Kanizsai Orsolya: Różnice pomiędzy wersjami
| (Nie pokazano 35 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
| − | [[Kategoria: | + | [[Kategoria:0]] |
{{Uwaga| | {{Uwaga| | ||
|strona = https://hu.wikipedia.org/wiki/Kanizsai_Orsolya | |strona = https://hu.wikipedia.org/wiki/Kanizsai_Orsolya | ||
| Linia 18: | Linia 18: | ||
|} | |} | ||
| − | + | [[File:Kanizsai László címere II. Lajos armálisában.jpg|thumb|left|180px|Herb [[Kanizsai]]. Obraz Władysława Kanizsai w zbroi.]] | |
| + | '''Kanizsai Orsolya''' (* ok.1521, † 2 marca/2 maja 1571 w Sárvár), węgierska szlachcianka, żona [[palatyn]]a [[Nádasdy Tamás|Tomasza III Nádasdyego]], siostrzenica [[Kanizsai Dorottya]], opiekunki miejsca pochówku ofiar [[Mohacz|bitwy pod Mohaczem], żony [[Perényi Imre|Emeryka Perényiego]]. | ||
| − | + | ==Życiorys== | |
| − | + | Orsolya pochodziła ze szlacheckiej rodziny [[Kanizsai]] ze starodawnego klanu [[Osl]]. Jej ojcem był [[Kanizsai László|Władysław]] (1497–1525), ''[[főispán]]'' komitatu [[Vas]], zas jej matką [[Drágffy Anna|Anna Drágffy]] (fl. 1522–1528) z rodu [[Drágffy]]. Jej dziadkami ze strony ojca byli [[Kanizsai György|Jerzy]] (fl. 1469-1509), [[ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii]] oraz [[Rozgonyi Klára|Klara Rozgonyi]] (fl. 1474-1515) z rodu [[Rozgonyi (ród)|Rozgonyi]]. Jej dziadkiem ze strony matki był [[Drágffy Bertalan|Bertalan Drágffy]] z [[Bélteki]], [wojewoda Siedmiogrodu]]. Siostra Orsolyi, [[Kanizsai Magdolna|Magdalena]], była żoną [[Batthyány Kristóf|Krzysztofa Batthyányego]] († 1570) z Németújvár.<ref name="kanizsaifmaily">''[http://genealogy.euweb.cz/hung/kaniszai.html Kanizsai family]''</ref> | |
| − | == | + | Jej ojciec Władysław, był niezwykle bogatym człowiekiem; miał kilka zamków i posiadłości, w tym: Sárvár, Egervár, Kanizsa, Csókakő, Léka, Eisenstadt, German Cross, Kapuvár, Csepreg i wiele innych posiadłości na [[Zadunaje|Zadunaju]]. Ród [[Kanizsai]] mieszkał na zamku [[Sárvá]]. To w nim urodziła się i wychowała Orsolya. Władysław był synem lojalnego gubernatora [[Vas]]a i gorliwym członkiem kościoła rzymskiego. W 1521 r. pielgrzymował do Loretto, a wraz z żoną [[Drágffy Anną|Anną]] i dwojgiem żyjących dzieci został świeckim członkiem zakonu benedyktynów. Również jej matka była kobietą religijną, która miała nadwornego kapłana i odziedziczyła własność pustelnika ormiańskiego. Władysław zmarł wkrótce po narodzinach Orsolyi. W tym czasie wdowa Anna wyszła za mąż za [[Frangepan Kristóf|Krzysztofa Frangepana]], ale w 1528 r. sporządziła testament w Sárvár. Niestety w wieku siedmiu lat Orsolya została całkowicie osierocona. Z całej rodziny pozostał tylko jej brat [[Kanizsai Ferenc|Franciszek]], który żył jeszcze tylko kilka lat, gdyż zmarł w 1532 r.<ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/EvangelikusPayrSandorMuvei_022_Kanizsai_1908/?pg=7&layout=s&query=kanizsai Payr Sándor: Kanizsai Orsolya főrangú magyar nő a XVI. századból. Élet- és jellemrajz. Budapest 1908. (Egyházunk nagyjai VIII.)]''</ref> |
| − | + | Matka powierzyła wychowanie i opiekę nad dwojgiem małych osieroconych dzieci [[Hashágyi Dénes|Denisowi Hashágyi]] z Háshágy i [[Wathay Ferenc|Franciszkowi Wathay]] z Kapuvár oraz nadwornemu księdzu [[Gruba Tamás|Tomaszowi Grubie]]. Denis Hashágyi był byłym głównym podkomendnym Władysława Kanizsaia i ojcem chrzestnym Orsolyi. W 1524 roku na prośbę Władysława Kanizsai król Węgier [[II. Ulászló|Władysłąw II Jagiellończyk]] podarował Kehidę Denisowi Háshágyi [https://hu.wikipedia.org/wiki/Kehidakust%C3%A1ny Kehidakustány].<ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/MolDigiLib_VSK_Gecsenyi_Lajos_tiszteletere/?query=kanizsai%20orsolya%20h%C3%A1sh%C3%A1gyi&pg=69&layout=s A történettudomány szolgálatában. Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére (Budapest-Győr, 2012)TanulmányokII.Bilkei Irén: Mohács előtt… Zala megye Jagelló-kori történetének vázlata]''</ref><ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/MEGY_ZALA_GZ_Sk_1996_Megye_Ezer_Eve/?query=kanizsai%20orsolya%20h%C3%A1sh%C3%A1gyi&pg=98&layout=s Zala Megye Ezer Éve. Tanulmánykötet a magyar államalapítás milleniumának tiszteletére (Zalaegerszeg, 1996)A török háborúk kora (1540-es évek–1690)Németh József: A reformáció]''</ref> | |
| − | + | Odkąd zmarł jego ojciec i bracia, [[Szapolyai János|Jan Zápolya]] opiekował się bardzo młodą Orsolya w 1532 r. To wówczas Tamás Nádasdy zaręczył się; jak wiadomo, rodzina Nádasdy była znana z rodzinie Orsolyi w poprzednich dziesięcioleciach, a jej starodawne posiadłości znajdowały się wokół tytułowego Nádasd, a także w regionie Sárvár i południowej części komitatu [[Vas]].<ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/MEGY_VESZ_Vesztortar1990_1/?query=kanizsai%20orsolya%20famili%C3%A1risa&pg=72&layout=s Veszprémi Történelmi Tár 1990. I. Hadtörténelem V. Molnár László: Kanizsa vára a Nádasdyak korában]''</ref> Tomasz, który należał do zamożnej i prestiżowej klasy szlacheckiej, kilkakrotnie sprawował urząd zastępcy gubernatora w komitatach [[Zala]] i [[Vas]], a jego ojcem był [[Nádasdy I. Ferenc|Franciszek I]] był partnerem zamkowym rodu Kanizsai. Z powodu wojennych warunków politycznych ślub Tomasza i Orsolyai musiał odbyć się daleko w Hódmezővásárhely, niedaleko króla Jana na początku [[1535]] roku. Po ślubie, któremu patronował Franciszek, ze względu na swoje posiadłości pod Wiedniem i przyprowadził swoją młodą żonę do domu w Sárvár, odwiecznego gniazda rodu Kanizsai. Orsolya ożeniła się w wieku 14 lat z Tomaszem Nádasdym, późniejszym palatynem, jako spadkobierca ogromnej fortuny. Podczas nieobecności męża w Sárvár zarządzała majątkami, czemu jednak nie przeszkadzały jej częste choroby. Była jedną z najbardziej wykształconych kobiet w tamtych czasach i prowadziła obszerną korespondencję ze znajomymi rodu lub rodzinami z komitatu [[Zala]]. Sąd Tomasza Nádasdyego w Sárvár był bez wątpienia jednym z najważniejszych ośrodków intelektualistów uciekających spod tureckich rządów na [[Zadunaje|Zadunaju]]. Jego rodzina studiowała w Sárvár i stamtąd została przekierowana do miejsca służby, ale regularnie wracała kilka razy w roku itp. np. reformatorzy, tacy jak [https://hu.wikipedia.org/wiki/Ab%C3%A1di_Benedek Benedykt Abádi], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Bornemisza_P%C3%A9ter Piotr Bornemisza], [[Sylvester Mihály|Michał Sylvester]] i [https://hu.wikipedia.org/wiki/Sylvester_J%C3%A1nos Jan [Sylvester], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Beythe_Istv%C3%A1n Stefan Beythe], [https://hu.wikipedia.org/wiki/M%C3%A9liusz_Juh%C3%A1sz_P%C3%A9ter Piot Juhász Méliusz] lub [[Macarius Bódog József]].<ref>''[https://library.hungaricana.hu/hu/view/MEGY_ZALA_GZ_Zm_07/?query=predik%C3%A1tor&pg=20&layout=s Őze Sándor: Adatok a reformáció elterjedéséhez Nádasdy Tamás kanizsai uradalmában]''</ref> | |
| − | + | Orsolya miała opinię znanego ogrodnika, była bardzo religijną kobietą, która często pomagała głodnym i biednym. Utrzymywała przyjazne relacja ze swoją szwagierką [[Nádasdy Anna|Anną Nádasdy]], która była żoną [https://hu.wikipedia.org/wiki/Majl%C3%A1th_Istv%C3%A1n Stefana Majlátha] (1502–1550), która mieszkała w Szeged; gdy Stefan zmarł w niewoli tureckiej w 1550 r., jego syn [[Majláth Gábor|Gábor]] został zabrany przez Nádasdych i wychowany w Sárvár. To samo stało się, gdy brat Tomasza, [[Nádasdy Márton|Márton]] zmarł pozostawiając pięcioro sierot. | |
| − | |||
| − | + | Po ich ślubie, po około dwudziestu latach bezpłodności, ku wielkiemu zdziwieni w roku 1555 urodził się ich jedyny syn, [[Nádasdy II. Ferenc|Franciszek II]], znany jako „Czarne Żebro”; z okazji narodzin dziecka otrzymali rodzice kilka pozdrowień od bliskich przyjaciół i krewnych rodziny: wdowy po Stefanie Majláthcie Annie, [[Zrínyi Miklós|Mikołaja Zrínyiskiego]], [https://hu.wikipedia.org/wiki/T%C3%B6r%C3%B6k_Ferenc_(f%C5%91%C3%BAr) Franciszka Töröka] ż żoną Barbarą Országh. | |
| − | + | 2 czerwca 1562 r. zmarł Tomasz Nádasdy; jego żona, Orsolya, wdowa po „wielkim palatynie”, zmarła po nim prawie 10 lat później. Zmarła w Sárvár, a wraz z nim wymarł ród [[Kanizsai]]. Dzień jej śmierci nie jest znany, ale wiadomo, że było to między 2 marca a 2 maja 1571 roku. Spoczywa w kościele parafialnym św. Mikołaja w Grobie Nadasdy w [https://pl.wikipedia.org/wiki/Lockenhaus Lékán]. | |
| − | + | == Źródła == | |
| + | * Magyar életrajzi lexikon | ||
| − | == | + | == Przypisy == |
| − | |||
| − | |||
{{források}} | {{források}} | ||
| − | == | + | == Bibliografia == |
*[[Vida Tivadar]] (szerkesztő): Szerelmes Orsikám… A Nádasdyak és Szegedi Kőrös Gáspár levelezése, Szépirodalmi Könyvkiadó (Budapest), 1988, ISBN 963-15-3736-6 | *[[Vida Tivadar]] (szerkesztő): Szerelmes Orsikám… A Nádasdyak és Szegedi Kőrös Gáspár levelezése, Szépirodalmi Könyvkiadó (Budapest), 1988, ISBN 963-15-3736-6 | ||
| Linia 52: | Linia 51: | ||
|urzędnik = Kanizsai Orsolya | |urzędnik = Kanizsai Orsolya | ||
|imiona = | |imiona = | ||
| − | |tytulatura = | + | |tytulatura = |
|grafika = | |grafika = | ||
|opis grafiki = | |opis grafiki = | ||
|herb = Kanizsai László címere II. Lajos armálisában.jpg | |herb = Kanizsai László címere II. Lajos armálisában.jpg | ||
| − | |opis herbu = | + | |opis herbu = Herb rodziny Kanizsa.<br>Obraz w ramieniu Władysława Kanizsai. |
|faksymile = | |faksymile = | ||
|opis faksymile = | |opis faksymile = | ||
|dewiza = | |dewiza = | ||
| − | |1. tytuł = | + | |1. tytuł = |
|1. od = | |1. od = | ||
|1. do = | |1. do = | ||
| Linia 82: | Linia 81: | ||
|data urodzenia = 1521 | |data urodzenia = 1521 | ||
|miejsce urodzenia = | |miejsce urodzenia = | ||
| − | |data śmierci = 1571 | + | |data śmierci = 2.03÷2.05 1571 |
| − | |miejsce śmierci = [[Sárvár]] | + | |miejsce śmierci = [[Sárvár]] |
|przyczyna śmierci = | |przyczyna śmierci = | ||
|miejsce spoczynku = | |miejsce spoczynku = | ||
|ojciec = [[Kanizsai László|László]] | |ojciec = [[Kanizsai László|László]] | ||
| − | |matka = Drágfi de Béltek | + | |matka = [[Drágfi]] Anna ''de Béltek'' |
| − | |rodzeństwo = Farkas | + | |rodzeństwo = Farkas<br>Katalin<br>Magdolna<br>Ferenc ('''ostatni z rodu''') |
|1. związek = mąż | |1. związek = mąż | ||
| − | |1. związek z = Nádasdy | + | |1. związek z = [[Nádasdy Tamás]] |
|1. związek od = | |1. związek od = | ||
|1. związek do = | |1. związek do = | ||
| − | |1. dzieci = | + | |1. dzieci = [[Nádasdy II. Ferenc|Franciszek II]] |
|dokonania = | |dokonania = | ||
|odznaczenia = | |odznaczenia = | ||
| Linia 105: | Linia 104: | ||
[[Kategoria:Kanizsai]] | [[Kategoria:Kanizsai]] | ||
| − | |||
| − | |||
[[Kategoria:Urodzeni w 1521]] | [[Kategoria:Urodzeni w 1521]] | ||
[[Kategoria:Urodzeni w XVI wieku]] | [[Kategoria:Urodzeni w XVI wieku]] | ||
[[Kategoria:Zmarli w 1571]] | [[Kategoria:Zmarli w 1571]] | ||
[[Kategoria:Zmarli w XVI wieku]] | [[Kategoria:Zmarli w XVI wieku]] | ||
Aktualna wersja na dzień 13:14, 12 sty 2021
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
 Herb Kanizsai. Obraz Władysława Kanizsai w zbroi. Kanizsai Orsolya (* ok.1521, † 2 marca/2 maja 1571 w Sárvár), węgierska szlachcianka, żona palatyna Tomasza III Nádasdyego, siostrzenica Kanizsai Dorottya, opiekunki miejsca pochówku ofiar [[Mohacz|bitwy pod Mohaczem], żony Emeryka Perényiego. Spis treściŻyciorysOrsolya pochodziła ze szlacheckiej rodziny Kanizsai ze starodawnego klanu Osl. Jej ojcem był Władysław (1497–1525), főispán komitatu Vas, zas jej matką Anna Drágffy (fl. 1522–1528) z rodu Drágffy. Jej dziadkami ze strony ojca byli Jerzy (fl. 1469-1509), ban Dalmacji, Chorwacji i Slawonii oraz Klara Rozgonyi (fl. 1474-1515) z rodu Rozgonyi. Jej dziadkiem ze strony matki był Bertalan Drágffy z Bélteki, [wojewoda Siedmiogrodu]]. Siostra Orsolyi, Magdalena, była żoną Krzysztofa Batthyányego († 1570) z Németújvár.[1] Jej ojciec Władysław, był niezwykle bogatym człowiekiem; miał kilka zamków i posiadłości, w tym: Sárvár, Egervár, Kanizsa, Csókakő, Léka, Eisenstadt, German Cross, Kapuvár, Csepreg i wiele innych posiadłości na Zadunaju. Ród Kanizsai mieszkał na zamku Sárvá. To w nim urodziła się i wychowała Orsolya. Władysław był synem lojalnego gubernatora Vasa i gorliwym członkiem kościoła rzymskiego. W 1521 r. pielgrzymował do Loretto, a wraz z żoną Anną i dwojgiem żyjących dzieci został świeckim członkiem zakonu benedyktynów. Również jej matka była kobietą religijną, która miała nadwornego kapłana i odziedziczyła własność pustelnika ormiańskiego. Władysław zmarł wkrótce po narodzinach Orsolyi. W tym czasie wdowa Anna wyszła za mąż za Krzysztofa Frangepana, ale w 1528 r. sporządziła testament w Sárvár. Niestety w wieku siedmiu lat Orsolya została całkowicie osierocona. Z całej rodziny pozostał tylko jej brat Franciszek, który żył jeszcze tylko kilka lat, gdyż zmarł w 1532 r.[2] Matka powierzyła wychowanie i opiekę nad dwojgiem małych osieroconych dzieci Denisowi Hashágyi z Háshágy i Franciszkowi Wathay z Kapuvár oraz nadwornemu księdzu Tomaszowi Grubie. Denis Hashágyi był byłym głównym podkomendnym Władysława Kanizsaia i ojcem chrzestnym Orsolyi. W 1524 roku na prośbę Władysława Kanizsai król Węgier Władysłąw II Jagiellończyk podarował Kehidę Denisowi Háshágyi Kehidakustány.[3][4] Odkąd zmarł jego ojciec i bracia, Jan Zápolya opiekował się bardzo młodą Orsolya w 1532 r. To wówczas Tamás Nádasdy zaręczył się; jak wiadomo, rodzina Nádasdy była znana z rodzinie Orsolyi w poprzednich dziesięcioleciach, a jej starodawne posiadłości znajdowały się wokół tytułowego Nádasd, a także w regionie Sárvár i południowej części komitatu Vas.[5] Tomasz, który należał do zamożnej i prestiżowej klasy szlacheckiej, kilkakrotnie sprawował urząd zastępcy gubernatora w komitatach Zala i Vas, a jego ojcem był Franciszek I był partnerem zamkowym rodu Kanizsai. Z powodu wojennych warunków politycznych ślub Tomasza i Orsolyai musiał odbyć się daleko w Hódmezővásárhely, niedaleko króla Jana na początku 1535 roku. Po ślubie, któremu patronował Franciszek, ze względu na swoje posiadłości pod Wiedniem i przyprowadził swoją młodą żonę do domu w Sárvár, odwiecznego gniazda rodu Kanizsai. Orsolya ożeniła się w wieku 14 lat z Tomaszem Nádasdym, późniejszym palatynem, jako spadkobierca ogromnej fortuny. Podczas nieobecności męża w Sárvár zarządzała majątkami, czemu jednak nie przeszkadzały jej częste choroby. Była jedną z najbardziej wykształconych kobiet w tamtych czasach i prowadziła obszerną korespondencję ze znajomymi rodu lub rodzinami z komitatu Zala. Sąd Tomasza Nádasdyego w Sárvár był bez wątpienia jednym z najważniejszych ośrodków intelektualistów uciekających spod tureckich rządów na Zadunaju. Jego rodzina studiowała w Sárvár i stamtąd została przekierowana do miejsca służby, ale regularnie wracała kilka razy w roku itp. np. reformatorzy, tacy jak Benedykt Abádi, Piotr Bornemisza, Michał Sylvester i Jan [Sylvester, Stefan Beythe, Piot Juhász Méliusz lub Macarius Bódog József.[6] Orsolya miała opinię znanego ogrodnika, była bardzo religijną kobietą, która często pomagała głodnym i biednym. Utrzymywała przyjazne relacja ze swoją szwagierką Anną Nádasdy, która była żoną Stefana Majlátha (1502–1550), która mieszkała w Szeged; gdy Stefan zmarł w niewoli tureckiej w 1550 r., jego syn Gábor został zabrany przez Nádasdych i wychowany w Sárvár. To samo stało się, gdy brat Tomasza, Márton zmarł pozostawiając pięcioro sierot. Po ich ślubie, po około dwudziestu latach bezpłodności, ku wielkiemu zdziwieni w roku 1555 urodził się ich jedyny syn, Franciszek II, znany jako „Czarne Żebro”; z okazji narodzin dziecka otrzymali rodzice kilka pozdrowień od bliskich przyjaciół i krewnych rodziny: wdowy po Stefanie Majláthcie Annie, Mikołaja Zrínyiskiego, Franciszka Töröka ż żoną Barbarą Országh. 2 czerwca 1562 r. zmarł Tomasz Nádasdy; jego żona, Orsolya, wdowa po „wielkim palatynie”, zmarła po nim prawie 10 lat później. Zmarła w Sárvár, a wraz z nim wymarł ród Kanizsai. Dzień jej śmierci nie jest znany, ale wiadomo, że było to między 2 marca a 2 maja 1571 roku. Spoczywa w kościele parafialnym św. Mikołaja w Grobie Nadasdy w Lékán. Źródła
Przypisy
Bibliografia
|
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
