Strona główna

A • B • C • D • E • F • G • H • I • J • K • L • M • N • O • P • R • S • T • U • W • Z •

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Po rozpadzie imperium Hunów Kotlinę Węgierską zdominowali Goci, Gepidowie, Longobardowie i inne plemiona germańskie, które władały nią do połowy VI wieku, ustępując Awarom. Państwo Awarów upadło ostatecznie po 250 latach pod wpływem ataków feudałów frankońskich i najazdu Bułgarów. W połowie IX. wieku w wyniku kolejnej nawały plemion węgierskich, które w swej wędrówce na południe około 830 rozgromili, a następnie pobitych Normanów-Rusów rozproszyli po całym wschodzie. U Geograf Bawarski Geografa Bawarskiego (845 r.) Węgrzy występują wówczas pod łacińską nazwą Ungare. Jeszcze do 898 panowali w staroruskim grodzie Halicz;. Pod koniec okresu germańskiego do Kotliny Węgierskiej zaczęły napływać plemiona słowiańskie, szczyt imigracji przypadł na wieki VI i VII, przed przyjściem Awarów. Po zrzuceniu zwierzchności awarskiej powstały na terenie Kotliny Węgierskiej kraje słowiańskie; największym z nich było państwo wielkomorawskie, obejmujące część Słowacji i Księstwo Błatneńskie nad Jeziorem Błotnym. Od 896 roku zaczęła się migracja na tereny naddunajskie Węgrów. Plik:HetVezer-ChroniconPictum.jpg Arpad z drużyną Pochodzenie i prahistoria Węgrów nie są dokładnie znane. Język węgierski należy do grupy języków ugrofińskich, wykazując pokrewieństwo z fińskim, lapońskim, estońskim, mansyjskim i chantyjskim. Według jednej z hipotez kolebką Ugrofinów był obszar Azji Środkowej pomiędzy Jeziorem Aralskim a Uralem, lub Sajany na pograniczu Syberii i Mongolii. Około 3000 roku p.n.e. Ugrofinowie żyli nad rzeką Kamą, między zakolem Wołgi a Uralem, dzieląc się następnie na grupy fińską i ugryjską. W I tysiącleciu ludy ugryjskie osiadły nad brzegami Wołgi, w strefie lasów liściastych i na skraju stepów, zajmując się uprawą roli i hodowlą bydła. W następstwie kontaktów z ludami koczowniczymi, głównie Sarmatami, rozpoczęli hodowlę koni i koczowniczy tryb życia. W połowie I tysiąclecia doszło do wyodrębnienia się Węgrów od innych ludów ugryjskich i wejście w związek z ludami bułgarsko-tureckimi, co znajduje potwierdzenie w pozostałościach językowych i relacjach historyczne z Bizancjum. Od Bułgarów Węgrzy przejęli wiele wzorców kulturowych w dziedzinie armii i systemu państwowo-plemiennego. Wtedy też Węgrzy zamieszkiwali na stepach czarnomorskich, będąc w zależności od kolejno Hunów, Awarów, Onogurów-Bułgarów i Chazarów. Pod koniec V wieku Węgrzy weszli wraz z plemionami tatarskimi w związek plemion pod zwierzchnictwem Chazarów. W źródłach bizantyjskich zachowały się z tego okresu nazwy poszczególnych plemion węgierskich: Niejkowie, Madzierzy, Kyrt-Dżarmaci, Tarjani, Joni, Korowie, Koszowie. Około IX wieku Węgrzy, po dłuższych walkach, zrzucili zwierzchność Chazarów, ale pod naporem Pieczyngów przenieśli się na południowy zachód, na obszar między Dniestrem, Dnieprem, Prutem i Seretem, nazwany później Etelköz. Tam też nastąpiły pierwsze kontakty ze Słowianami, które pozostawiły ślady w języku węgierskim. W 892 roku król niemiecki Arnulf zawarł z Węgrami sojusz przeciwko państwu wielkomorawskiemu Świętopełka I. Trzy lata później Węgrzy, jako sojusznicy Bizancjum, walczyli przeciw carowi bułgarskiemu Symeonowi, ponosząc jednak klęskę, która zachęciła Pieczyngów do napaści na Węgrów i zmuszenia ich do migracji do Kotliny Naddunajskiej. Nie wszystkie plemiona węgierskie wywędrowały tak daleko na zachód, były też grupy Madziarów, na które jeszcze w 1236 natrafił dominikański mnich Julianus na terenach między Uralem i Wołgą. Osiedlanie się Madziarów w Kotlinie Naddunajskiej Plik:Arpadfeszty.jpg Obraz Árpáda Fesztiego Przybycie Węgrów Plik:Honfoglalas.gif Osiedlanie się Madziarów w Kotlinie Naddunajskiej Osiedlanie się Węgrów nad środkowym Dunajem i Cisą trwało kilka lat, a w historiografii węgierskiej nazwane zostało honfoglalás, co znaczy osiedlanie lub zasiedlanie. Początkowo Węgrzy zasiedlili stepy nadcisańskie, w 900 roku podbili Transdanubię i prawdopodobnie Siedmiogród. Pod naporem Węgrów ludność słowiańska opuszczała otwarte tereny i przenosiła się w góry. Słowianie, którzy pozostali na terenach naddunajskich, stosunkowo szybko ulegli madziaryzacji. Szacunkowa liczba Węgrów sięgała 400 tysięcy, a Słowian połowę tej liczby. Może to być także powodem łatwego podboju i asymilacji ludności słowiańskiej. W okolicach dzisiejszego Budapesztu osiadł szczep Arpada, a wokół niego pierścieniem pozostałe szczepy, przedzielając się, dla uniknięcia okazji do konfliktów, pasami niezamieszkanej ziemi. Plik:Kalandozasok.jpg Wyprawy łupieżcze Madziarów Okres po zajęciu Kotliny Naddunajskiej był okresem wykorzystywania tego regionu jako bazy wypadowej dla wypraw łupieżczych na Europę Zachodnią i Południową. Sprzyjał temu kryzys państwa Karolingów oraz stepowa przeszłość Węgrów. W latach 899–900 Węgrzy splądrowali Lombardię, w następnej dekadzie Bawarię, gdzie w 904 roku zginął kondo Kurszán, dotychczasowy wódz madziarski. Jego śmierć wykorzystał dżula Arpad do umocnienia własnej pozycji. W 907 Węgrzy zajęli Marchię Wschodnią, przekształcając ją w nową bazę dla rajdów w głąb Niemiec. W latach 919–926 przemierzyli Półwysep Apeniński. Chwilowo zatrzymała ich wyprawa króla niemieckiego Henryka I i klęska w bitwie pod Merseburgiem w 933 roku. Spowodowało to przekierowanie wypraw w stronę Bizancjum. W swych najazdach Węgrzy docierali regularnie do Bosforu pod wodzą horka Bulscu. On też wznowił wyprawy przeciwko Niemcom, gdzie po śmierci Henryka I zapanowała anarchia. Drużyny Bulscu przeszły Pireneje, docierając do Atlantyku. Liczni władcy zachodnioeuropejscy oraz bizantyjski cesarz płacili Węgrom roczny trybut. Kres węgierskim wyprawom na Zachód położył cesarz Otton I w bitwie nad rzeką Lech, w której do niewoli dostał się Bulscu, później publicznie powieszony wraz z innymi jeńcami. Cesarz bizantyjski, opanowawszy w 970 roku linię Dunaju, zahamował ich ekspansję także na południu kontynentu, co ostatecznie zakończyło okres najazdów węgierskich i organizację życia osiadłego w Kotlinie Naddunajskiej. W następstwie długotrwałych wypraw łupieżczych, wracający wojownicy przejmowali ziemię na prywatny użytek i wykorzystywali niewolników do jej uprawiania. W przejściu do gospodarki rolniczej dużą rolę odegrała podbita ludność słowiańska. W języku węgierskim istnieje wiele słów pochodzenia słowiańskiego odnoszących się do rolnictwa. Poza zasięgiem obszaru politycznego Bulscu i jego następców pozostał Siedmiogród, gdzie udzielną władzę sprawował dżula siedmiogrodzki. W Siedmiogrodzie przebiegał ten sam proces transformacji gospodarczej co na lewym brzegu Cisy. Dżula nawiązał kontakty z Bizancjum. Stamtąd też czerpał wzorce do budowy własnego systemu państwowo-społecznego. Ostatecznie przyjął nawet chrześcijaństwo obrządku wschodniego z rąk samego cesarza oraz sprowadzał do kraju mnichów greckich. Początki państwa węgierskiego Plik:Benczur-vajk.jpg Chrzest Vajka, mal. Gyula Benczúr, 1875 Zakończenie wypraw Madziarów zbiegło się ze wzmocnieniem państw ościennych, głównie Świętego Cesarstwa Rzymskiego (Rzeszy) i Cesarstwa Bizantyjskiego (Bizancjum), które rozpoczęły ekspansje terytorialne pod pretekstem nawracania ludów pogańskich. Jednocześnie od wschodu Pieczyngowie w swoich wyprawach przekraczali Karpaty, zapuszczając się do Niziny Nadcisańskiej. Panowanie pierwszych Arpadów Organizacja państwa węgierskiego była dziełem dwóch potomków rodu Arpada: Gejzy i Stefana I Świętego. Gejzie udało się zmuszenie przywódców szczepowych do posłuszeństwa i uznania naczelnej władzy księcia w państwie. Do przeprowadzenia tego procesu było niezbędne zabezpieczenie państwa od zewnątrz. W tym celu książę wysłał w 973 roku posłów do cesarza Ottona z propozycją pokoju i prośbą o przysłanie misjonarzy chrześcijańskich. W nawracaniu dworu książęcego znaczącą rolę odegrali księża czescy, wśród nich Wojciech Sławnikowic, który przed misją w Polsce, przebywał na dworze węgierskim, będąc wychowawcą syna Gejzy, Vajka, którego ochrzczono pod imieniem Stefan. Utrwaleniu państwa węgierskiego służyła polityka małżeńska dworu. Gejza przez małżeństwo z Saroltą z rodziny dżuli siedmiogrodzkiego umożliwił sobie opanowanie Siedmiogrodu. Swoje córki wydał zaś kolejno za dożę Wenecji, księcia polskiego Bolesława I Chrobrego i za bułgarskiego carewicza, a syna Stefana ożenił z księżniczką bawarską Gizelą. Z Gizelą przybyło wielu rycerzy niemieckich, których Gejza używał do utrwalenia siłą władzy nad pozostałymi wodzami szczepowymi. Gejza zmarł w 997 roku. Stefan był synem Gejzy i Sarolty. Stefan prowadził na początku swoich rządów walki z wodzami szczepowymi (Koppány, Ajtony i dżula siedmiogrodzki), których ostatecznie pokonał, umacniając swoją władzę. Po tym, jak Petar Svačić, ostatni chorwacki król chorwackiego pochodzenia, został zabity na polu bitwy na Górze Gvozd w 1097 roku, Chorwaci odmówili poddania się. Aby zakończyć wojnę, zawarto porozumienie, prawdopodobnie w 1102 r. Chorwacka szlachta rzekomo zawarła Pacta Conventa z królem Kolomanem przed jego koronacją na chorwackiego króla w Biogradzie. Węgierski król zaoferował „porozumienie, jakie im się podoba” dwunastu chorwackim rodom szlacheckim. Oto one alfabetycznie: Čudomirić, Gusić, Kačić, Kukar, Jamomet, Lasničić, Lapčan i Karinjan, Mogorović, Poletčić, Snačić, Šubić i Tugomirić. Wewnętrzny kryzys i konsolidacja państwa w XI w. Pierwszy bunt pogański Bunt Vaty był konsekwencją długotrwałych walk dynastycznych na Węgrzech, które obaliły powszechnie znany wizerunek nietykalnej władzy królewskiej. Wezbrana niechęć społeczeństwa do takiego stanu rzeczy przejawiała się także w nienawiści do organizacji kościelnej, która była silnym oparciem władzy królewskiej. Bunt ten, będący równoległym w swoim przebiegu do zdarzeń w Polsce i na Rusi Kijowskiej (bunty Miecława i smerów), daje do zrozumienia, że kryzys młodych państw polegał przede wszystkim na nieostrożnie przygotowanej reformie feudalnej, której widocznym, trwałym symbolem był Kościółpotrzebne źródło. Dzieła tego podjął się Andrzej I, wygnany niegdyś z kraju, syn Vazula. Przybył on na Węgry z Kijowa. Drugi bunt pogański Kolejny bunt pogański wybuchł za panowania Béli I. Wodzem rewolty został syn Vaty, János. Bunt został stłumiony, jednak osłabił państwo i osłabił jego możliwość opierania się wpływom niemieckim. Z inicjatywy niemieckiej doszło do licznych walk dynastycznych, których następstwem było ponowne uzależnienie Węgier od Cesarstwa Niemieckiego. Po śmierci Béli synowie Béli Gejza I, Władysław I Święty i Lambert podzieli państwo na trzy części. Dopiero interwencja cesarza Henryka IV zakończyła okres rozbicia. Rozwój systemu feudalnego W XI-XIII w. proces feudalizacji ogarnął w pełni wszystkie kraje Europy Środkowej, w tym Węgry. Szeregi wolnych chłopów topniały, rosła zaś wielka własność kościelna i możnowładcza. By nie dopuścić do rozbicia państwa przez coraz potężniejsze rody, jak to miało miejsce w Polsce i w Cesarstwie, król Andrzej II zgodził się ograniczyć swoją władzę monarszą. W roku 1222 wydał Złotą Bullę, uważaną za podstawę „Złotej Wolności” szlachty węgierskiej, którą w następnych wiekach naśladować będzie szlachta Polski i Litwy. Interregnum Czasy Andegawenów Czasy panowania dynastii Andegawenów na Węgrzech były okresem reorganizacji gospodarki, rozkwitu sztuki gotyckiej i kultury rycerskiej. Plik:WaclawII.jpg Wacław, król Polski, Czech i Węgier Po wygaśnięciu Arpadów na tronie zasiadł król Polski i Czech Wacław z rodu Przemyślidów, od 1308 przedstawiciel dynastii Andegawenów – Karol Robert. Drugim królem tego rodu na tronie węgierskim był Ludwik I Wielki, panujący w latach 1342–1382. Ludwik poszerzył swoje rządy na tereny po Morze Czarne, Adriatyk, czasowo okupował Królestwo Neapolu. W 1370 roku, po śmierci Kazimierza III Wielkiego, został królem Polski. Plik:Ludwik Wegierski.jpg Ludwik I Wielki, król Węgier i Polski Po śmierci Ludwika na tronie zasiadł (w 1387) Zygmunt Luksemburski, który poślubił córkę Ludwika, Marię. Rozpadła się unia z Polską, gdzie władzę objęła druga z córek Ludwika, Jadwiga. Czasy Jagiellonów W 1440 królem został władca Polski Władysław III Warneńczyk, który zginął w bitwie pod Warną w 1444. Rządy objął tymczasowo Jan Hunyady. Plik:Beatrix und Matthias.jpg Maciej Korwin Plik:Jagiellonian.png Państwa we władaniu dynastii Jagiellonów W 1458 roku koronowany został syn Hunyadyego Maciej Korwin – król „z ludu”. Po udanej obronie Belgradu przed Turkami (1448) państwo węgierskie osiągnęło szczyt potęgi. Przyłączono do Węgier Śląsk, Łużyce, Morawy, a następnie znaczną część Austrii. Po śmierci Macieja w 1490 królewicz Jan I Olbracht zyskał poparcie szlachty węgierskiej w staraniach o koronę. Równocześnie możnowładztwo opowiedziało się po stronie króla Czech Władysława II. Królewskie aspiracje obu braci doprowadziły do krótkiej wojny domowej na Węgrzech zakończonej zwycięstwem Władysława. Na mocy podpisanego w 1491 roku pokoju w Koszycach Jan rezygnował z pretensji do tronu, a w zamian otrzymał księstwo głogowskie, Oleśnicę i Opawę. Plik:Louis2.jpg Ludwik II Jagiellończyk W 1515 roku król Władysław II, wraz ze swoim bratem, królem Polski Zygmuntem I, zawarł z Habsburgami układ o dziedziczności tronu węgierskiego i czeskiego. Następca Władysława, Ludwik II Jagiellończyk, zginął w roku 1526 pod Mohaczem. Śmierć króla spowodowała, że wkrótce ziemie Czech i Węgier dostały się pod panowanie Habsburgów. Data ta uznawana jest za symboliczny koniec potęgi dynastii Jagiellonów. Rozbiór Węgier Plik:PodzialWegier.png Podział Węgier i kolejne etapy osmańskich aneksji w 1526, 1547 i 1568 roku Po śmierci władcy zgromadzenia szlacheckie wybrały Jana Zapolyę na króla, pomimo iż korona przeszła, w wyniku układów Jagiellonów z Habsburgami, na arcyksięcia Austrii Ferdynanda I. Jan został koronowany w Székesfehérvár w listopadzie 1526 roku. Tych wydarzeń postanowił nie akceptować Ferdynand, który zgodnie z porozumieniami wiedeńskimi miał zagwarantowane następstwo tronu po Jagiellonach. Wykorzystał on własne stronnictwo na Węgrzech i listopadzie 1527 roku także koronował się w Székesfehérvár. Obaj konkurenci zostali wybrani przez rywalizujące stronnictwa węgierskiej szlachty. W 1528 roku Jan Zápolya uznał się za lennika Turcji i poprosił sułtana o pomoc, w rok później Turcy zdobyli Budę i ogłosili Jana władcą. Polityka osmańska wynikała z nadrzędnej zasady walki z najgroźniejszym przeciwnikiem – Habsburgami. Ferdynanda poparł jego starszy brat, cesarz rzymsko-niemiecki i król Hiszpanii Karol V Habsburg. Wybuchła turecko-austriacka wojna o władzę na Węgrzech. Polska oficjalnie nie angażowała się w konflikt, balansując pomiędzy obiema walczącymi stronami, a jednocześnie nieoficjalnie wspierając Jana. W 1529 roku Sulejman odniósł sukces w kampanii węgierskiej i dotarł do Wiednia, który obległ. Po wycofaniu wojsk i uznaniu hołdu Jana, do ofensywy przeszły wojska austriackie, co zmusiło Sulejmana do wsparcia swojego lennika ponownie w 1532 roku. Na skutek długich walk i patowej sytuacji Sulejman zaczął rozważać podział ziem węgierskich i aneksję części z nich, natomiast sam Zápolya rozpoczął nieoficjalne rozmowy z Habsburgami, widząc bezcelowość walki bez możliwości zwycięstwa. Ostatecznie w 1538 roku zawarto układ w Wielkim Waradynie, przewidujący uznanie przez Habsburgów panowania Jana na wschodzie kraju i ich sukcesję po jego bezpotomnej śmierci. W sytuacji porozumienia obu stron, z inicjatywy polskiej królowej Bony, wydano królewnę Izabelę Jagiellonkę za Jana, co dawało szanse na przedłużenie rodu Zápolya i pokrzyżowanie planów habsburskich, bez oficjalnego występowania przeciw austriackiej dynastii. Dla jednoczesnej poprawy stosunków ożeniono królewicza Zygmunta Augusta z Elżbietą Habsburżanką. Zápolya zmarł w już lipcu 1540 roku, dwa tygodnie po narodzinach syna, Jana Zygmunta. Szlachta węgierska złamała umowę pomiędzy zmarłym królem i Ferdynandem, wybierając królem nowo narodzonego syna tego pierwszego. Wywołało to najazd austriacki i podejście wojsk habsburskich pod Budę. Sulejman zdecydował się jednak poprzeć wdowę po Janie i jej syna, wyruszając w 1541 roku na odsiecz oblężonej węgierskiej stolicy. W reakcji na zbliżanie się wojsk tureckich, Austriacy zrezygnowali z oblężenia i wycofali się. W tym także roku Sulejman zdecydował się na podzielenie Węgier na części. Środek kraju, z Budą i Pesztem, stały się prowincją turecką z muzułmańskim gubernatorem (bejlerbejem) Sulejmanem paszą, Węgrem z pochodzenia. Wschodnia część, obejmująca Siedmiogród, została oddana pod rządy Jana Zygmunta, a w praktyce jego matki, zaś sułtan obiecał nadać mu tytuł królewski po osiągnięciu pełnoletniości w 1556 roku. Zachodnia część kraju, z dzisiejszą Słowacją i Chorwacją, rządzona była przez habsburskich królów węgierskich, którzy po latach walk zawarli w 1547 roku rozejm z Turcją, odnawiany regularnie co kilka lat. Przez kolejne lata na granicach stale dochodziło do walk. Turcy panowali na zdobytych ziemiach przez 150 lat, aż do V wojna austriacko-turecka|V wojny austriacko-tureckiej i Traktat w Karłowicach|pokoju karłowickiego. Habsburgowie Kres tureckiemu panowaniu przyniosło pokonanie Imperium Osmańskiego przez wojska austriackie i polskie. Stopniowo, poprzez rok 1687 (stany węgierskie zaoferowały koronę Węgier w dziedziczne posiadanie Habsburgom), 1699 (pokój w Karłowicach) aż do 1718 roku (uzyskanie Banatu i Serbii oraz zachodniej Wołoszczyzny – stracone, bez Banatu, w 1739 roku) władza na Węgrzech została przejęta przez Habsburgów. [...]

Najwyższe Urzędy Królestwo Węgier Herb {{{dynastia}}} * Władcy i monarchowie: Książęta Królowie Królowe * Książęta: Książęta Nitry Książęta Siedmiogrodu Książęta Slawonii Książęta Splitu * Urzędnicy królewscy: Palatyni Sędziowie Mistrzowie skarbu Skarbnicy Koniuszy Podczaszy Stolnicy Odźwierni Wojewodowie Siedmiogrodu * Banowie: Bośni Bułgarii Chorwacji Jajce Maczwy Severin Slawonii Só Ozory Hrabstwo Seklerów   Rody historyczne:     • węgierskie     • chorwackie       Dynastia       Klan       Ród       Rodzina   Strony:     • ujednoznaczniające     • przekierowane     • skompilowane   Importowane z wikipedii:     • polskiej   Przetłumaczone z wikipedii:     • angielskiej     • bośniackiej     • chorwackiej     • czeskiej     • francuskiej     • niemieckiej     • rumuńskiej     • słowackiej     • węgierskiej     • włoskiej Królewięta węgierscy Chorwaccy magnaci Chorwackie rody szlacheckie Chorwaccy szlachcice Lista sławnych rodzin szlacheckich z Chorwacji Wszystkie strony Wszystkie kategorie Wszystkie strony (w przestrzeni nazw Kategoria) Wszystkie strony (w przestrzeni nazw Szablon)

Bibliografia

• Wacław Felczak: Historia Węgier. Wrocław: Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, 1983. ISBN 83-04-01028-3.
• Jerzy Kochanowski: Węgry. Od ugody do ugody (1867-1990). Warszawa: Wydawnictwo Trio, 1997. ISBN 83-85660-50-X.
• Mówią Wieki nr 6/2010 (605) – Numer węgierski. Warszawa: Wydawnictwo Bellona SA, 2010.
• B. Zientara, Historia powszechna średniowiecza, wyd. Trio, Warszawa 2002.