6564343/v-thajsku-prezil-iba-vdaka-ringu-bil-sa-za-poney.html Rudolf Ďurica], mistrz świata w boksie tajskim |
== Linki zewnętrzne == | == Linki zewnętrzne == | ||
Aktualna wersja na dzień 07:37, 6 kwi 2021
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku słowackim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku słowackim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
| Strona | Autorzy | Nota |
| [3] | [4] | Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Heľpa (pol. Heľpa, węg. Helpa) – wieś (obec) na Słowacji położona w kraju bańskobystrzyckim, w powiecie Brezno. Spis treściPołożenieHeľpa leży w Kotlinie Helpiańskiej – w dolinie górnego Hronu, u ujścia do niego od północy prawobrzeżnego dopływu, potoku Krivula, w historyczno-geograficznym regionie zwanym Horehroniem, ok. 28 km na wschód od Brezna. Od północy opadają nad nią stoki wschodniej części Niżnych Tatr (tzw. Kráľovohoľské Tatry), natomiast od południa – rozczłonkowane grzbiety Łańcucha Rudaw Słowackich, związane orograficznie z północnym skrajem Płaskowyżu Murańskiego. TopografiaCieki wodneDruga co do wielkości rzeka na Słowacji − Hron płynie pośrodku obszaru wsi. Z punktu widzenia sportów wodnych Heľpa na Hrone jest ważnym miejscem, ponieważ przy wysokim stanie wód Hron jest spławny od Heľpy do ujścia do Dunaju (na odcinku 272 km). Na terenie Heľpy Hron zasilany jest przez kilka mniejszych strumieni. Przez Krivuľe, około 6 km długości doliny pod południowymi stokami Niskie Tatry, płynie tytułowy strumień, który wypływa na południowym zboczu poniżej szczytu Veľké Vápenice. W okolicy wystepują jeszcze dwa obfite źródła wody mineralne. Rezerwat przyrodyNajwyższe partie regionu Heľpy, szczytowe partie grzbietu Tatr Niskich, są już częścią Parku Narodowego NAPANT. Inny ważny państwowy rezerwat przyrody Veľká Stožka w Parku Narodowym Muránska planina rozciąga się na południowym obszarze. HistoriaPoczątki wsi sięgają pierwszej połowy XVI w., kiedy została założona na prawie wołoskim. Pierwsze pisemne wzmianki o niej pochodzą z 1549[1] lub z 1551 r.[2] z księgi wieczystej majątku Murán z 1549 r., w której habsburski generał Mikuláš wpisał prawa i obowiązki mieszkańców osad Horehronie, w tym Heľpy. Podaje się w niej, że bracia Jakub i Piotr Heľpänskí mieszkają we wspólnej osadzie w Heľpie. Należała do feudalnego „państwa” z siedzibą na zamku murańskim. W XVII w. miała miejsce kolejna fala kolonizacji. Mieszkańcy trudnili się głównie pasterstwem owiec, wyrobem owczych serów, przetwórstwem owczej wełny i skór, tkactwem sukna i płótna lnianego, wyrobem drewnianych naczyń. Pod koniec XVIII w. na terenie wsi wydobywano rudę żelaza. Od XIX w. mieszkańcy znajdowali pracę w lasach, okolicznych tartakach i w zakładach hutniczych w Podbrezowej. Po 1918 r. dało się tu odczuć dotkliwe bezrobocie. W czasie słowackiego powstania narodowego mieszkańcy aktywnie uczestniczyli w walkach koło Telgártu i Murańskiej Huty, a w samej wsi działał partyzancki szpital. Po upadku powstania faszyści wielu mieszkańców wsi aresztowali i wywieźli, a pięciu w dn. 9 grudnia 1944 r. rozstrzelali na miejscu. Wyzwolenie spod niemieckiej okupacji przyniosły w dniu 30 stycznia 1945 r. jednostki wojsk radzieckich i rumuńskich. 8 lipca 1949 r. Obywatele zbuntowali się przeciwko członkom Korpusu Bezpieczeństwa Narodowego i Służbie Bezpieczeństwa Państwa, którzy chcieli uprowadzić miejscowego duchownego, (vd. p.) Michala Čaneckého. Stał się jedną z osobowości, które miały być ścigane i skazane za tzw. działalność antypaństwową. Obywatele zbuntowali się przeciwko temu że odbierali im księdza. Ale miało to złe konsekwencje. Śledztwo było bardzo trudne. Przesłuchano około 100 osób, 42 postawiono zarzuty, a 35 skazano. PopulacjaWedług danych z dnia 31 grudnia 2012, wieś zamieszkiwało 2755 osób, w tym 1435 kobiet i 1320 mężczyzn[3]. Populacja na dzień 1 stycznia 2019 roku wynosiła 2585, w tym:
W 2001 roku rozkład populacji względem narodowości i przynależności etnicznej wyglądał następująco[4]: WyznaniaZe względu na wyznawaną religię struktura mieszkańców kształtowała się w 2001 roku następująco[4]:
Kultura i atrakcjePomniki
Regularne imprezyOd 1966 roku regularnie odbywają się pod koniec czerwca Horehronie Dni Śpiewu i Tańca[7]. Amfiteatr, w którym odbywa się to wydarzenie, znajduje się za szkołą podstawową. Ponadto w czerwcu odbywa się Dziecięcy Festiwal Folklorystyczny Kolovrátok, a pod koniec sierpnia parada wojskowych zespołów folklorystycznych.[8] Osobowości wioskiTubylcy
Linki zewnętrzne
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Przypisy
- ↑ Linhart Kamil a kolektív: op. cit.
- ↑ Statystyki ogólne miejscowości (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2013-09-09].
- ↑ Dane statystyczne dotyczące liczby mieszkańców (słow.). Štatistický úrad Slovenskej republiky. [dostęp 2013-09-09]. [zarchiwizowane z tego adresu].
- ↑ 4,0 4,1 Statystyki mieszkańców na podstawie spisu statystycznego z roku 2001 (ang.). Statistical Office of the Slovak Republic. [dostęp 2013-09-09].
- ↑ Heľpa - Kostol Nanebovzatia Panny Márie [online]. Pamiatky na Slovensku. Dostupné online.
- ↑ Register nehnuteľných národných kultúrnych pamiatok [online]. Pamiatkový úrad Slovenskej republiky. Dostupné online.
- ↑ 48. Horehronské dni spevu a tanca, 28. - 30. jún 2013, Heľpa [online]. Banská Bystrica : Stredoslovenské osvetové stredisko Banská Bystrica, [cit. 2013-01-24]. Dostupné online.
- ↑ História obce [online]. Heľpa : Obec Heľpa, rev. 2011-03-08, [cit. 2013-01-24]. Dostupné online.
- ↑ Registre obnovenej evidencie pozemkov [online]. Bratislava : ÚGKK SR, [cit. 2011-12-31]. Dostupné online.
- ↑ Počet obyvateľov podľa pohlavia – obce (ročne) [online]. Bratislava : Štatistický úrad SR, rev. 2021-03-21, [cit. 2021-03-30]. Dostupné online.
- ↑ Voľby do orgánov samosprávy obcí 2018 : Zoznam zvolených starostov [online]. Bratislava : Štatistický úrad SR, 2018-11-13. Dostupné online.
