Erdélyi parasztfelkelés: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 27 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:1hi]]
+
[[Kategoria:0]]
 
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
Linia 15: Linia 15:
 
  |
 
  |
  
−
'''Erdélyi parasztfelkelés''' (pol. ''Siedmiogrodzka rewolta chłopska'', także  ''bunt chłopów Bábolna'', rum. ''Răscoala de la Bobâlna'') – buntem na wschodnich terytoriach [[Królestwo|Królestwa Węgier]] w 1437 r., który wybuchł po tym, jak [[György Lépes|György Lépes]], [[biskup Siedmiogrodu]], nie zbierał dziesięciny przez lata z powodu tymczasowego obniżenia wartości monety, lecz potem zażądał zaległości w jednej kwocie, gdy ponownie wyemitowano monety o wyższej wartości. Większość zwykłych ludzi nie była w stanie zapłacić żądanej kwoty, ale biskup nie zrzekł się roszczenia i zastosował interdykt i inne kary kościelne w celu wyegzekwowania płatności.
+
'''Erdélyi parasztfelkelés''' (pol. ''Siedmiogrodzka rewolta chłopska'', także  ''bunt chłopów Bábolna'', rum. ''Răscoala de la Bobâlna'') – buntem na wschodnich terytoriach [[Królestwo|Królestwa Węgier]] w 1437 r., który wybuchł po tym, jak [[Lépes György|György Lépes]], [[biskup Siedmiogrodu]], nie zbierał dziesięciny przez lata z powodu tymczasowego obniżenia wartości monety, lecz potem zażądał zaległości w jednej kwocie, gdy ponownie wyemitowano monety o wyższej wartości. Większość zwykłych ludzi nie była w stanie zapłacić żądanej kwoty, ale biskup nie zrzekł się roszczenia i zastosował interdykt i inne kary kościelne w celu wyegzekwowania płatności.
  
−
Chłopi siedmiogrodzcy byli już oburzeni z powodu wzrostu istniejących ceł i podatków seigneuralnych oraz wprowadzenia nowych podatków w pierwszych dekadach wieku. Biskup starał się także zbierać dziesięcinę od drobnych szlachciców i prawosławnych [[Wołosi|Wołochów]], którzy osiedlili się na parcelach porzuconych przez katolickich chłopów. Wiosną 1437 r. na płaskim szczycie góry Bábolna w pobliżu Alparét (Bobâlna) zaczęli gromadzić się mieszkańcy Węgier i Wołochów, biedni mieszczanie z Kolozsváru (obecnie Cluj-Napoca w Rumunii) [przyp. 1] i drobni szlachcice i ufortyfikowali obóz. Biskup i jego brat [[Lépes Loránd|Roland Lépes]], zastępca wojewody (lub gubernatora królewskiego) Siedmiogrodu, zebrali swoje wojska do walki z rebeliantami. Wojewoda, dwaj [[Hrabia Seklerów|hrabiowie Seklerów]] i wielu siedmiogrodzkich szlachciców również spieszyło się na górę, aby pomóc im w walce z buntownikami.
+
Chłopi siedmiogrodzcy byli już oburzeni z powodu wzrostu istniejących ceł i podatków seigneuralnych oraz wprowadzenia nowych podatków w pierwszych dekadach wieku. Biskup starał się także zbierać dziesięcinę od drobnych szlachciców i prawosławnych [[Wołosi|Wołochów]], którzy osiedlili się na parcelach porzuconych przez katolickich chłopów. Wiosną 1437 r. na płaskim szczycie góry Bábolna w pobliżu Alparét (Bobâlna) zaczęli gromadzić się mieszkańcy Węgier i Wołochów, biedni mieszczanie z Kolozsváru (obecnie Cluj-Napoca w Rumunii)<ref><small><sup>'''Uwaga 1:'''</sup></small> Artykuł zawsze wymienia w nawiasach oficjalną nazwę Rumunii, ponieważ Siedmiogród należy teraz do Rumunii. </ref> i drobni szlachcice i ufortyfikowali obóz. Biskup i jego brat [[Lépes Loránd|Roland Lépes]], zastępca wojewody (lub gubernatora królewskiego) Siedmiogrodu, zebrali swoje wojska do walki z rebeliantami. Wojewoda, dwaj [[Hrabia Seklerów|hrabiowie Seklerów]] i wielu siedmiogrodzkich szlachciców również spieszyło się na górę, aby pomóc im w walce z buntownikami.
  
 
Rebelianci wysłali posłów do wojewody, aby poinformowali go o swoich skargach, ale wysłannicy zostali pojmani i straceni. Wojewoda najechał na obóz powstańców, ale chłopi stawili opór i przeprowadzili skuteczny kontratak, zabijając w bitwie wielu szlachciców. Aby uniemożliwić rebeliantom kontynuowanie wojny, biskup i przywódcy szlachty rozpoczęli negocjacje z wysłannikami powstańców. Ich kompromis został zarejestrowany w opactwie klasztoru [https://en.wikipedia.org/wiki/Kolozsmonostor_Abbey Kolozsmonostor] 6 lipca. Porozumienie zmniejszyło dziesięcinę o połowę, zniosło dziewiątą (podatek ''seigneurial''), zagwarantowało chłopom prawo do swobodnego przemieszczania się i upoważniło ich do zwoływania dorocznego zgromadzenia w celu zabezpieczenia wykonania układu.
 
Rebelianci wysłali posłów do wojewody, aby poinformowali go o swoich skargach, ale wysłannicy zostali pojmani i straceni. Wojewoda najechał na obóz powstańców, ale chłopi stawili opór i przeprowadzili skuteczny kontratak, zabijając w bitwie wielu szlachciców. Aby uniemożliwić rebeliantom kontynuowanie wojny, biskup i przywódcy szlachty rozpoczęli negocjacje z wysłannikami powstańców. Ich kompromis został zarejestrowany w opactwie klasztoru [https://en.wikipedia.org/wiki/Kolozsmonostor_Abbey Kolozsmonostor] 6 lipca. Porozumienie zmniejszyło dziesięcinę o połowę, zniosło dziewiątą (podatek ''seigneurial''), zagwarantowało chłopom prawo do swobodnego przemieszczania się i upoważniło ich do zwoływania dorocznego zgromadzenia w celu zabezpieczenia wykonania układu.
Linia 25: Linia 25:
 
== Tło ==
 
== Tło ==
  
−
[[File:Székely Land.PNG|thumb|right|upright=1.5|alt=Map of the eastern region of the Carpathian Basin, with Székely Land in its easternmost corner and the Saxon seats in the northern and southern territory|Administrative units in [[Transylvania in the Middle Ages]]]]
+
[[File:Székely Land.PNG|thumb|right|upright=1.5|alt=Map of the eastern region of the Carpathian Basin, with Székely Land in its easternmost corner and the Saxon seats in the northern and southern territory|Siedmiogrodzkie jednostki administracyjne w średniowieczu]]
  
−
[[Siedmiogród]] (''Transylvania'' – „Kraina za lasami”) była regionem geograficznym w XV-wiecznym [[Królestwo|Królestwie Węgier]].<ref name="Held 1977, p. 28">Held 1977, p. 28.</ref>Cztery główne grupy etniczne – Węgrzy, [[Sasi]], [[Seklerzy]] i [[Wołosi]] (lub Rumuni) – zamieszkiwały terytorium.<ref name="Held 1977, p. 28"/> Węgrzy, węgierskojęzyczni Seklerzy i Sasi utworzyli osiadłe społeczności, zamieszkujące wioski i miasta.<ref name="Held 1977, p. 28"/> Wielu Wołochów było pasterzami, pasącymi swoje stada między górami a nizinami<ref name="Held 1977, p. 28"/>, ale monarchowie i inni właściciele ziemscy przyznali im przywileje fiskalne umożliwiające osiedlanie się na gruntach ornych od drugiej połowy wieku<ref>Peter 1998, p. 185.</ref>. Wołosi początkowo cieszyli się szczególnym statusem, który zakładał, że mieli płacić podatki tylko za swoje owce, ale wołoscy pospólstwo osiedlający się w majątkach królewskich lub prywatnych szybko tracili swobody.<ref>Makkai 1994, pp. 198, 222.</ref> Ze względów administracyjnych Siedmiogród został podzielony na komitaty i ''siedziby''.<ref name="Held 1977, p. 28"/><ref name="Pop 2005, p. 233">Pop 2005, p. 233.</ref> Siedem komitatów siedmiogrodzkich podlegało władzy wysokiego rangą urzędnika królewskiego, [[Wojewoda|wojewodzie Siedmiogrodu]].<ref>Held 1977, p. 200.</ref><ref name="Pop 2005, p. 227">Pop 2005, p. 227.</ref> ''Siedzibami'' były jednostki administracyjne autonomicznych gmin saksońskich i seklerskich.<ref name="Pop 2005, p. 232">Pop 2005, p. 232.</ref>
+
[[Siedmiogród]] (''Transylvania'' – „Kraina za lasami”) była regionem geograficznym w XV-wiecznym [[Królestwo|Królestwie Węgier]].<ref name="Held 1977, str. 28">Held 1977, str. 28.</ref>Cztery główne grupy etniczne – Węgrzy, [[Sasi]], [[Seklerzy]] i [[Wołosi]] (lub Rumuni) – zamieszkiwały terytorium.<ref name="Held 1977, str. 28"/> Węgrzy, węgierskojęzyczni Seklerzy i Sasi utworzyli osiadłe społeczności, zamieszkujące wioski i miasta.<ref name="Held 1977, str. 28"/> Wielu Wołochów było pasterzami, pasącymi swoje stada między górami a nizinami<ref name="Held 1977, str. 28"/>, ale monarchowie i inni właściciele ziemscy przyznali im przywileje fiskalne umożliwiające osiedlanie się na gruntach ornych od drugiej połowy wieku<ref>Peter 1998, str. 185.</ref>. Wołosi początkowo cieszyli się szczególnym statusem, który zakładał, że mieli płacić podatki tylko za swoje owce, ale wołoscy pospólstwo osiedlający się w majątkach królewskich lub prywatnych szybko tracili swobody.<ref>Makkai 1994, str. 198, 222.</ref> Ze względów administracyjnych Siedmiogród został podzielony na komitaty i ''siedziby''.<ref name="Held 1977, str. 28"/><ref name="Pop 2005, str. 233">Pop 2005, str. 233.</ref> Siedem komitatów siedmiogrodzkich podlegało władzy wysokiego rangą urzędnika królewskiego, [[Wojewoda|wojewodzie Siedmiogrodu]].<ref>Held 1977, str. 200.</ref><ref name="Pop 2005, str. 227">Pop 2005, str. 227.</ref> ''Siedzibami'' były jednostki administracyjne autonomicznych gmin saksońskich i seklerskich.<ref name="Pop 2005, str. 232">Pop 2005, str. 232.</ref>
  
−
Wojewodowie przewodniczyli walnym zgromadzeniom szlachty, które corocznie odbywały się na łące pod [[Turda|Turdą]].<ref name="Makkai 1994, p. 223">Makkai 1994, p. 223.</ref><ref name="Pop 2005, p. 232"/> Od początku XV w. wojewodowie rzadko odwiedzali Siedmiogród, pozostawiając administrację komitatów swoim zastępcom, wicewojewodom.<ref name="Pop 2005, p. 227"/><ref name="Makkai 1994, p. 223"/> Szlachcice siedmiogrodzcy zostali zwolnieni z podatków w 1324 r.<ref name="Makkai 1994, p. 207">Makkai 1994, p. 207.</ref><ref>Pop 2005, p. 258.</ref> Szlachcicom przyznano prawo wymierzania sprawiedliwości chłopom zamieszkującym ich dobra w 1342 roku.<ref name="Makkai 1994, p. 207"/><ref name="Demény 1987, p. 76">Demény 1987, p. 76.</ref> To samo prawo duchowni uzyskali w swoich posiadłościach w drugiej połowie XIV wieku.<ref name="Demény 1987, p. 76"/> W 1366 roku król [[Ludwik I]] wydał dekret, że przysięga złożona przez ''kenza'' wołoskiego (lub wodza), który „został przywieziony”<ref>Pop 2003, p. 123.</ref> do jego posiadłości na mocy królewskiego nakazu, była równa przysiędze prawdziwego szlachcica, ale inne kolana były na stopie równości z przywódcami wsi.<ref>Makkai 1994, p. 215.</ref><ref name="Pop 2005, p. 221">Pop 2005, p. 221.</ref> Pozycja prawna ''kenzów'' była podobna do „szlachty Kościoła” i innych grup szlachty warunkowej, ale monarchowie często nagradzali ich prawdziwą szlachtą.<ref name="Pop 2005, p. 221"/><ref>Makkai 1994, pp. 215–216.</ref> Nobilitowani Wołosi cieszyli się tymi samymi przywilejami, co ich etniczni węgierscy rówieśnicy, w ten sposób stali się członkami „narodu węgierskiego”, który był związany ze społecznością szlachecką<ref name="Makkai 1994, p. 218">Makkai 1994, p. 218.</ref>. Z drugiej strony wołoscy wieśniacy, którzy mieszkali w ich majątkach, utracili swobody.<ref name="Makkai 1994, p. 218"/>
+
Wojewodowie przewodniczyli walnym zgromadzeniom szlachty, które corocznie odbywały się na łące pod [[Turda|Turdą]].<ref name="Makkai 1994, str. 223">Makkai 1994, str. 223.</ref><ref name="Pop 2005, str. 232"/> Od początku XV w. wojewodowie rzadko odwiedzali Siedmiogród, pozostawiając administrację komitatów swoim zastępcom, wicewojewodom.<ref name="Pop 2005, str. 227"/><ref name="Makkai 1994, str. 223"/> Szlachcice siedmiogrodzcy zostali zwolnieni z podatków w 1324 r.<ref name="Makkai 1994, str. 207">Makkai 1994, str. 207.</ref><ref>Pop 2005, str. 258.</ref> Szlachcicom przyznano prawo wymierzania sprawiedliwości chłopom zamieszkującym ich dobra w 1342 roku.<ref name="Makkai 1994, str. 207"/><ref name="Demény 1987, str. 76">Demény 1987, str. 76.</ref> To samo prawo duchowni uzyskali w swoich posiadłościach w drugiej połowie XIV wieku.<ref name="Demény 1987, str. 76"/> W 1366 roku król [[Ludwik I]] wydał dekret, że przysięga złożona przez ''kenza'' wołoskiego (lub wodza), który „został przywieziony”<ref>Pop 2003, str. 123.</ref> do jego posiadłości na mocy królewskiego nakazu, była równa przysiędze prawdziwego szlachcica, ale inne kolana były na stopie równości z przywódcami wsi.<ref>Makkai 1994, str. 215.</ref><ref name="Pop 2005, str. 221">Pop 2005, str. 221.</ref> Pozycja prawna ''kenzów'' była podobna do „szlachty Kościoła” i innych grup szlachty warunkowej, ale monarchowie często nagradzali ich prawdziwą szlachtą.<ref name="Pop 2005, str. 221"/><ref>Makkai 1994, str. 215–216.</ref> Nobilitowani Wołosi cieszyli się tymi samymi przywilejami, co ich etniczni węgierscy rówieśnicy, w ten sposób stali się członkami „narodu węgierskiego”, który był związany ze społecznością szlachecką<ref name="Makkai 1994, str. 218">Makkai 1994, str. 218.</ref>. Z drugiej strony wołoscy wieśniacy, którzy mieszkali w ich majątkach, utracili swobody.<ref name="Makkai 1994, str. 218"/>
  
−
Seklerzy byli społecznością uprzywilejowanych funkcjonariuszy straży granicznej.<ref>Engel 2001, p. 116.</ref><ref>Held 1977, pp. 28–29.</ref> Walczyli w armii królewskiej, za co zostali zwolnieni z podatków.<ref>Engel 2001, p. 115.</ref> Królewski urzędnik, [[hrabia Seklerów]], był ich najwyższym przywódcą, ale siedziby Seklerów były zarządzane przez wybranych urzędników.<ref name="Pop 2005, p. 233"/> [[Sasi]] mieli również prawo wyboru sędziów w swoich okręgach.<ref name="Engel 2001, p. 114">Engel 2001, p. 114.</ref><ref>Pop 2005, pp. 232–233.</ref> Cieszyli się wolnością osobistą i płacili monarchom zryczałtowany podatek<ref name="Engel 2001, p. 114"/>. Najbogatsze miasta Saksonii – Bistritz, Hermannstadt i Kronsztad (Bistrița, Sibiu i Brașov) – posiadały duże majątki, które były uprawiane przez setki chłopów.<ref>Demény 1987, pp. 32–33.</ref> Dziesiątki rodzin saksońskich i seklerskich posiadało majątek ziemski w komitatach, w których również cieszyły się statusem szlacheckim.<ref>Makkai 1994, pp. 209–210.</ref> Przywódcy Saksonów i Seklerów byli od czasu do czasu zapraszani do Torda na zgromadzenia ogólne, co umożliwiało przywódcom trzech narodów koordynowanie ich działań.<ref name="Makkai 1994, p. 223"/>
+
Seklerzy byli społecznością uprzywilejowanych funkcjonariuszy straży granicznej.<ref>Engel 2001, str. 116.</ref><ref>Held 1977, str. 28–29.</ref> Walczyli w armii królewskiej, za co zostali zwolnieni z podatków.<ref>Engel 2001, str. 115.</ref> Królewski urzędnik, [[hrabia Seklerów]], był ich najwyższym przywódcą, ale siedziby Seklerów były zarządzane przez wybranych urzędników.<ref name="Pop 2005, str. 233"/> [[Sasi]] mieli również prawo wyboru sędziów w swoich okręgach.<ref name="Engel 2001, str. 114">Engel 2001, str. 114.</ref><ref>Pop 2005, str. 232–233.</ref> Cieszyli się wolnością osobistą i płacili monarchom zryczałtowany podatek<ref name="Engel 2001, str. 114"/>. Najbogatsze miasta Saksonii – Bistritz, Hermannstadt i Kronsztad (Bistrița, Sibiu i Brașov) – posiadały duże majątki, które były uprawiane przez setki chłopów.<ref>Demény 1987, str. 32–33.</ref> Dziesiątki rodzin saksońskich i seklerskich posiadało majątek ziemski w komitatach, w których również cieszyły się statusem szlacheckim.<ref>Makkai 1994, str. 209–210.</ref> Przywódcy Saksonów i Seklerów byli od czasu do czasu zapraszani do Torda na zgromadzenia ogólne, co umożliwiało przywódcom trzech narodów koordynowanie ich działań.<ref name="Makkai 1994, str. 223"/>
  
−
Miasta położone w komitatach z trudem mogły konkurować z dużymi ośrodkami saksońskimi.<ref>Makkai 1994, p. 232.</ref> Kolozsvár uzyskał prawo do kupowania majątku ziemskiego od szlachty lub innych właścicieli ziemskich w 1370 r., ale jego mieszczanie byli uważani za chłopów przez biskupów Siedmiogrodu i opatów Kolozsmonostor, którzy zmusili ich do zapłacenia ''dziewiątego'' (podatek ''seigneurial'') od ich winnic od 1409 r.<ref>Demény 1987, pp. 30, 33.</ref> Kupcy z Kolozsvár, Dés i innych siedmiogrodzkich miast byli zwolnieni z wewnętrznych podatków, ale szlachta często ignorowała ten przywilej, zmuszając kupców do płacenia ceł podczas podróży przez ich domeny.<ref>Demény 1987, pp. 25–26.</ref>
+
Miasta położone w komitatach z trudem mogły konkurować z dużymi ośrodkami saksońskimi.<ref>Makkai 1994, str. 232.</ref> Kolozsvár uzyskał prawo do kupowania majątku ziemskiego od szlachty lub innych właścicieli ziemskich w 1370 r., ale jego mieszczanie byli uważani za chłopów przez biskupów Siedmiogrodu i opatów Kolozsmonostor, którzy zmusili ich do zapłacenia ''dziewiątego'' (podatek ''seigneurial'') od ich winnic od 1409 r.<ref>Demény 1987, str. 30, 33.</ref> Kupcy z Kolozsvár, Dés i innych siedmiogrodzkich miast byli zwolnieni z wewnętrznych podatków, ale szlachta często ignorowała ten przywilej, zmuszając kupców do płacenia ceł podczas podróży przez ich domeny.<ref>Demény 1987, str. 25–26.</ref>
  
−
Węgrzy, Sasi i Seklerowie wyznawali rzymskokatolicyzm.<ref>Makkai 1994, p. 212.</ref> Diecezja Siedmiogrodu wchodziła teraz w skład prowincji, ale Sasi z południowego Siedmiogrodu zostali poddani [[Arcybiskup Ostrzyhomia|arcybiskupom Ostrzyhomia]].<ref>Pop 2005, p. 238.</ref><ref name="Held 1977, p. 28"/> Zwykli katolicy mieli płacić podatek kościelny, dziesięcinę, ale [[Jan XXIII]] zwolnił mniejszych szlachciców z płacenia jej w 1415 r.<ref name="Held 1977, p. 28"/> Jednak [[György Lépes|György Lépes]], [[biskup Siedmiogrodu]], zignorował tę decyzję, zwłaszcza po tym, jak Jan został ogłoszony antypapieżem.<ref name="Held 1977, p. 28"/> Pierwotnie [[Wołosi]] byli zwolnieni z podatku kościelnego, ale król Węgier [[Zygmunt Luksemburski]] wydał dekret, że dziesięcinę mieli płacić również Wołosi osiedlający się na ziemiach opuszczonych przez chłopów katolickich<ref name="Makkai 1994, p. 224">Makkai 1994, p. 224.</ref>. Zygmunt był nieobecnym monarchą, głęboko zaangażowanym w politykę europejską; spędzał dużo czasu poza Węgrami, zwłaszcza w innych jego królestwach, takich jak Niemcy i Czechy.<ref>Engel 2001, pp. 229–231.</ref>
+
Węgrzy, Sasi i Seklerowie wyznawali rzymskokatolicyzm.<ref>Makkai 1994, str. 212.</ref> Diecezja Siedmiogrodu wchodziła teraz w skład prowincji, ale Sasi z południowego Siedmiogrodu zostali poddani [[Arcybiskup Ostrzyhomia|arcybiskupom Ostrzyhomia]].<ref>Pop 2005, str. 238.</ref><ref name="Held 1977, str. 28"/> Zwykli katolicy mieli płacić podatek kościelny, dziesięcinę, ale [[Jan XXIII]] zwolnił mniejszych szlachciców z płacenia jej w 1415 r.<ref name="Held 1977, str. 28"/> Jednak [[Lépes György|György Lépes]], [[biskup Siedmiogrodu]], zignorował tę decyzję, zwłaszcza po tym, jak Jan został ogłoszony antypapieżem.<ref name="Held 1977, str. 28"/> Pierwotnie [[Wołosi]] byli zwolnieni z podatku kościelnego, ale król Węgier [[Zygmunt Luksemburski]] wydał dekret, że dziesięcinę mieli płacić również Wołosi osiedlający się na ziemiach opuszczonych przez chłopów katolickich<ref name="Makkai 1994, str. 224">Makkai 1994, str. 224.</ref>. Zygmunt był nieobecnym monarchą, głęboko zaangażowanym w politykę europejską; spędzał dużo czasu poza Węgrami, zwłaszcza w innych jego królestwach, takich jak Niemcy i Czechy.<ref>Engel 2001, str. 229–231.</ref>
  
−
Turcy atakowali Siedmiogród prawie każdego roku, począwszy od 1420 roku.<ref name="Pop 2005, p. 259">Pop 2005, p. 259.</ref><ref name="Held 1977, p. 29">Held 1977, p. 29.</ref> Chłopi musieli ponosić rosnące koszty obrony przed Turkami.<ref name="Makkai 1994, p. 225">Makkai 1994, p. 225.</ref><ref name="Demény 1987, p. 55">Demény 1987, p. 55.</ref> Byli regularnie zobowiązani do płacenia „podatków nadzwyczajnych” oprócz zysków izby (tradycyjny podatek płacony przez każde gospodarstwo chłopskie do skarbu królewskiego).<ref name="Demény 1987, p. 55"/>Engel 2001, pp. 224–225, 227. Król nakazał również, aby co dziesiąty chłop w przypadku ataku osmańskiego chwycił za broń, chociaż chłopi zawsze byli zwolnieni z zobowiązań wojskowych<ref>Makkai 1994, pp. 225–226.</ref>. Uciążliwym obowiązkiem było również zakwaterowanie wojsk, gdyż żołnierze często zmuszali chłopów do zaopatrywania ich w żywność i ubrania<ref>Demény 1987, pp. 56–57.</ref>. Właściciele ziemscy zaczęli odbierać ''dziewiątą'' część od chłopów.<ref name="Makkai 1994, p. 224"/> Chociaż ''dziewiąty'' został już wprowadzony w 1351 roku, nie był regularnie zbierany w Siedmiogrodzie.<ref name="Makkai 1994, p. 224"/> Szlachcice próbowali także utrudniać swobodny przepływ swoich poddanych.<ref name="Makkai 1994, p. 225"/>
+
Turcy atakowali Siedmiogród prawie każdego roku, począwszy od 1420 roku.<ref name="Pop 2005, str. 259">Pop 2005, str. 259.</ref><ref name="Held 1977, str. 29">Held 1977, str. 29.</ref> Chłopi musieli ponosić rosnące koszty obrony przed Turkami.<ref name="Makkai 1994, str. 225">Makkai 1994, str. 225.</ref><ref name="Demény 1987, str. 55">Demény 1987, str. 55.</ref> Byli regularnie zobowiązani do płacenia „podatków nadzwyczajnych” oprócz zysków izby (tradycyjny podatek płacony przez każde gospodarstwo chłopskie do skarbu królewskiego).<ref name="Demény 1987, str. 55"/>Engel 2001, str. 224–225, 227. Król nakazał również, aby co dziesiąty chłop w przypadku ataku osmańskiego chwycił za broń, chociaż chłopi zawsze byli zwolnieni z zobowiązań wojskowych<ref>Makkai 1994, str. 225–226.</ref>. Uciążliwym obowiązkiem było również zakwaterowanie wojsk, gdyż żołnierze często zmuszali chłopów do zaopatrywania ich w żywność i ubrania<ref>Demény 1987, str. 56–57.</ref>. Właściciele ziemscy zaczęli odbierać ''dziewiątą'' część od chłopów.<ref name="Makkai 1994, str. 224"/> Chociaż ''dziewiąty'' został już wprowadzony w 1351 roku, nie był regularnie zbierany w Siedmiogrodzie.<ref name="Makkai 1994, str. 224"/> Szlachcice próbowali także utrudniać swobodny przepływ swoich poddanych.<ref name="Makkai 1994, str. 225"/>
  
−
Rosnące podatki i nowe obciążenia podburzyły ludność. Sasi siedmiogrodzcy mogli przezwyciężyć swoich zbuntowanych poddanych jedynie przy pomocy wicewojewody Rolanda Lépesa w 1417 roku.<ref>Demény 1987, p. 84.</ref> Zjednoczone armie komitatów i saskie siedzib stłumiły powstanie pospólstwa Seklerów w 1433 roku.<ref>Demény 1987, p. 85.</ref> Na początku 1434 r. mieszczanie Kronsztadu musieli szukać pomocy hrabiego Seklerów przeciwko Wołochom, którzy powstali w powiecie Fogaras.<ref>Demény 1987, pp. 85–86.</ref> Idee husyckie, zwłaszcza ich egalitarna wersja taborycka, zaczęły się szerzyć wśród chłopstwa w latach trzydziestych XIV wieku.<ref name="Makkai 1994, p. 225"/> W maju 1436 roku biskup Lépes wezwał inkwizytora Jakuba z Marchii, aby przybył do Siedmiogrodu, ponieważ kaznodzieje husyccy nawrócili wielu ludzi na wiarę w jego diecezji<ref>Demény 1987, pp. 103–104.</ref>.
+
Rosnące podatki i nowe obciążenia podburzyły ludność. Sasi siedmiogrodzcy mogli przezwyciężyć swoich zbuntowanych poddanych jedynie przy pomocy wicewojewody Rolanda Lépesa w 1417 roku.<ref>Demény 1987, str. 84.</ref> Zjednoczone armie komitatów i saskie siedzib stłumiły powstanie pospólstwa Seklerów w 1433 roku.<ref>Demény 1987, str. 85.</ref> Na początku 1434 r. mieszczanie Kronsztadu musieli szukać pomocy hrabiego Seklerów przeciwko Wołochom, którzy powstali w powiecie Fogaras.<ref>Demény 1987, str. 85–86.</ref> Idee husyckie, zwłaszcza ich egalitarna wersja taborycka, zaczęły się szerzyć wśród chłopstwa w latach trzydziestych XIV wieku.<ref name="Makkai 1994, str. 225"/> W maju 1436 roku biskup Lépes wezwał inkwizytora Jakuba z Marchii, aby przybył do Siedmiogrodu, ponieważ kaznodzieje husyccy nawrócili wielu ludzi na wiarę w jego diecezji<ref>Demény 1987, str. 103–104.</ref>.
  
 
== Wojna chłopska ==
 
== Wojna chłopska ==
 
=== Działania biskupa Lépesa ===
 
=== Działania biskupa Lépesa ===
  
−
[[File:Alba Iulia Catedrala romano catolica.jpg|thumb|right|alt=The entrance of a church with one tower|[[St. Michael's Cathedral, Alba Iulia|St. Michael's Cathedral]] in Gyulafehérvár ([[Alba Iulia]]): the [[Episcopal see|see]] of the [[Bishop of Transylvania|bishops of Transylvania]]]]
+
[[File:Alba Iulia Catedrala romano catolica.jpg|thumb|right|alt=The entrance of a church with one tower|Katedra św. Michała w Alba Iulia: siedziba biskupów Siedmiogrodu]]
  
−
Aby stawić czoła obciążeniom finansowym wynikającym z wojen husyckich i kampanii wojskowych przeciwko Imperium Osmańskiemu, Zygmunt Luksemburski wprowadził do obiegu srebrne monety o niższej wartości w 1432 r.<ref name="Held 1977, p. 29"/> [42]. Nowe grosze były znane jako ćwiartki, ponieważ zawierały tylko jedną czwartą zawartości srebra w starej walucie.<ref name="Held 1977, p. 29"/> [43] Biskup Lépes, który wiedział, że za kilka lat będą ponownie bite grosze o wyższej wartości, zawiesił zbieranie dziesięciny w 1434 roku.<ref name="Held 1977, p. 29"/> [44]
+
Aby stawić czoła obciążeniom finansowym wynikającym z wojen husyckich i kampanii wojskowych przeciwko [[Imperium|Imperium Osmańskiemu]], Zygmunt Luksemburski wprowadził do obiegu srebrne monety o niższej wartości w 1432 r.<ref name="Held 1977, str. 29"/> [42]. Nowe grosze były znane jako ćwiartki, ponieważ zawierały tylko jedną czwartą zawartości srebra w starej walucie.<ref name="Held 1977, str. 29"/><ref>Engel 2001, str. 223.</ref> Biskup Lépes, który wiedział, że za kilka lat będą ponownie bite grosze o wyższej wartości, zawiesił zbieranie dziesięciny w 1434 roku.<ref name="Held 1977, str. 29"/><ref name="Engel 2001, str. 277">Engel 2001, str. 277.</ref>
  
−
<small><small><small><small>In order to tackle financial burdens resulting from the [[Hussite wars]] and military campaigns against the [[Ottoman Empire]], Sigismund of Luxemburg put lower value silver coins into circulation in 1432.{{sfn|Held|1977|p=29}}{{sfn|Demény|1987|p=112}} The new pennies were known as quarting because they contained only a quarter of the silver content of the old currency.{{sfn|Held|1977|p=29}}{{sfn|Engel|2001|p=223}} Bishop Lépes, who knew that pennies of higher value would again be minted in a few years, suspended the collection of the tithe in 1434.{{sfn|Held|1977|p=29}}{{sfn|Engel|2001|p=277}} </small></small></small></small>
+
Po emisji cennych monet Lépes zażądał dziesięciny za poprzednie lata w jednej kwocie.<ref name="Engel 2001, str. 277"/><ref name="Held 1977, str. 30">Held 1977, str. 30.</ref> Historycy szacują, że rodziny chłopskie były zobowiązane do płacenia od sześciu do dziewięciu złotych florenów, chociaż wartość przeciętnej partii chłopskiej wynosiła tylko około 40 florenów.<ref name="Held 1977, str. 30"/><ref name="Demény 1987, str. 114">Demény 1987, str. 114.</ref> Większość chłopów nie była w stanie zapłacić tej kwoty, zwłaszcza że musieli również płacić podatki skarbowe właścicielom swoich działek.<ref name="Held 1977, str. 30"/>
  
−
Po emisji cennych monet Lépes zażądał dziesięciny za poprzednie lata w jednej kwocie. [44] [45] Historycy szacują, że rodziny chłopskie były zobowiązane do płacenia od sześciu do dziewięciu złotych florenów, chociaż wartość przeciętnej partii chłopskiej wynosiła tylko około 40 florenów. [45] [46] Większość chłopów nie była w stanie zapłacić tej kwoty, zwłaszcza że musieli również płacić podatki skarbowe właścicielom swoich działek. [45]
+
Aby zabezpieczyć spłatę zaległości, biskup zastosował kary kościelne, nakładając na całe wsie interdykt latem 1436 r.<ref name="Held 1977, str. 30"/> On również ekskomunikował drobnych szlachciców, którzy odmówili płacenia dziesięciny<ref name="Held 1977, str. 30"/>. Jednak większość poddanych stawiała opór, a ich panowie nie chcieli pomagać biskupowi<ref name="Demény 1987, str. 114"/>. Na prośbę biskupa król nakazał wojewodzie i [[ispán]]om (lub starostom) komitatów zabezpieczyć zbiórkę dziesięciny na początku września<ref>Demény 1987, str. 116.</ref>. Król zarządził również, że wszyscy chłopi, którzy nie zapłacili zaległości w ciągu miesiąca od ich ekskomuniki, mieli zapłacić karę w wysokości dwunastu złotych florenów<ref>Demény 1987, str. 116–117.</ref>.
  
−
<small><small><small><small>After the valuable coins were issued, Lépes demanded the tithe for the previous years in one sum.{{sfn|Engel|2001|p=277}}{{sfn|Held|1977|p=30}} Historians estimate that the peasant families were required to pay six to nine gold florins, although the value of an average peasant lot was only about 40 florins.{{sfn|Held|1977|p=30}}{{sfn|Demény|1987|p=114}} Most peasants were unable to pay this amount, especially because they also had to pay the seigneurial taxes to the owners of their parcels.{{sfn|Held|1977|p=30}} </small></small></small></small>
+
=== Wybucha bunt ===
  
−
Aby zabezpieczyć spłatę zaległości, biskup zastosował kary kościelne, nakładając na całe wsie interdykt latem 1436 r. [45] On również ekskomunikował drobnych szlachciców, którzy odmówili płacenia dziesięciny [45]. Jednak większość poddanych stawiała opór, a ich panowie nie chcieli pomagać biskupowi [46]. Na prośbę biskupa król nakazał wojewodzie i hiszpańskim (lub starostom) powiatów zabezpieczyć zbiórkę dziesięciny na początku września [47]. Król zarządził również, że wszyscy chłopi, którzy nie zapłacili zaległości w ciągu miesiąca od ich ekskomuniki, mieli zapłacić karę w wysokości dwunastu złotych florenów [48].
+
Bunt rozwinął się z lokalnych niepokojów w pierwszej połowie 1437 roku.<ref name="Held 1977, str. 30"/> Mieszkańcy wsi Darolc, Macau i Turea (Dorolțu, Macău i Turea) zaatakowali w marcu opata Kolozsmonostor w Băgara.<ref>Demény 1987, str. 117.</ref> W komitacie [[Alsó-Fehér]] i wokół Déva chłopi zebrali się w małe bandy i zaatakowali dwory szlacheckie.<ref name="Held 1977, str. 30"/> Chłopi z Alparét i Bogáta (Bogata de Sus) jako pierwsi osiedlili się na szczycie pobliskiej góry Bábolna<ref name="Demény 1987, str. 120">Demény 1987, str. 120.</ref> w maju lub czerwcu.<ref>Held 1977, str. 31.</ref> Otoczona wysokimi klifami i gęstymi lasami oraz zwieńczona płaskowyżem o powierzchni około 7-8 hektarów (17-20 akrów), góra była idealnym miejscem do obrony.<ref>Demény 1987, str. 121.</ref> Zgodnie ze strategią militarną ''taborytów'', powstańcy założyli obóz na płaskim szczycie góry.<ref name="Makkai 1994, str. 225"/>
  
−
<small><small><small><small>To secure the payment of the arrears, the bishop applied ecclesiastic penalties, placing whole villages under interdict in summer 1436.{{sfn|Held|1977|p=30}} He also excommunicated the petty noblemen who had refused to pay the tithe.{{sfn|Held|1977|p=30}} However, most serfs resisted and their lords were unwilling to assist the bishop.{{sfn|Demény|1987|p=114}} At the bishop's request, the king ordered the voivode and the ''[[ispán]]s'' (or heads) of the counties to secure the collection of the tithe in early September.{{sfn|Demény|1987|p=116}} The king also decreed that all peasants who failed to pay the arrears within a month after their excommunication were to pay twelve golden florins as a penalty.{{sfn|Demény|1987|pp=116–117}} </small></small></small></small>
+
Średni szlachcic, [[Budai Nagy Antal|Antal Nagy de Buda]], przybył na górę z grupą chłopów z Diós i Burjánosóbuda ([[Deușu]] i [[Vechea]])<ref name="Demény 1987, str. 120"/>. Vlach Mihai przybył z ludźmi z Virágosberek (Florești).<ref name="Demény 1987, str. 120"/> Do chłopstwa dołączyli górnicy soli z Szék (Sic) i biedni mieszczanie z Kolozsvár.<ref name="Demény 1987, str. 120"/> Według szacunków historyka [[Demény Lajos|Lajosa Deményego]] do końca czerwca na płaskowyżu zebrało się około 5÷6.000 uzbrojonych mężczyzn<ref>Demény 1987, str. 123.</ref>.
  
−
===Rebellion breaks out===
+
Biskup Lépes i jego brat, wicewojewoda, zaczęli gromadzić wojska w pobliżu obozu chłopskiego<ref name="Demény 1987, str. 128">Demény 1987, str. 128.</ref>. Nieobecny wojewoda [[Csáki László]] pośpieszył do Siedmiogrodu<ref name="Makkai 1994, str. 225"/>. Do zjednoczonych armii wojewody i biskupa dołączyli także hrabiowie Seklerów:, [[Jacks Mihály|Michał Jakcs i [[Tamási Henrik|Henryk Tamási]]<ref name="Demény 1987, str. 128"/>. Młodzi szlachcice, którzy przyłączyli się do kampanii, chcieli dokonać nagłego ataku na chłopów, ale biskup zasugerował, że chłopów należy spacyfikować w drodze negocjacji<ref>Demény 1987, str. 129.</ref>. Opóźnienie umożliwiło uczestnikom zamieszek dokończenie ufortyfikowania obozu.<ref name="Held 1977, str. 32">Held 1977, str. 32.</ref>
  
−
Bunt rozwinął się z lokalnych niepokojów w pierwszej połowie 1437 roku. [45] Mieszkańcy wsi Darolc, Macau i Turea (Dorolțu, Macău i Turea) zaatakowali w marcu opata klasztoru Cluj w Băgara. [49] W Lower White County i wokół Deva chłopi zebrali się w małe bandy i zaatakowali dwory szlacheckie. [45] Chłopi z Alparét i Bogáta (Bogata de Sus) jako pierwsi osiedlili się na szczycie pobliskiej góry Bábolna [50] w maju lub czerwcu. [51] Otoczona wysokimi klifami i gęstymi lasami oraz zwieńczona płaskowyżem o powierzchni około 7-8 hektarów (17-20 akrów), góra była idealnym miejscem do obrony. [52] Zgodnie ze strategią militarną Taborytów, powstańcy założyli obóz na płaskim szczycie góry.<ref name="Makkai 1994, p. 225"/>
+
=== Pierwsza bitwa i kompromis ===
  
−
<small><small><small><small>The revolt developed from local disturbances in the first half of 1437.{{sfn|Held|1977|p=30}} The villagers from Daróc, Mákó and Türe ([[Dorolțu]], [[Macău]] and [[Turea]]) assaulted the abbot of Kolozsmonostor at Bogártelke ([[Băgara]]) in March.{{sfn|Demény|1987|p=117}} In [[Alsó-Fehér County]] and around Déva ([[Deva, Romania|Deva]]), the serfs gathered into small bands and attacked the noblemen's manors.{{sfn|Held|1977|p=30}} Peasants from Alparét and Bogáta ([[Bogata de Sus]]) were the first to settle on the top of the nearby Mount Bábolna{{sfn|Demény|1987|p=120}} in May or June.{{sfn|Held|1977|p=31}} Being surrounded by high cliffs and dense forests and crowned by a plateau of about {{convert|7|-|8|ha|acre}}, the mountain was an ideal place for defence.{{sfn|Demény|1987|p=121}} Following the Taborites' military strategy, the rebels established a camp on the flat summit of the mountain.{{sfn|Makkai|1994|p=225}} </small></small></small></small>
+
Chłopi wybrali czterech posłów, którzy poinformowali wojewodę o swoich skargach.<ref name="Makkai 1994, str. 225"/> Zażądali od Csákiego położenia kresu nadużyciom związanym z poborem dziesięciny i przekonania biskupa do zniesienia kościelnych zakazów<ref name="Makkai 1994, str. 225"/>. Domagali się również potwierdzenia prawa chłopów pańszczyźnianych do swobodnego przemieszczania się<ref name="Makkai 1994, str. 225"/>. Zamiast przystąpić do rokowań, wojewoda pod koniec czerwca torturował i rozstrzelał posłów powstańców<ref name="Makkai 1994, str. 225"/>. Wkrótce najechał na obóz powstańców, ale chłopi odparli atak i otoczyli jego armię.<ref name="Demény 1987, str. 130">Demény 1987, str. 130.</ref> Podczas bitwy zginęło wielu szlachciców; Biskup Lépes ledwo uciekł z pola bitwy.<ref name="Demény 1987, str. 130"/>
  
−
Mniejszy szlachcic, Antal Nagy de Buda, przybył na górę z grupą chłopów z Diós i Vechei [50]. Vlach Mihai przybył z ludźmi z Virágosberek (Florești). [50] Do chłopstwa dołączyli górnicy soli z Szék (Sic) i biedni mieszczanie z Cluj-Napoca. [50] Według szacunków historyka Lajosa Demény'ego do końca czerwca na płaskowyżu zebrało się około 5-6 000 uzbrojonych mężczyzn [53].
+
Przedstawiciele szlachty i rebeliantów rozpoczęli negocjacje na początku lipca<ref name="Held 1977, str. 32"/>. Zastępców rebeliantów mianowali ich przywódcy, w tym Pál Nagy de Vajdaháza, który określił siebie jako „nosiciela flagi uniwersytetu węgierskich i wołoskich mieszkańców tej części Siedmiogrodu”<ref>Demény 1987, str. 132.</ref>. Użycie terminu „uniwersytet” świadczy o tym, że chłopstwo dążyło do uznania swoich swobód jako wspólnoty.<ref name="Makkai 1994, str. 225"/><ref>Pop 2005, str. 258–259.</ref> Chłopi podkreślali, że chcą „odzyskać wolność przyznaną im przez starożytnych królów, wolności, które były tłumione przez wszelkiego rodzaju podstępy”<ref name="Held 1977, str. 33">Held 1977, str. 33.</ref>, ponieważ byli przekonani, że ich wolności zostały zapisane w statucie za panowania pierwszy król Węgier, [[I. István|św. Stefan]].<ref name="Demény 1987, str. 153">Demény 1987, str. 153.</ref> Ich wiara w „dobrego króla”, który zapewnił dobrobyt swoim poddanym w mitycznym „złotym wieku”, nie była niczym niezwykłym w średniowieczu.<ref name="Pop 2005, str. 259"/>
  
−
<small><small><small><small>A lesser nobleman, [[Antal Nagy de Buda]], came with a group of peasants from Diós and Burjánosóbuda ([[Deușu]] and [[Vechea]]) to the mountain.{{sfn|Demény|1987|p=120}} The Vlach Mihai arrived with people from Virágosberek ([[Nimigea|Florești]]).{{sfn|Demény|1987|p=120}} Salt miners from Szék ([[Sic, Cluj|Sic]]) and poor townspeople from Kolozsvár joined the peasantry.{{sfn|Demény|1987|p=120}} About 5–6,000 armed men gathered on the plateau by the end of June, according to historian Lajos Demény's estimation.{{sfn|Demény|1987|p=123}} </small></small></small></small>
+
Strony osiągnęły kompromis, który został odnotowany w opactwie Kolozsmonostor w dniu 6 lipca.<ref name="Held 1977, str. 32"/> Zgodzili się, że dziesięcina zostanie zmniejszona o połowę.<ref name="Held 1977, str. 33"/> Płacenie czynszów, podatków i innych opłat należnych właścicielom ziemskim i skarbowi królewskiemu zostało zawieszone do czasu pobrania dziesięciny<ref name="Held 1977, str. 33"/>. Porozumienie zniosło ''dziewiątą'' i stanowiło, że chłopi byli zobowiązani do płacenia czynszu tylko właścicielom ziemskim<ref name="Held 1977, str. 33"/>. Roczną wysokość czynszu ustalono na 10 denarów, znacznie mniej niż czynsz sprzed powstania<ref name="Held 1977, str. 33"/>. Szlachta uznawała także prawo chłopów do swobodnego przemieszczania się, które można było ograniczyć tylko wtedy, gdy chłop nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań wobec właściciela ziemskiego.<ref name="Pop 2005, str. 259"/><ref name="Held 1977, str. 33"/> Aby utrzymać wykonanie porozumienia pod nadzorem, chłopi zostali upoważnieni do organizowania dorocznego zgromadzenia na górze Bábolna.<ref name="Pop 2005, str. 259"/><ref name="Held 1977, str. 34">Held 1977, str. 34.</ref> Ich zgromadzenie było uprawnione do ukarania szlachciców, którzy złamali kompromis<ref name="Held 1977, str. 34"/>.
  
−
Biskup Lépes i jego brat, wicewojewoda, zaczęli gromadzić wojska w pobliżu obozu chłopskiego [54]. Nieobecny wojewoda Władysław Csáki pośpieszył do Siedmiogrodu<ref name="Makkai 1994, p. 225"/>. Do zjednoczonych armii wojewody i biskupa dołączyli także hrabiowie Szeklerów, Michael Jakcs i Henry Tamási [54]. Młodzi szlachcice, którzy przyłączyli się do kampanii, chcieli dokonać nagłego ataku na chłopów, ale biskup zasugerował, że chłopów należy spacyfikować w drodze negocjacji [55]. Opóźnienie umożliwiło uczestnikom zamieszek dokończenie ufortyfikowania obozu. [56]
+
''Porozumienie z Kolozsmonostor'' przewidywało, że „delegaci szlachty i mieszkańcy królestwa” powinni prosić [[Zygmunt|Zygmunta Luksemburczyka]] o przesłanie autentycznej kopii statutu Stefana<ref name="Demény 1987, str. 153"/>. Chłopi zgodzili się, że postanowienia karty mają być stosowane w przypadku sprzeczności karty z porozumieniem z Kolozsmonostor<ref name="Demény 1987, str. 153"/>. Chłopi zachowali prawo wyboru delegatów i podjęcia nowych negocjacji z przedstawicielami szlachty, gdyby statut Stefana nie regulował należycie ich zobowiązań wobec właścicieli ziemskich<ref name="Demény 1987, str. 153"/>.
  
−
<small><small><small><small>Bishop Lépes and his brother, the vice-voivode, started to assemble their troops near the peasants' camp.{{sfn|Demény|1987|p=128}} The absent voivode, [[Ladislaus Csáki]], hurried to Transylvania.{{sfn|Makkai|1994|p=225}} The counts of the Székelys, Michael Jakcs and Henry Tamási, also joined the united armies of the voivode and the bishop.{{sfn|Demény|1987|p=128}} The young noblemen who joined the campaign wanted to make a sudden assault on the peasants, but the bishop suggested that the peasants should be pacified through negotiations.{{sfn|Demény|1987|p=129}} The delay enabled the rioters to complete the fortification of their camp.{{sfn|Held|1977|p=32}} </small></small></small></small>
+
=== Unia Trzech Narodów ===
  
−
===First battle and compromise===
+
Biskup i szlachta uważali porozumienie Kolozsmonostor za tymczasowy kompromis.<ref name="Held 1977, str. 34"/><ref name="Demény 1987, str. 154">Demény 1987, str. 154.</ref> Ich motywy miały na celu zachęcenie rebeliantów do demobilizacji i danie im czasu na przygotowanie nowych oddziałów.<ref name="Demény 1987, str. 154"/> Zebrali się w kaplicy i rozpoczęli negocjacje z hrabstwami Seklerów i delegatami siedzib saskich.<ref name="Demény 1987, str. 156">Demény 1987, str. 156.</ref> Była to pierwsza okazja, kiedy przedstawiciele szlachty, Seklerów i Sasów odbyli wspólne zgromadzenie bez upoważnienia monarchy<ref name="Makkai 1994, str. 226">Makkai 1994, str. 226.</ref>. Na początku września zawarli „[[braterski związek]]” przeciwko swoim wrogom, obiecując sobie wzajemną pomoc militarną przeciwko zarówno wewnętrznym, jak i zagranicznym agresorom.<ref name="Demény 1987, str. 156"/><ref name="Makkai 1994, str. 226"/> Wydaje się, że biskup uznał, że drobni szlachcice byli zwolnieni z płacenia dziesięciny, według Deményego, ponieważ [[Dieta węgierska|Sejm Węgier]] postanowił, że szlachciców nie można zmuszać do płacenia dziesięciny w 1438 r.<ref name="Demény 1987, str. 159">Demény 1987, str. 159.</ref>
  
−
Chłopi wybrali czterech posłów, którzy poinformowali wojewodę o swoich skargach.<ref name="Makkai 1994, p. 225"/> Zażądali od Csákiego położenia kresu nadużyciom związanym z poborem dziesięciny i przekonania biskupa do zniesienia kościelnych zakazów<ref name="Makkai 1994, p. 225"/>. Domagali się również potwierdzenia prawa chłopów pańszczyźnianych do swobodnego przemieszczania się<ref name="Makkai 1994, p. 225"/>. Zamiast przystąpić do rokowań, wojewoda pod koniec czerwca torturował i rozstrzelał posłów powstańców<ref name="Makkai 1994, p. 225"/>. Wkrótce najechał na obóz powstańców, ale chłopi odparli atak i otoczyli jego armię. [57] Podczas bitwy zginęło wielu szlachciców; Biskup Lépes ledwo uciekł z pola bitwy. [57]
+
=== Druga bitwa i drugi kompromis ===
  
−
<small><small><small><small>The peasants elected four envoys to inform the voivode about their grievances.{{sfn|Makkai|1994|p=225}} They requested Csáki to put an end to abuses over the collection of the tithe and to persuade the bishop to lift the ecclesiastic bans.{{sfn|Makkai|1994|p=225}} They also demanded the confirmation of the serfs' right to free movement.{{sfn|Makkai|1994|p=225}} Instead of entering into negotiations, the voivode had the rebels' envoys tortured and executed in late June.{{sfn|Makkai|1994|p=225}} He soon invaded the rebels' camp, but the peasants repulsed the attack and encircled his army.{{sfn|Demény|1987|p=130}} During the ensuing battle, many noblemen perished; Bishop Lépes barely escaped from the battlefield.{{sfn|Demény|1987|p=130}} </small></small></small></small>
+
[[File:Calvaria Church (Cluj-Napoca).jpg|thumb|right|alt=A stone church with a small tower on a hill|Opactwo klasztoru Cluj (Mănăștur)]]Rebelianci porzucili swój ufortyfikowany obóz na górze Bábolna, teraz prawdopodobnie dlatego, że potrzebowali nowych zapasów.<ref name="Demény 1987, str. 159"/> Ruszyli w kierunku Dés, plądrując szlacheckie dwory podczas marszu.<ref name="Demény 1987, str. 159"/><ref name="Held 1977, str. 36">Held 1977, str. 36.</ref> Wszystkim, którzy ich nie wspierali, grozili surowymi karami.<ref name="Demény 1987, str. 159"/> Założyli nowy obóz nad rzeką Szamos (Someș) w pobliżu miasta.<ref name="Held 1977, str. 36"/> Pod koniec września w pobliżu obozu doszło do nowej bitwy między rebeliantami a ich wrogami.<ref name="Demény 1987, str. 162">Demény 1987, str. 162.</ref>
  
−
Przedstawiciele szlachty i rebeliantów rozpoczęli negocjacje na początku lipca [56]. Zastępców rebeliantów mianowali ich przywódcy, w tym Pál Nagy de Vajdaháza, który określił siebie jako „nosiciela flagi uniwersytetu węgierskich i wołoskich mieszkańców tej części Siedmiogrodu” [58]. Użycie terminu „uniwersytet” świadczy o tym, że chłopstwo dążyło do uznania swoich swobód jako wspólnoty.<ref name="Makkai 1994, p. 225"/> [59] Chłopi podkreślali, że chcą „odzyskać wolność przyznaną im przez starożytnych królów, wolności, które były tłumione przez wszelkiego rodzaju podstępy” [60], ponieważ byli przekonani, że ich wolności zostały zapisane w statucie za panowania pierwszy król Węgier, św. Szczepan. [61] Ich wiara w „dobrego króla”, który zapewnił dobrobyt swoim poddanym w mitycznym „złotym wieku”, nie była niczym niezwykłym w średniowieczu.<ref name="Pop 2005, p. 259"/>
+
Nie mogąc pokonać buntowników, szlachta rozpoczęła z nimi nowe negocjacje w Dellőapáti (Apatiu).<ref name="Demény 1987, str. 162"/> Przedstawiciele obu stron osiągnęli nowy kompromis w dniu 6 października, który został zawarty w nowym statucie w Kolozsmonostor cztery dni później.<ref name="Makkai 1994, str. 226"/><ref>Demény 1987, str. 162–163.</ref> Z niewiadomych przyczyn chłopi godzili się na warunki mniej korzystne niż w pierwszym układzie<ref name="Demény 1987, str. 173">Demény 1987, str. 173.</ref>. Demény argumentuje, że ich przywódcy prawdopodobnie zdali sobie sprawę, że przez długi czas nie byli w stanie się opierać.<ref name="Demény 1987, str. 173"/>
  
−
<small><small><small><small>The representatives of the noblemen and the rebels entered into negotiations in early July.{{sfn|Held|1977|p=32}} The rebels' deputies were appointed by their leaders, including Pál Nagy de Vajdaháza, who styled himself "the flag bearer of the ''universitas'' of the Hungarian and Vlach inhabitants of this part of Transylvania".{{sfn|Demény|1987|p=132}} The use of the term "''universitas''" evidences that the peasantry sought the acknowledgement of their liberties as a community.{{sfn|Makkai|1994|p=225}}{{sfn|Pop|2005|pp=258–259}} The peasants emphasized that they wanted to "regain their freedoms granted them by the ancient kings, freedoms that had been suppressed by all sorts of subterfuges",{{sfn|Held|1977|p=33}} because they were convinced that their liberties had been recorded in a charter during the reign of the first king of Hungary, [[Stephen I of Hungary|Saint Stephen]].{{sfn|Demény|1987|p=153}} Their belief in a "good king" who had secured his subjects' welfare in a mythical "golden age" was not unusual in the Middle Ages.{{sfn|Pop|2005|p=259}} </small></small></small></small>
+
Zgodnie z nowym porozumieniem minimalna wysokość czynszu płaconego przez chłopów właścicielom ziemskim została zwiększona do 12 denarów rocznie; chłopi posiadający większe działki mieli płacić swoim panom od 25 do 100 denarów, co odpowiadało kwocie należnej przed powstaniem.<ref name="Held 1977, str. 36"/><ref>Demény 1987, str. 168.</ref> Nowa umowa nie określała „darów”, jakie chłopi mieli przekazywać właścicielom ziemskim, stwierdzając jedynie, że zobowiązani są oni wypełniać to zobowiązanie trzy razy w roku<ref>Demény 1987, str. 168–169.</ref>. Umowa potwierdzała prawo szlachty do wymierzania sprawiedliwości chłopom mieszkającym w ich majątkach, ale także przewidywała możliwość odwołania się przez chłopów od decyzji ich panów do sądu w pobliskiej wsi lub małym miasteczku<ref>Demény 1987, str. 169.</ref>.
  
−
Strony osiągnęły kompromis, który został odnotowany w opactwie w Klasztorze w dniu 6 lipca. [56] Zgodzili się, że dziesięcina zostanie zmniejszona o połowę. [60] Płacenie czynszów, podatków i innych opłat należnych właścicielom ziemskim i skarbowi królewskiemu zostało zawieszone do czasu pobrania dziesięciny [60]. Porozumienie zniosło dziewiątą i stanowiło, że chłopi byli zobowiązani do płacenia czynszu tylko właścicielom ziemskim [60]. Roczną wysokość czynszu ustalono na 10 denarów, znacznie mniej niż czynsz sprzed powstania [60]. Szlachta uznawała także prawo chłopów do swobodnego przemieszczania się, które można było ograniczyć tylko wtedy, gdy chłop nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań wobec właściciela ziemskiego.<ref name="Pop 2005, p. 259"/> [60] Aby utrzymać wykonanie porozumienia pod nadzorem, chłopi zostali upoważnieni do organizowania dorocznego zgromadzenia na górze Bábolna.<ref name="Pop 2005, p. 259"/> [62] Ich zgromadzenie było uprawnione do ukarania szlachciców, którzy złamali kompromis [62].
+
=== Ostatnia faza ===
  
−
<small><small><small><small>The parties reached a compromise which was recorded in the Kolozsmonostor Abbey on 6 July.{{sfn|Held|1977|p=32}} They agreed that the tithe would be reduced by half.{{sfn|Held|1977|p=33}} The payment of the rents, taxes and other levies due to the landowners and the royal treasury was suspended until the tithe was collected.{{sfn|Held|1977|p=33}} The agreement abolished the ninth and prescribed that the peasants were only required to pay the rent to the landowners.{{sfn|Held|1977|p=33}} The annual amount of the rent was fixed at 10 denars, much lower than the rent from before the uprising.{{sfn|Held|1977|p=33}} The noblemen also acknowledged the peasants' right to free movement, which could only be limited if a peasant failed to fulfill his obligations to the landowner.{{sfn|Pop|2005|p=259}}{{sfn|Held|1977|p=33}} To keep the execution of the agreement under surveillance, the peasants were authorized to hold an annual assembly at Mount Bábolna.{{sfn|Pop|2005|p=259}}{{sfn|Held|1977|p=34}} Their assembly was entitled to punish noblemen who had broken the compromise.{{sfn|Held|1977|p=34}} </small></small></small></small>
+
Drugie porozumienie zostało ponownie uznane przez obie strony za tymczasowy kompromis<ref name="Demény 1987, str. 171">Demény 1987, str. 171.</ref>. Statut przewidywał wysłanie wspólnej delegacji buntowników i szlachty do przebywającego w Pradze króla na arbitraż.<ref name="Makkai 1994, str. 226"/><ref name="Held 1977, str. 37">Held 1977, str. 37.</ref> Nie ma dowodów na powołanie delegatów lub ich wyjazd do Pragi<ref name="Held 1977, str. 37"/>. Zygmunt Luksemburski zmarł 9 grudnia 1437 r.<ref name="Makkai 1994, str. 226"/>
  
−
Porozumienie z Klużu-Napoki przewidywało, że „delegaci szlachty i mieszkańcy królestwa” powinni prosić Zygmunta Luksemburczyka o przesłanie autentycznej kopii statutu Stefana [61]. Chłopi zgodzili się, że postanowienia karty mają być stosowane w przypadku sprzeczności karty z porozumieniem z Klużu-Napoki [61]. Chłopi zachowali prawo wyboru delegatów i podjęcia nowych negocjacji z przedstawicielami szlachty, gdyby statut Stefana nie regulował należycie ich zobowiązań wobec właścicieli ziemskich [61].
+
Wiedząc, że ich obóz na Szamos może być łatwo zaatakowany, rebelianci pomaszerowali w kierunku Kolozsvár w październiku lub listopadzie<ref name="Held 1977, str. 37"/>. Najechali i splądrowali posiadłości Batorych w Fejérd (Feiurdeni).<ref name="Demény 1987, str. 171"/> Schwytali także i ścięli wielu szlachcicom, zanim zaatakowali opactwo i zmusili opata do ucieczki<ref>pp. 175–176.</ref>. Grupa rebeliantów zdobyła Nagyenyed z pomocą biednych mieszczan i mieszkańców okolicznych wiosek.<ref name="Demény 1987, str. 179">Demény 1987, str. 179.</ref> Większość mieszczan Kolozsvár sympatyzowała również z buntownikami, którzy w ten sposób weszli do miasta bez oporu.<ref name="Held 1977, str. 37"/> Saksoński przywilej odnotował, że Antal Nagy de Buda zginął walcząc z szlachcicami przed 15 grudnia.<ref>Demény 1987, str. 176.</ref> Demény obala wiarygodność raportu, mówiąc, że wszystkie inne źródła wskazują, że chłopi nadal stawiali opór w styczniu 1438 roku.<ref>Demény 1987, str. 176–177.</ref>
  
−
<small><small><small><small>The Kolozsmonostor agreement prescribed that the "delegates of the noblemen and the inhabitants of the realm" should ask Sigismund of Luxemburg to send an authentic copy of Stephen's charter.{{sfn|Demény|1987|p=153}} The peasants agreed that the provisions of the charter were to be applied in case of a contradiction between the charter and the Kolozsmonostor agreement.{{sfn|Demény|1987|p=153}} The peasants preserved the right to elect delegates and start new negotiations with the representatives of the noblemen if Stephen's charter did not properly regulate their obligations towards the landowners.{{sfn|Demény|1987|p=153}} </small></small></small></small>
+
Zjednoczone armie nowego wojewody, [[Losonci I. Dezső|Dezyderego Losonciego]] i Michała Jakcsa obległy Kolozsvár.<ref name="Demény 1987, str. 177">Demény 1987, str. 177.</ref> 9 stycznia wysłali list do przywódców saksońskich, wzywając ich do wysłania posiłków, by przyczynili się do zniszczenia „niewiernych chłopów”<ref name="Demény 1987, str. 177"/>. W czasie oblężenia „żadna dusza nie mogła wyjść ani wejść” do miasta, według relacji oblegających.<ref name="Demény 1987, str. 177"/><ref name="Held 1977, str. 37"/> Blokada spowodowała głód, który zmusił obrońców do poddania się przed końcem stycznia.<ref name="Held 1977, str. 37"/><ref>Demény 1987, str. 178.</ref> Grupy rebeliantów wokół Nagyenyed zostały unicestwione mniej więcej w tym samym czasie.<ref name="Demény 1987, str. 179"/>
  
−
===Union of the Three Nations===
+
== Następstwa i ocena ==
  
−
Biskup i szlachta uważali porozumienie Cluj-Napoca za tymczasowy kompromis. [62] [63] Ich motywy miały na celu zachęcenie rebeliantów do demobilizacji i danie im czasu na przygotowanie nowych oddziałów. [63] Zebrali się w kaplicy i rozpoczęli negocjacje z hrabstwami Szeklerów i delegatami siedzib saskich. [64] Była to pierwsza okazja, kiedy przedstawiciele szlachty, Székelys i Sasów odbyli wspólne zgromadzenie bez upoważnienia monarchy [65]. Na początku września zawarli „związek braterski” przeciwko swoim wrogom, obiecując sobie wzajemną pomoc militarną przeciwko zarówno wewnętrznym, jak i zagranicznym agresorom. [64] [65] Wydaje się, że biskup uznał, że drobni szlachcice byli zwolnieni z płacenia dziesięciny, według Demény'ego, ponieważ Sejm Węgier postanowił, że szlachciców nie można zmuszać do płacenia dziesięciny w 1438 r. [66]
+
[[File:Bobilna 1957 stamps.jpg|thumb|Dwa okolicznościowe znaczki wydane przez Rumuńską Republikę Ludową w 1957 roku]]
  
−
<small><small><small><small>The bishop and the noblemen regarded the Kolozsmonostor agreement as a temporary compromise.{{sfn|Held|1977|p=34}}{{sfn|Demény|1987|p=154}} Their motives were to encourage the rebels to demobilize and to give them time to muster new troops.{{sfn|Demény|1987|p=154}} They assembled at Kápolna and started negotiations with the counts of the Székelys and the delegates of the Saxon seats.{{sfn|Demény|1987|p=156}} This was the first occasion when the representatives of the noblemen, Székelys and Saxons held a joint assembly without the authorization of the monarch.{{sfn|Makkai|1994|p=226}} They concluded a "brotherly union" against their enemies in early September, pledging to provide military assistance to each other against both internal and foreign aggressors.{{sfn|Demény|1987|p=156}}{{sfn|Makkai|1994|p=226}} The bishop seems to have acknowledged that petty noblemen were exempt from paying the tithe, according to Demény, because the [[Diet of Hungary]] decreed that noblemen could not be forced to pay the tithe in 1438.{{sfn|Demény|1987|p=159}} </small></small></small></small>
+
Delegaci trzech stanów Siedmiogrodu, szlachcice (w tym nobilitowani Sasowie i Wołosi), Seklerzy i Sasi, zebrali się w Torda w dniu 2 lutego 1438 roku.<ref>Makkai 1994, str. 222, 226.</ref> Potwierdzili swój „[[braterski związek]]” przeciwko zbuntowanym chłopom i osmańskim rabusiom.<ref name="Makkai 1994, str. 226"/><ref name="Held 1977, str. 37"/> Na zgromadzeniu stracono dziewięciu przywódców buntu<ref name="Makkai 1994, str. 226"/>. Inni obrońcy Kolozsvár zostali okaleczeni.<ref name="Makkai 1994, str. 226"/><ref name="Held 1977, str. 37"/> Korzystając ze zwycięstwa, przywódcy szlachty próbowali też skrzywdzić swoich osobistych wrogów.<ref name="Held 1977, str. 38">Held 1977, str. 38.</ref> Na przykład wojewoda, który chciał zagarnąć część majątku Batorych, zarzucił im współpracę z buntownikami<ref name="Held 1977, str. 38"/>. W odwecie za wsparcie rebeliantów, Kolozsvár został 15 listopada pozbawiony praw miejskich<ref name="Makkai 1994, str. 226"/>. Jednak przywrócenie swobód mieszczanom przy wsparciu [[Hunyadi János|Jana Hunyadiego]] nastąpiło 21 września 1444 roku.<ref>Demény 1987, str. 180.</ref>
  
−
===Second battle and second compromise===
+
Współczesne listy jednogłośnie opisywały bunt jako wojnę chłopską przeciwko ich panom.<ref name="Demény 1987, str. 185">Demény 1987, str. 185.</ref> 22 lipca 1437 r. Sędzia królewski [[Báthori III. István|Stefan III Batory]] nazwał wydarzenia siedmiogrodzkie „wojną chłopską”; 30 września Roland Lépes wspomniał, że szlachcic został ranny „w ogólnej walce z chłopstwem”; a biskup Lépes napisał o „wojnie chłopskiej” 27 stycznia 1439 r.<ref name="Demény 1987, str. 185"/> Inne dokumenty (w tym zapisy z posiedzeń rady miejskiej Nagyenyed) podkreślają, że do buntu przyłączyli się także rzemieślnicy i mieszczanie<ref>Demény 1987, str. 185–186.</ref>. Żadne współczesne źródło nie odnotowało, że nienawiść narodowa odegrała jakąkolwiek rolę w powstaniu.<ref>Held 1977, str. 35.</ref> Wręcz przeciwnie, dobrze udokumentowana jest współpraca ludu węgierskiego i wołoskiego podczas buntu.<ref name="Demény 1987, str. 184">Demény 1987, str. 184.</ref> Pierwszy kompromis między buntownikami a szlachcicami wyraźnie mówił o ich wspólnych pretensjach.<ref name="Demény 1987, str. 184"/> Na przykład buntownicy narzekali, że „zarówno Węgrzy, jak i Wołosi, którzy mieszkali w pobliżu zamków” byli arbitralnie zmuszani do płacenia dziesięciny za swoje świnie i pszczoły<ref name="Demény 1987, str. 184"/>.
  
−
[[File:Calvaria Church (Cluj-Napoca).jpg|thumb|right|alt=A stone church with a small tower on a hill|[[Kolozsmonostor Abbey]] ([[Mănăștur]])]]
+
Historyk Joseph Held stwierdza, że ​​„konserwatywne stanowisko siedmiogrodzkiego ruchu chłopskiego było podobne do późnośredniowiecznych ruchów chłopskich w całej Europie”<ref name="Held 1977, str. 34"/>. Chłopi chcieli jedynie zapewnić zniesienie nowych podatków ''seigneuralnych'' i przywrócenie tradycyjnego poziomu podatków, nie kwestionując podstawowej struktury społeczeństwa<ref name="Held 1977, str. 34"/>. Z drugiej strony, pisze Lajos Demény, ruch ten rozwinął się w „ogólny atak na społeczeństwo feudalne” w Siedmiogrodzie.<ref>Demény 1987, str. 200.</ref> Obaj historycy dochodzą do wniosku, że buntownicy nie mogli osiągnąć swoich głównych celów.<ref name="Held 1977, str. 34"/><ref>Demény 1987, str. 201.</ref> Prawo chłopów do swobodnego przemieszczania się zostało częściowo przywrócone<ref name="Held 1977, str. 34"/>, ale właściciele ziemscy mogli ponownie je ograniczyć w ostatniej dekadzie wieku<ref>Demény 1987, str. 204.</ref>. Według historyka Jeana Sedlara, chłopi wołoscy "zajmowali najniższy szczebel drabiny społecznej, przewyższając jedynie niewolników" w średniowiecznym Siedmiogrodzie z powodu swej wiary prawosławnej.<ref>Sedlar 1994, str. 404.</ref>
  
−
Rebelianci porzucili swój ufortyfikowany obóz na górze Bábolna, teraz prawdopodobnie dlatego, że potrzebowali nowych zapasów. [66] Ruszyli w kierunku Des, plądrując szlacheckie dwory podczas marszu. [66] [67] Wszystkim, którzy ich nie wspierali, grozili surowymi karami. [66] Założyli nowy obóz nad rzeką Szamos (Someș) w pobliżu miasta. [67] Pod koniec września w pobliżu obozu doszło do nowej bitwy między rebeliantami a ich wrogami. [68]
+
== Zobacz także ==
−
 
+
*[[Dózsa György]]
−
<small><small><small><small>The rebels abandoned their fortified camp on Mount Bábolna, most probably because they needed new provisions.{{sfn|Demény|1987|p=159}} They moved towards Dés, pillaging the noblemen's manors during their march.{{sfn|Demény|1987|p=159}}{{sfn|Held|1977|p=36}} They threatened all who did not support them with severe punishments.{{sfn|Demény|1987|p=159}} They established a new camp on the [[Someș (river)|Szamos (Someș) River]] near the town.{{sfn|Held|1977|p=36}} A new battle was fought between the rebels and their enemies near the camp in late September.{{sfn|Demény|1987|p=162}} </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Nie mogąc pokonać buntowników, szlachta rozpoczęła z nimi nowe negocjacje w Dellőapáti (Apatiu). [68] Przedstawiciele obu stron osiągnęli nowy kompromis w dniu 6 października, który został zawarty w nowym statucie w klasztorze w Cluj cztery dni później. [65] [69] Z niewiadomych przyczyn chłopi godzili się na warunki mniej korzystne niż w pierwszym układzie [70]. Demény argumentuje, że ich przywódcy prawdopodobnie zdali sobie sprawę, że przez długi czas nie byli w stanie się opierać. [70]
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>After being unable to overcome the rebels, the noblemen started new negotiations with them at Dellőapáti ([[Chiochiș|Apatiu]]).{{sfn|Demény|1987|p=162}} The representatives of the two parties reached a new compromise on 6 October, which was included in a new charter in the Kolozsmonostor Abbey four days later.{{sfn|Makkai|1994|p=226}}{{sfn|Demény|1987|pp=162–163}} For unknown reasons, the peasants accepted less favorable terms than those of the first agreement.{{sfn|Demény|1987|p=173}} Demény argues, their leaders had most probably realized that they were unable to resist for a long time.{{sfn|Demény|1987|p=173}}  </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Zgodnie z nowym porozumieniem minimalna wysokość czynszu płaconego przez chłopów właścicielom ziemskim została zwiększona do 12 denarów rocznie; chłopi posiadający większe działki mieli płacić swoim panom od 25 do 100 denarów, co odpowiadało kwocie należnej przed powstaniem. [67] [71] Nowa umowa nie określała „darów”, jakie chłopi mieli przekazywać właścicielom ziemskim, stwierdzając jedynie, że zobowiązani są oni wypełniać to zobowiązanie trzy razy w roku [72]. Umowa potwierdzała prawo szlachty do wymierzania sprawiedliwości chłopom mieszkającym w ich majątkach, ale także przewidywała możliwość odwołania się przez chłopów od decyzji ich panów do sądu w pobliskiej wsi lub małym miasteczku [73].
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>According to the new agreement, the minimum amount of the rent payable by the peasants to the landowners was increased to 12 denars per year; peasants who held larger plots were to pay 25 to 100 denars to their lords, which was equal to the sum payable before the uprising.{{sfn|Held|1977|p=36}}{{sfn|Demény|1987|p=168}} The new agreement did not determine the "gifts" that the peasants were to give to the landowners, only stating that they were required to fulfill this obligation three times a year.{{sfn|Demény|1987|pp=168–169}} The agreement confirmed the noblemen's right to administer justice to the peasants living in their estates, but also stipulated that the peasants could appeal against their lords' decision to the court of a nearby village or small town.{{sfn|Demény|1987|p=169}} </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
===Last phase===
 
−
 
 
−
Drugie porozumienie zostało ponownie uznane przez obie strony za tymczasowy kompromis [74]. Statut przewidywał wysłanie wspólnej delegacji buntowników i szlachty do przebywającego w Pradze króla na arbitraż. [65] [75] Nie ma dowodów na powołanie delegatów lub ich wyjazd do Pragi [75]. Zygmunt Luksemburski zmarł 9 grudnia 1437 r. [65]
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>The second agreement was again regarded as a provisional compromise by both parties.{{sfn|Demény|1987|p=171}} The charter prescribed that a joint delegation of the rebels and the noblemen should be sent to the king, who was staying in Prague, to seek his [[arbitration]].{{sfn|Makkai|1994|p=226}}{{sfn|Held|1977|p=37}} There is no evidence of the appointment of the delegates or their departure for Prague.{{sfn|Held|1977|p=37}} Sigismund of Luxemburg died on 9 December 1437.{{sfn|Makkai|1994|p=226}} </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Wiedząc, że ich obóz na Szamos może być łatwo zaatakowany, rebelianci pomaszerowali w kierunku Kluż-Napoki w październiku lub listopadzie [75]. Najechali i splądrowali posiadłości Batory w Fejérd (Feiurdeni). [74] Schwytali także i ścięli wielu szlachcicom, zanim zaatakowali opactwo i zmusili opata do ucieczki [76]. Grupa rebeliantów zdobyła Nagyenyed z pomocą biednych mieszczan i mieszkańców okolicznych wiosek. [77] Większość mieszczan Kluż-Napoki sympatyzuje również z buntownikami, którzy w ten sposób weszli do miasta bez oporu. [75] Saksoński przywilej odnotował, że Antal Nagy de Buda zginął walcząc z szlachcicami przed 15 grudnia. [78] Demény obala wiarygodność raportu, mówiąc, że wszystkie inne źródła wskazują, że chłopi nadal stawiali opór w styczniu 1438 roku. [79]
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>Knowing that their camp on the Szamos could easily be attacked, the rebels marched towards Kolozsvár in October or November.{{sfn|Held|1977|p=37}} They invaded and pillaged the [[Báthory family|Báthorys']] estates at Fejérd ([[Chinteni|Feiurdeni]]).{{sfn|Demény|1987|p=171}} They also captured and beheaded many noblemen before attacking the abbey and forcing the abbot to flee.{{sfn|Demény|1987|pp=175–176}} A group of rebels took possession of Nagyenyed with the assistance of its poor burghers and the inhabitants of the nearby villages.{{sfn|Demény|1987|p=179}} Most burghers of Kolozsvár also sympathized with the rebels, who thus entered the town without resistance.{{sfn|Held|1977|p=37}} A Saxon charter recorded that Antal Nagy de Buda died fighting against the noblemen before 15 December.{{sfn|Demény|1987|p=176}} Demény refutes the credibility of the report, saying that all other sources indicate that the peasants were still resisting in January 1438.{{sfn|Demény|1987|pp=176–177}} </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Zjednoczone armie nowego wojewody, Desideriusa Losonciego i Michaela Jakcsa obległy Kluż-Napoka. [80] 9 stycznia wysłali list do przywódców saksońskich, wzywając ich do wysłania posiłków, aby przyczyniły się do zniszczenia „niewiernych chłopów” [80]. W czasie oblężenia „żadna dusza nie mogła wyjść ani wejść” do miasta, według relacji oblegających. [80] [75] Blokada spowodowała głód, który zmusił obrońców do poddania się przed końcem stycznia. [75] [81] Grupy rebeliantów wokół Nagyenyed zostały unicestwione mniej więcej w tym samym czasie. [77]
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>The united armies of the new voivode, [[Desiderius Losonci]], and Michael Jakcs laid siege to Kolozsvár.{{sfn|Demény|1987|p=177}} On 9 January, they sent a letter to the Saxon leaders, urging them to send reinforcements to contribute to the destruction of the "faithless peasants".{{sfn|Demény|1987|p=177}} During the siege, "not one soul could come out or go in" the town, according to the besiegers' report.{{sfn|Demény|1987|p=177}}{{sfn|Held|1977|p=37}} The blockade caused a famine which forced the defenders to surrender before the end of January.{{sfn|Held|1977|p=37}}{{sfn|Demény|1987|p=178}} The rebel groups around Nagyenyed were annihilated around the same time.{{sfn|Demény|1987|p=179}} </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
==Aftermath and assessment==
 
−
 
 
−
[[File:Bobilna 1957 stamps.jpg|thumb|Pair of commemorative stamps issued by the [[Romanian People's Republic]] in 1957]]
 
−
 
 
−
Delegaci trzech stanów Siedmiogrodu, szlachcice (w tym nobilitowani Sasowie i Wołosi), Székelys i Sasi, zebrali się w Torda w dniu 2 lutego 1438 roku. [82] Potwierdzili swój „braterski związek” przeciwko zbuntowanym chłopom i osmańskim rabusiom. [65] [75] Na zgromadzeniu stracono dziewięciu przywódców buntu [65]. Inni obrońcy Kluż-Napoki zostali okaleczeni. [65] [75] Korzystając ze zwycięstwa, przywódcy szlachty próbowali też skrzywdzić swoich osobistych wrogów. [83] Na przykład wojewoda, który chciał zagarnąć część majątku Batoryów, zarzucił im współpracę z buntownikami [83]. W odwecie za wsparcie rebeliantów, Kluż-Napoka został 15 listopada pozbawiony praw miejskich [65]. Jednak przywrócenie swobód mieszczanom przy wsparciu Jana Hunyadiego nastąpiło 21 września 1444 roku. [84]
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>The delegates of the three Estates of Transylvania, noblemen (including the ennobled Saxons and Vlachs), Székelys, and Saxons, assembled at [[Turda|Torda]] on 2 February 1438.{{sfn|Makkai|1994|pp=222, 226}} They confirmed their "brotherly union" against the rebellious peasants and the Ottoman marauders.{{sfn|Makkai|1994|p=226}}{{sfn|Held|1977|p=37}} Nine leaders of the revolt were executed at the assembly.{{sfn|Makkai|1994|p=226}} Other defenders of Kolozsvár were mutilated.{{sfn|Makkai|1994|p=226}}{{sfn|Held|1977|p=37}} Taking advantage of the victory, the leaders of the noblemen also made attempts to harm their personal enemies.{{sfn|Held|1977|p=38}} For instance, the voivode who wanted to seize some properties of the Báthorys accused them of having cooperated with the rebels.{{sfn|Held|1977|p=38}} In retaliation for its support of the rebels, Kolozsvár was deprived of its municipal rights on 15 November.{{sfn|Makkai|1994|p=226}} However, the burghers attained the restoration of their liberties with the support of [[John Hunyadi]] on 21 September 1444.{{sfn|Demény|1987|p=180}} </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Współczesne listy jednogłośnie opisywały bunt jako wojnę chłopską przeciwko ich panom. [85] 22 lipca 1437 r. Sędzia królewski Stephen Báthory nazwał wydarzenia siedmiogrodzkie „wojną chłopską”; 30 września Roland Lépes wspomniał, że szlachcic został ranny „w ogólnej walce z chłopstwem”; a biskup Lépes napisał o „wojnie chłopskiej” 27 stycznia 1439 r. [85] Inne dokumenty (w tym zapisy z posiedzeń rady miejskiej Nagyenyed) podkreślają, że do buntu przyłączyli się także rzemieślnicy i mieszczanie [86]. Żadne współczesne źródło nie odnotowało, że nienawiść narodowa odegrała jakąkolwiek rolę w powstaniu. [87] Wręcz przeciwnie, dobrze udokumentowana jest współpraca ludu węgierskiego i wołoskiego podczas buntu. [88] Pierwszy kompromis między buntownikami a szlachcicami wyraźnie mówił o ich wspólnych pretensjach. [88] Na przykład buntownicy narzekali, że „zarówno Węgrzy, jak i Wołosi, którzy mieszkali w pobliżu zamków” byli arbitralnie zmuszani do płacenia dziesięciny za swoje świnie i pszczoły [88].
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>Contemporaneous letters unanimously described the revolt as a peasant war against their lords.{{sfn|Demény|1987|p=185}} On 22 July 1437, the [[judge royal]], [[Stephen III Báthory|Stephen Báthory]], referred to the Transylvanian events as the "peasants' war"; on 30 September, Roland Lépes mentioned that a nobleman had been wounded "in the general fight against the peasantry"; and Bishop Lépes wrote of the "war of the peasants" on 27 January 1439.{{sfn|Demény|1987|p=185}} Other documents (including the records of the meetings of the town council of Nagyenyed) emphasized that craftsmen and townspeople also joined the revolt.{{sfn|Demény|1987|pp=185–186}} No contemporaneous source recorded that national hatreds played any role in the uprising.{{sfn|Held|1977|p=35}} On the contrary, the cooperation of the Hungarian and Vlach commoners during the rebellion is well-documented.{{sfn|Demény|1987|p=184}} The first compromise between the rebels and the noblemen explicitly mentioned their common grievances.{{sfn|Demény|1987|p=184}} For instance, the rebels complained that "both the Hungarians and the Vlachs who lived near castles" had arbitrarily been compelled to pay the tithes on their swines and bees.{{sfn|Demény|1987|p=184}} </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Historyk Joseph Held stwierdza, że ​​„konserwatywne stanowisko siedmiogrodzkiego ruchu chłopskiego było podobne do późnośredniowiecznych ruchów chłopskich w całej Europie” [62]. Chłopi chcieli jedynie zapewnić zniesienie nowych ceł seigneuralnych i przywrócenie tradycyjnego poziomu podatków, nie kwestionując podstawowej struktury społeczeństwa [62]. Z drugiej strony, pisze Lajos Demény, ruch ten rozwinął się w „ogólny atak na społeczeństwo feudalne” w Transylwanii. [89] Obaj historycy dochodzą do wniosku, że buntownicy nie mogli osiągnąć swoich głównych celów. [62] [90] Prawo chłopów do swobodnego przemieszczania się zostało częściowo przywrócone [62], ale właściciele ziemscy mogli ponownie je ograniczyć w ostatniej dekadzie wieku [91]. Według historyka Jeana Sedlara, chłopi wołoscy "zajmowali najniższy szczebel drabiny społecznej, przewyższając jedynie niewolników" w średniowiecznej Transylwanii z powodu swej wiary prawosławnej. [92]
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>Historian Joseph Held states, the "conservative stance of the Transylvanian peasant movement was similar to late medieval peasant movements elsewhere in Europe".{{sfn|Held|1977|p=34}} The peasants only wanted to secure the abolition of new seigneurial duties and the restoration of the traditional level of their taxes, without calling into question the basic structure of the society.{{sfn|Held|1977|p=34}} On the other hand, Lajos Demény writes, the movement developed into a "general attack against feudal society" in Transylvania.{{sfn|Demény|1987|p=200}} Both historians conclude that the rebels could not achieve their principal purposes.{{sfn|Held|1977|p=34}}{{sfn|Demény|1987|p=201}} The peasants' right to free movement was partially restored,{{sfn|Held|1977|p=34}} but the landowners were again able to reduce it during the last decade of the century.{{sfn|Demény|1987|p=204}} According to historian Jean Sedlar, Vlach peasants "occupied the lowest rung of the social ladder, superior only to slaves" in medieval Transylvania because of their Orthodox faith.{{sfn|Sedlar|1994|p=404}} </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
==See also==
 
−
*[[György Dózsa]]
 
−
*[[Tuchin Revolt]]
 
−
 
 
−
== Notes ==
 
−
Artykuł zawsze wymienia w nawiasach oficjalną nazwę Rumunii, ponieważ Siedmiogród należy teraz do Rumunii.
 
−
 
 
−
== Przypisy ==
 
−
{{izvori}}
 
  
 
== Źródła ==
 
== Źródła ==
Linia 201: Linia 152:
 
|}
 
|}
  
−
[[Kategoria:Bitwy]]
+
== Przypisy ==
 +
{{reflist|3}}
 +
 
 +
[[Kategoria:Wojny]]
 
[[Kategoria:Wojny domowe Węgier]]
 
[[Kategoria:Wojny domowe Węgier]]
 
[[Kategoria:Historia Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Historia Królestwa Węgier]]

Aktualna wersja na dzień 09:21, 21 sie 2020

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Erdélyi parasztfelkelés (pol. Siedmiogrodzka rewolta chłopska, także bunt chłopów Bábolna, rum. Răscoala de la Bobâlna) – buntem na wschodnich terytoriach Królestwa Węgier w 1437 r., który wybuchł po tym, jak György Lépes, biskup Siedmiogrodu, nie zbierał dziesięciny przez lata z powodu tymczasowego obniżenia wartości monety, lecz potem zażądał zaległości w jednej kwocie, gdy ponownie wyemitowano monety o wyższej wartości. Większość zwykłych ludzi nie była w stanie zapłacić żądanej kwoty, ale biskup nie zrzekł się roszczenia i zastosował interdykt i inne kary kościelne w celu wyegzekwowania płatności.

Chłopi siedmiogrodzcy byli już oburzeni z powodu wzrostu istniejących ceł i podatków seigneuralnych oraz wprowadzenia nowych podatków w pierwszych dekadach wieku. Biskup starał się także zbierać dziesięcinę od drobnych szlachciców i prawosławnych Wołochów, którzy osiedlili się na parcelach porzuconych przez katolickich chłopów. Wiosną 1437 r. na płaskim szczycie góry Bábolna w pobliżu Alparét (Bobâlna) zaczęli gromadzić się mieszkańcy Węgier i Wołochów, biedni mieszczanie z Kolozsváru (obecnie Cluj-Napoca w Rumunii)[1] i drobni szlachcice i ufortyfikowali obóz. Biskup i jego brat Roland Lépes, zastępca wojewody (lub gubernatora królewskiego) Siedmiogrodu, zebrali swoje wojska do walki z rebeliantami. Wojewoda, dwaj hrabiowie Seklerów i wielu siedmiogrodzkich szlachciców również spieszyło się na górę, aby pomóc im w walce z buntownikami.

Rebelianci wysłali posłów do wojewody, aby poinformowali go o swoich skargach, ale wysłannicy zostali pojmani i straceni. Wojewoda najechał na obóz powstańców, ale chłopi stawili opór i przeprowadzili skuteczny kontratak, zabijając w bitwie wielu szlachciców. Aby uniemożliwić rebeliantom kontynuowanie wojny, biskup i przywódcy szlachty rozpoczęli negocjacje z wysłannikami powstańców. Ich kompromis został zarejestrowany w opactwie klasztoru Kolozsmonostor 6 lipca. Porozumienie zmniejszyło dziesięcinę o połowę, zniosło dziewiątą (podatek seigneurial), zagwarantowało chłopom prawo do swobodnego przemieszczania się i upoważniło ich do zwoływania dorocznego zgromadzenia w celu zabezpieczenia wykonania układu.

Szlachta, hrabiowie Szeklerów i delegaci saskich okręgów zawarli w Kaplicy (Căpâlna) „braterski związek” przeciwko swoim wrogom. Zbuntowani chłopi opuścili obóz i ruszyli w kierunku Dés (Dej). Po bitwie pod miastem strony 6 października zawarły nowe porozumienie, które podwyższyło czynsz płacony przez chłopów właścicielom ziemskim. Wkrótce potem chłopi najechali Kolozsmonostor i przejęli w posiadanie Kolozsvár i Nagyenyed (Aiud). Zjednoczone armie wojewody Siedmiogrodu, hrabiów Seklerów i saskich okręgów zmusiły rebeliantów do kapitulacji w styczniu 1438 r. Przywódców powstania rozstrzelano, a na zgromadzeniu przedstawicieli Trzech Narodów w lutym okaleczono innych buntowników.

Tło

Plik:Székely Land.PNG
Siedmiogrodzkie jednostki administracyjne w średniowieczu

Siedmiogród (Transylvania – „Kraina za lasami”) była regionem geograficznym w XV-wiecznym Królestwie Węgier.[2]Cztery główne grupy etniczne – Węgrzy, Sasi, Seklerzy i Wołosi (lub Rumuni) – zamieszkiwały terytorium.[2] Węgrzy, węgierskojęzyczni Seklerzy i Sasi utworzyli osiadłe społeczności, zamieszkujące wioski i miasta.[2] Wielu Wołochów było pasterzami, pasącymi swoje stada między górami a nizinami[2], ale monarchowie i inni właściciele ziemscy przyznali im przywileje fiskalne umożliwiające osiedlanie się na gruntach ornych od drugiej połowy wieku[3]. Wołosi początkowo cieszyli się szczególnym statusem, który zakładał, że mieli płacić podatki tylko za swoje owce, ale wołoscy pospólstwo osiedlający się w majątkach królewskich lub prywatnych szybko tracili swobody.[4] Ze względów administracyjnych Siedmiogród został podzielony na komitaty i siedziby.[2][5] Siedem komitatów siedmiogrodzkich podlegało władzy wysokiego rangą urzędnika królewskiego, wojewodzie Siedmiogrodu.[6][7] Siedzibami były jednostki administracyjne autonomicznych gmin saksońskich i seklerskich.[8]

Wojewodowie przewodniczyli walnym zgromadzeniom szlachty, które corocznie odbywały się na łące pod Turdą.[9][8] Od początku XV w. wojewodowie rzadko odwiedzali Siedmiogród, pozostawiając administrację komitatów swoim zastępcom, wicewojewodom.[7][9] Szlachcice siedmiogrodzcy zostali zwolnieni z podatków w 1324 r.[10][11] Szlachcicom przyznano prawo wymierzania sprawiedliwości chłopom zamieszkującym ich dobra w 1342 roku.[10][12] To samo prawo duchowni uzyskali w swoich posiadłościach w drugiej połowie XIV wieku.[12] W 1366 roku król Ludwik I wydał dekret, że przysięga złożona przez kenza wołoskiego (lub wodza), który „został przywieziony”[13] do jego posiadłości na mocy królewskiego nakazu, była równa przysiędze prawdziwego szlachcica, ale inne kolana były na stopie równości z przywódcami wsi.[14][15] Pozycja prawna kenzów była podobna do „szlachty Kościoła” i innych grup szlachty warunkowej, ale monarchowie często nagradzali ich prawdziwą szlachtą.[15][16] Nobilitowani Wołosi cieszyli się tymi samymi przywilejami, co ich etniczni węgierscy rówieśnicy, w ten sposób stali się członkami „narodu węgierskiego”, który był związany ze społecznością szlachecką[17]. Z drugiej strony wołoscy wieśniacy, którzy mieszkali w ich majątkach, utracili swobody.[17]

Seklerzy byli społecznością uprzywilejowanych funkcjonariuszy straży granicznej.[18][19] Walczyli w armii królewskiej, za co zostali zwolnieni z podatków.[20] Królewski urzędnik, hrabia Seklerów, był ich najwyższym przywódcą, ale siedziby Seklerów były zarządzane przez wybranych urzędników.[5] Sasi mieli również prawo wyboru sędziów w swoich okręgach.[21][22] Cieszyli się wolnością osobistą i płacili monarchom zryczałtowany podatek[21]. Najbogatsze miasta Saksonii – Bistritz, Hermannstadt i Kronsztad (Bistrița, Sibiu i Brașov) – posiadały duże majątki, które były uprawiane przez setki chłopów.[23] Dziesiątki rodzin saksońskich i seklerskich posiadało majątek ziemski w komitatach, w których również cieszyły się statusem szlacheckim.[24] Przywódcy Saksonów i Seklerów byli od czasu do czasu zapraszani do Torda na zgromadzenia ogólne, co umożliwiało przywódcom trzech narodów koordynowanie ich działań.[9]

Miasta położone w komitatach z trudem mogły konkurować z dużymi ośrodkami saksońskimi.[25] Kolozsvár uzyskał prawo do kupowania majątku ziemskiego od szlachty lub innych właścicieli ziemskich w 1370 r., ale jego mieszczanie byli uważani za chłopów przez biskupów Siedmiogrodu i opatów Kolozsmonostor, którzy zmusili ich do zapłacenia dziewiątego (podatek seigneurial) od ich winnic od 1409 r.[26] Kupcy z Kolozsvár, Dés i innych siedmiogrodzkich miast byli zwolnieni z wewnętrznych podatków, ale szlachta często ignorowała ten przywilej, zmuszając kupców do płacenia ceł podczas podróży przez ich domeny.[27]

Węgrzy, Sasi i Seklerowie wyznawali rzymskokatolicyzm.[28] Diecezja Siedmiogrodu wchodziła teraz w skład prowincji, ale Sasi z południowego Siedmiogrodu zostali poddani arcybiskupom Ostrzyhomia.[29][2] Zwykli katolicy mieli płacić podatek kościelny, dziesięcinę, ale Jan XXIII zwolnił mniejszych szlachciców z płacenia jej w 1415 r.[2] Jednak György Lépes, biskup Siedmiogrodu, zignorował tę decyzję, zwłaszcza po tym, jak Jan został ogłoszony antypapieżem.[2] Pierwotnie Wołosi byli zwolnieni z podatku kościelnego, ale król Węgier Zygmunt Luksemburski wydał dekret, że dziesięcinę mieli płacić również Wołosi osiedlający się na ziemiach opuszczonych przez chłopów katolickich[30]. Zygmunt był nieobecnym monarchą, głęboko zaangażowanym w politykę europejską; spędzał dużo czasu poza Węgrami, zwłaszcza w innych jego królestwach, takich jak Niemcy i Czechy.[31]

Turcy atakowali Siedmiogród prawie każdego roku, począwszy od 1420 roku.[32][33] Chłopi musieli ponosić rosnące koszty obrony przed Turkami.[34][35] Byli regularnie zobowiązani do płacenia „podatków nadzwyczajnych” oprócz zysków izby (tradycyjny podatek płacony przez każde gospodarstwo chłopskie do skarbu królewskiego).[35]Engel 2001, str. 224–225, 227. Król nakazał również, aby co dziesiąty chłop w przypadku ataku osmańskiego chwycił za broń, chociaż chłopi zawsze byli zwolnieni z zobowiązań wojskowych[36]. Uciążliwym obowiązkiem było również zakwaterowanie wojsk, gdyż żołnierze często zmuszali chłopów do zaopatrywania ich w żywność i ubrania[37]. Właściciele ziemscy zaczęli odbierać dziewiątą część od chłopów.[30] Chociaż dziewiąty został już wprowadzony w 1351 roku, nie był regularnie zbierany w Siedmiogrodzie.[30] Szlachcice próbowali także utrudniać swobodny przepływ swoich poddanych.[34]

Rosnące podatki i nowe obciążenia podburzyły ludność. Sasi siedmiogrodzcy mogli przezwyciężyć swoich zbuntowanych poddanych jedynie przy pomocy wicewojewody Rolanda Lépesa w 1417 roku.[38] Zjednoczone armie komitatów i saskie siedzib stłumiły powstanie pospólstwa Seklerów w 1433 roku.[39] Na początku 1434 r. mieszczanie Kronsztadu musieli szukać pomocy hrabiego Seklerów przeciwko Wołochom, którzy powstali w powiecie Fogaras.[40] Idee husyckie, zwłaszcza ich egalitarna wersja taborycka, zaczęły się szerzyć wśród chłopstwa w latach trzydziestych XIV wieku.[34] W maju 1436 roku biskup Lépes wezwał inkwizytora Jakuba z Marchii, aby przybył do Siedmiogrodu, ponieważ kaznodzieje husyccy nawrócili wielu ludzi na wiarę w jego diecezji[41].

Wojna chłopska

Działania biskupa Lépesa

Plik:Alba Iulia Catedrala romano catolica.jpg
Katedra św. Michała w Alba Iulia: siedziba biskupów Siedmiogrodu

Aby stawić czoła obciążeniom finansowym wynikającym z wojen husyckich i kampanii wojskowych przeciwko Imperium Osmańskiemu, Zygmunt Luksemburski wprowadził do obiegu srebrne monety o niższej wartości w 1432 r.[33] [42]. Nowe grosze były znane jako ćwiartki, ponieważ zawierały tylko jedną czwartą zawartości srebra w starej walucie.[33][42] Biskup Lépes, który wiedział, że za kilka lat będą ponownie bite grosze o wyższej wartości, zawiesił zbieranie dziesięciny w 1434 roku.[33][43]

Po emisji cennych monet Lépes zażądał dziesięciny za poprzednie lata w jednej kwocie.[43][44] Historycy szacują, że rodziny chłopskie były zobowiązane do płacenia od sześciu do dziewięciu złotych florenów, chociaż wartość przeciętnej partii chłopskiej wynosiła tylko około 40 florenów.[44][45] Większość chłopów nie była w stanie zapłacić tej kwoty, zwłaszcza że musieli również płacić podatki skarbowe właścicielom swoich działek.[44]

Aby zabezpieczyć spłatę zaległości, biskup zastosował kary kościelne, nakładając na całe wsie interdykt latem 1436 r.[44] On również ekskomunikował drobnych szlachciców, którzy odmówili płacenia dziesięciny[44]. Jednak większość poddanych stawiała opór, a ich panowie nie chcieli pomagać biskupowi[45]. Na prośbę biskupa król nakazał wojewodzie i ispánom (lub starostom) komitatów zabezpieczyć zbiórkę dziesięciny na początku września[46]. Król zarządził również, że wszyscy chłopi, którzy nie zapłacili zaległości w ciągu miesiąca od ich ekskomuniki, mieli zapłacić karę w wysokości dwunastu złotych florenów[47].

Wybucha bunt

Bunt rozwinął się z lokalnych niepokojów w pierwszej połowie 1437 roku.[44] Mieszkańcy wsi Darolc, Macau i Turea (Dorolțu, Macău i Turea) zaatakowali w marcu opata Kolozsmonostor w Băgara.[48] W komitacie Alsó-Fehér i wokół Déva chłopi zebrali się w małe bandy i zaatakowali dwory szlacheckie.[44] Chłopi z Alparét i Bogáta (Bogata de Sus) jako pierwsi osiedlili się na szczycie pobliskiej góry Bábolna[49] w maju lub czerwcu.[50] Otoczona wysokimi klifami i gęstymi lasami oraz zwieńczona płaskowyżem o powierzchni około 7-8 hektarów (17-20 akrów), góra była idealnym miejscem do obrony.[51] Zgodnie ze strategią militarną taborytów, powstańcy założyli obóz na płaskim szczycie góry.[34]

Średni szlachcic, Antal Nagy de Buda, przybył na górę z grupą chłopów z Diós i Burjánosóbuda (Deușu i Vechea)[49]. Vlach Mihai przybył z ludźmi z Virágosberek (Florești).[49] Do chłopstwa dołączyli górnicy soli z Szék (Sic) i biedni mieszczanie z Kolozsvár.[49] Według szacunków historyka Lajosa Deményego do końca czerwca na płaskowyżu zebrało się około 5÷6.000 uzbrojonych mężczyzn[52].

Biskup Lépes i jego brat, wicewojewoda, zaczęli gromadzić wojska w pobliżu obozu chłopskiego[53]. Nieobecny wojewoda Csáki László pośpieszył do Siedmiogrodu[34]. Do zjednoczonych armii wojewody i biskupa dołączyli także hrabiowie Seklerów:, [[Jacks Mihály|Michał Jakcs i Henryk Tamási[53]. Młodzi szlachcice, którzy przyłączyli się do kampanii, chcieli dokonać nagłego ataku na chłopów, ale biskup zasugerował, że chłopów należy spacyfikować w drodze negocjacji[54]. Opóźnienie umożliwiło uczestnikom zamieszek dokończenie ufortyfikowania obozu.[55]

Pierwsza bitwa i kompromis

Chłopi wybrali czterech posłów, którzy poinformowali wojewodę o swoich skargach.[34] Zażądali od Csákiego położenia kresu nadużyciom związanym z poborem dziesięciny i przekonania biskupa do zniesienia kościelnych zakazów[34]. Domagali się również potwierdzenia prawa chłopów pańszczyźnianych do swobodnego przemieszczania się[34]. Zamiast przystąpić do rokowań, wojewoda pod koniec czerwca torturował i rozstrzelał posłów powstańców[34]. Wkrótce najechał na obóz powstańców, ale chłopi odparli atak i otoczyli jego armię.[56] Podczas bitwy zginęło wielu szlachciców; Biskup Lépes ledwo uciekł z pola bitwy.[56]

Przedstawiciele szlachty i rebeliantów rozpoczęli negocjacje na początku lipca[55]. Zastępców rebeliantów mianowali ich przywódcy, w tym Pál Nagy de Vajdaháza, który określił siebie jako „nosiciela flagi uniwersytetu węgierskich i wołoskich mieszkańców tej części Siedmiogrodu”[57]. Użycie terminu „uniwersytet” świadczy o tym, że chłopstwo dążyło do uznania swoich swobód jako wspólnoty.[34][58] Chłopi podkreślali, że chcą „odzyskać wolność przyznaną im przez starożytnych królów, wolności, które były tłumione przez wszelkiego rodzaju podstępy”[59], ponieważ byli przekonani, że ich wolności zostały zapisane w statucie za panowania pierwszy król Węgier, św. Stefan.[60] Ich wiara w „dobrego króla”, który zapewnił dobrobyt swoim poddanym w mitycznym „złotym wieku”, nie była niczym niezwykłym w średniowieczu.[32]

Strony osiągnęły kompromis, który został odnotowany w opactwie Kolozsmonostor w dniu 6 lipca.[55] Zgodzili się, że dziesięcina zostanie zmniejszona o połowę.[59] Płacenie czynszów, podatków i innych opłat należnych właścicielom ziemskim i skarbowi królewskiemu zostało zawieszone do czasu pobrania dziesięciny[59]. Porozumienie zniosło dziewiątą i stanowiło, że chłopi byli zobowiązani do płacenia czynszu tylko właścicielom ziemskim[59]. Roczną wysokość czynszu ustalono na 10 denarów, znacznie mniej niż czynsz sprzed powstania[59]. Szlachta uznawała także prawo chłopów do swobodnego przemieszczania się, które można było ograniczyć tylko wtedy, gdy chłop nie wywiązywał się ze swoich zobowiązań wobec właściciela ziemskiego.[32][59] Aby utrzymać wykonanie porozumienia pod nadzorem, chłopi zostali upoważnieni do organizowania dorocznego zgromadzenia na górze Bábolna.[32][61] Ich zgromadzenie było uprawnione do ukarania szlachciców, którzy złamali kompromis[61].

Porozumienie z Kolozsmonostor przewidywało, że „delegaci szlachty i mieszkańcy królestwa” powinni prosić Zygmunta Luksemburczyka o przesłanie autentycznej kopii statutu Stefana[60]. Chłopi zgodzili się, że postanowienia karty mają być stosowane w przypadku sprzeczności karty z porozumieniem z Kolozsmonostor[60]. Chłopi zachowali prawo wyboru delegatów i podjęcia nowych negocjacji z przedstawicielami szlachty, gdyby statut Stefana nie regulował należycie ich zobowiązań wobec właścicieli ziemskich[60].

Unia Trzech Narodów

Biskup i szlachta uważali porozumienie Kolozsmonostor za tymczasowy kompromis.[61][62] Ich motywy miały na celu zachęcenie rebeliantów do demobilizacji i danie im czasu na przygotowanie nowych oddziałów.[62] Zebrali się w kaplicy i rozpoczęli negocjacje z hrabstwami Seklerów i delegatami siedzib saskich.[63] Była to pierwsza okazja, kiedy przedstawiciele szlachty, Seklerów i Sasów odbyli wspólne zgromadzenie bez upoważnienia monarchy[64]. Na początku września zawarli „braterski związek” przeciwko swoim wrogom, obiecując sobie wzajemną pomoc militarną przeciwko zarówno wewnętrznym, jak i zagranicznym agresorom.[63][64] Wydaje się, że biskup uznał, że drobni szlachcice byli zwolnieni z płacenia dziesięciny, według Deményego, ponieważ Sejm Węgier postanowił, że szlachciców nie można zmuszać do płacenia dziesięciny w 1438 r.[65]

Druga bitwa i drugi kompromis

Plik:Calvaria Church (Cluj-Napoca).jpg
Opactwo klasztoru Cluj (Mănăștur)
Rebelianci porzucili swój ufortyfikowany obóz na górze Bábolna, teraz prawdopodobnie dlatego, że potrzebowali nowych zapasów.[65] Ruszyli w kierunku Dés, plądrując szlacheckie dwory podczas marszu.[65][66] Wszystkim, którzy ich nie wspierali, grozili surowymi karami.[65] Założyli nowy obóz nad rzeką Szamos (Someș) w pobliżu miasta.[66] Pod koniec września w pobliżu obozu doszło do nowej bitwy między rebeliantami a ich wrogami.[67]

Nie mogąc pokonać buntowników, szlachta rozpoczęła z nimi nowe negocjacje w Dellőapáti (Apatiu).[67] Przedstawiciele obu stron osiągnęli nowy kompromis w dniu 6 października, który został zawarty w nowym statucie w Kolozsmonostor cztery dni później.[64][68] Z niewiadomych przyczyn chłopi godzili się na warunki mniej korzystne niż w pierwszym układzie[69]. Demény argumentuje, że ich przywódcy prawdopodobnie zdali sobie sprawę, że przez długi czas nie byli w stanie się opierać.[69]

Zgodnie z nowym porozumieniem minimalna wysokość czynszu płaconego przez chłopów właścicielom ziemskim została zwiększona do 12 denarów rocznie; chłopi posiadający większe działki mieli płacić swoim panom od 25 do 100 denarów, co odpowiadało kwocie należnej przed powstaniem.[66][70] Nowa umowa nie określała „darów”, jakie chłopi mieli przekazywać właścicielom ziemskim, stwierdzając jedynie, że zobowiązani są oni wypełniać to zobowiązanie trzy razy w roku[71]. Umowa potwierdzała prawo szlachty do wymierzania sprawiedliwości chłopom mieszkającym w ich majątkach, ale także przewidywała możliwość odwołania się przez chłopów od decyzji ich panów do sądu w pobliskiej wsi lub małym miasteczku[72].

Ostatnia faza

Drugie porozumienie zostało ponownie uznane przez obie strony za tymczasowy kompromis[73]. Statut przewidywał wysłanie wspólnej delegacji buntowników i szlachty do przebywającego w Pradze króla na arbitraż.[64][74] Nie ma dowodów na powołanie delegatów lub ich wyjazd do Pragi[74]. Zygmunt Luksemburski zmarł 9 grudnia 1437 r.[64]

Wiedząc, że ich obóz na Szamos może być łatwo zaatakowany, rebelianci pomaszerowali w kierunku Kolozsvár w październiku lub listopadzie[74]. Najechali i splądrowali posiadłości Batorych w Fejérd (Feiurdeni).[73] Schwytali także i ścięli wielu szlachcicom, zanim zaatakowali opactwo i zmusili opata do ucieczki[75]. Grupa rebeliantów zdobyła Nagyenyed z pomocą biednych mieszczan i mieszkańców okolicznych wiosek.[76] Większość mieszczan Kolozsvár sympatyzowała również z buntownikami, którzy w ten sposób weszli do miasta bez oporu.[74] Saksoński przywilej odnotował, że Antal Nagy de Buda zginął walcząc z szlachcicami przed 15 grudnia.[77] Demény obala wiarygodność raportu, mówiąc, że wszystkie inne źródła wskazują, że chłopi nadal stawiali opór w styczniu 1438 roku.[78]

Zjednoczone armie nowego wojewody, Dezyderego Losonciego i Michała Jakcsa obległy Kolozsvár.[79] 9 stycznia wysłali list do przywódców saksońskich, wzywając ich do wysłania posiłków, by przyczynili się do zniszczenia „niewiernych chłopów”[79]. W czasie oblężenia „żadna dusza nie mogła wyjść ani wejść” do miasta, według relacji oblegających.[79][74] Blokada spowodowała głód, który zmusił obrońców do poddania się przed końcem stycznia.[74][80] Grupy rebeliantów wokół Nagyenyed zostały unicestwione mniej więcej w tym samym czasie.[76]

Następstwa i ocena

Plik:Bobilna 1957 stamps.jpg
Dwa okolicznościowe znaczki wydane przez Rumuńską Republikę Ludową w 1957 roku

Delegaci trzech stanów Siedmiogrodu, szlachcice (w tym nobilitowani Sasowie i Wołosi), Seklerzy i Sasi, zebrali się w Torda w dniu 2 lutego 1438 roku.[81] Potwierdzili swój „braterski związek” przeciwko zbuntowanym chłopom i osmańskim rabusiom.[64][74] Na zgromadzeniu stracono dziewięciu przywódców buntu[64]. Inni obrońcy Kolozsvár zostali okaleczeni.[64][74] Korzystając ze zwycięstwa, przywódcy szlachty próbowali też skrzywdzić swoich osobistych wrogów.[82] Na przykład wojewoda, który chciał zagarnąć część majątku Batorych, zarzucił im współpracę z buntownikami[82]. W odwecie za wsparcie rebeliantów, Kolozsvár został 15 listopada pozbawiony praw miejskich[64]. Jednak przywrócenie swobód mieszczanom przy wsparciu Jana Hunyadiego nastąpiło 21 września 1444 roku.[83]

Współczesne listy jednogłośnie opisywały bunt jako wojnę chłopską przeciwko ich panom.[84] 22 lipca 1437 r. Sędzia królewski Stefan III Batory nazwał wydarzenia siedmiogrodzkie „wojną chłopską”; 30 września Roland Lépes wspomniał, że szlachcic został ranny „w ogólnej walce z chłopstwem”; a biskup Lépes napisał o „wojnie chłopskiej” 27 stycznia 1439 r.[84] Inne dokumenty (w tym zapisy z posiedzeń rady miejskiej Nagyenyed) podkreślają, że do buntu przyłączyli się także rzemieślnicy i mieszczanie[85]. Żadne współczesne źródło nie odnotowało, że nienawiść narodowa odegrała jakąkolwiek rolę w powstaniu.[86] Wręcz przeciwnie, dobrze udokumentowana jest współpraca ludu węgierskiego i wołoskiego podczas buntu.[87] Pierwszy kompromis między buntownikami a szlachcicami wyraźnie mówił o ich wspólnych pretensjach.[87] Na przykład buntownicy narzekali, że „zarówno Węgrzy, jak i Wołosi, którzy mieszkali w pobliżu zamków” byli arbitralnie zmuszani do płacenia dziesięciny za swoje świnie i pszczoły[87].

Historyk Joseph Held stwierdza, że ​​„konserwatywne stanowisko siedmiogrodzkiego ruchu chłopskiego było podobne do późnośredniowiecznych ruchów chłopskich w całej Europie”[61]. Chłopi chcieli jedynie zapewnić zniesienie nowych podatków seigneuralnych i przywrócenie tradycyjnego poziomu podatków, nie kwestionując podstawowej struktury społeczeństwa[61]. Z drugiej strony, pisze Lajos Demény, ruch ten rozwinął się w „ogólny atak na społeczeństwo feudalne” w Siedmiogrodzie.[88] Obaj historycy dochodzą do wniosku, że buntownicy nie mogli osiągnąć swoich głównych celów.[61][89] Prawo chłopów do swobodnego przemieszczania się zostało częściowo przywrócone[61], ale właściciele ziemscy mogli ponownie je ograniczyć w ostatniej dekadzie wieku[90]. Według historyka Jeana Sedlara, chłopi wołoscy "zajmowali najniższy szczebel drabiny społecznej, przewyższając jedynie niewolników" w średniowiecznym Siedmiogrodzie z powodu swej wiary prawosławnej.[91]

Zobacz także

Źródła

  • Demény, Lajos (1987). Parasztfelkelés Erdélyben [Bunt chłopski w Transylwanii]. Gondolat. ISBN 963-281-856-3.
  • Engel, Pál (2001). The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895–1526. I.B. Tauris. ISBN 1-86064-061-3.
  • Held, Joseph (1977). "The Peasant Revolt of Babolna, 1437-1438". Slavic Review. 36 (1): str. 25–38.
  • Makkai, László (1994). "The Emergence of the Estates (1172–1526)". W: Köpeczi, Béla; Barta, Gábor; Bóna, István; Makkai, László; Szász, Zoltán; Borus, Judit (red.). History of Transylvania. Akadémiai Kiadó. str. 178–243. ISBN 963-05-6703-2.
  • Peter, Jordan (1998). "Romania". W: Paulston, Christina Bratt; Peckham, Donald (red.). Linguistic Minorities in Central and Eastern Europe. Multilingual Matters. str. 184–223. ISBN 978-1-85359-416-8.
  • Pop, Ioan-Aurel (2003). "Nations and Denominations in Transylvania (13th-14th Century)". W: Lévai, Csaba; Vese, Vasile (eds.). Tolerance and Intolerance in Historical Perspective. Plus. str. 111–123. ISBN 88-8492-139-2.
  • Pop, Ioan-Aurel (2005). Pop, Ioan-Aurel; Bolovan, Ioan (red.). The Romanians in the 14th–16th centuries from the "Christian Republic" to the "Restoration of Dacia". History of Romania: Compendium. Romanian Cultural Institute (Center for Transylvanian Studies). str. 209–314. ISBN 978-973-7784-12-4.
  • Sedlar, Jean W. (1994). East Central Europe in the Middle Ages, 1000–1500. University of Washington Press. ISBN 0-295-97290-4.

Linki zewnętrzne

Erdélyi parasztfelkelés (węg.)
Siedmiogrodzka rewolta chłopska (pol.)
Răscoala de la Bobâlna (rum.)

Czas czerwiec 1437 – styczeń 1438
Miejsce Północny Siedmiogród i Tiszántúl,
Królestwo Wegier
Wynik Zwycięstwo baronów
Strony konfliktu
Siedmiogrodzcy chłopi i drobna szlachta Siedmiogrodzka arystokracja
Dowódcy
Budai Nagy Antal †
Pál Nagy de Vajdaháza
Mihai the Vlach 		Csáki László
Lépes György
Jakcs Mihály
Tamási Henrik
Losonci Dezső
Siły
nieznane nieznane
Straty
nieznane nieznane

— {{{notes}}} —

Przypisy

  1. ↑ Uwaga 1: Artykuł zawsze wymienia w nawiasach oficjalną nazwę Rumunii, ponieważ Siedmiogród należy teraz do Rumunii.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 2,6 2,7 Held 1977, str. 28.
  3. ↑ Peter 1998, str. 185.
  4. ↑ Makkai 1994, str. 198, 222.
  5. ↑ 5,0 5,1 Pop 2005, str. 233.
  6. ↑ Held 1977, str. 200.
  7. ↑ 7,0 7,1 Pop 2005, str. 227.
  8. ↑ 8,0 8,1 Pop 2005, str. 232.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Makkai 1994, str. 223.
  10. ↑ 10,0 10,1 Makkai 1994, str. 207.
  11. ↑ Pop 2005, str. 258.
  12. ↑ 12,0 12,1 Demény 1987, str. 76.
  13. ↑ Pop 2003, str. 123.
  14. ↑ Makkai 1994, str. 215.
  15. ↑ 15,0 15,1 Pop 2005, str. 221.
  16. ↑ Makkai 1994, str. 215–216.
  17. ↑ 17,0 17,1 Makkai 1994, str. 218.
  18. ↑ Engel 2001, str. 116.
  19. ↑ Held 1977, str. 28–29.
  20. ↑ Engel 2001, str. 115.
  21. ↑ 21,0 21,1 Engel 2001, str. 114.
  22. ↑ Pop 2005, str. 232–233.
  23. ↑ Demény 1987, str. 32–33.
  24. ↑ Makkai 1994, str. 209–210.
  25. ↑ Makkai 1994, str. 232.
  26. ↑ Demény 1987, str. 30, 33.
  27. ↑ Demény 1987, str. 25–26.
  28. ↑ Makkai 1994, str. 212.
  29. ↑ Pop 2005, str. 238.
  30. ↑ 30,0 30,1 30,2 Makkai 1994, str. 224.
  31. ↑ Engel 2001, str. 229–231.
  32. ↑ 32,0 32,1 32,2 32,3 Pop 2005, str. 259.
  33. ↑ 33,0 33,1 33,2 33,3 Held 1977, str. 29.
  34. ↑ 34,0 34,1 34,2 34,3 34,4 34,5 34,6 34,7 34,8 34,9 Makkai 1994, str. 225.
  35. ↑ 35,0 35,1 Demény 1987, str. 55.
  36. ↑ Makkai 1994, str. 225–226.
  37. ↑ Demény 1987, str. 56–57.
  38. ↑ Demény 1987, str. 84.
  39. ↑ Demény 1987, str. 85.
  40. ↑ Demény 1987, str. 85–86.
  41. ↑ Demény 1987, str. 103–104.
  42. ↑ Engel 2001, str. 223.
  43. ↑ 43,0 43,1 Engel 2001, str. 277.
  44. ↑ 44,0 44,1 44,2 44,3 44,4 44,5 44,6 Held 1977, str. 30.
  45. ↑ 45,0 45,1 Demény 1987, str. 114.
  46. ↑ Demény 1987, str. 116.
  47. ↑ Demény 1987, str. 116–117.
  48. ↑ Demény 1987, str. 117.
  49. ↑ 49,0 49,1 49,2 49,3 Demény 1987, str. 120.
  50. ↑ Held 1977, str. 31.
  51. ↑ Demény 1987, str. 121.
  52. ↑ Demény 1987, str. 123.
  53. ↑ 53,0 53,1 Demény 1987, str. 128.
  54. ↑ Demény 1987, str. 129.
  55. ↑ 55,0 55,1 55,2 Held 1977, str. 32.
  56. ↑ 56,0 56,1 Demény 1987, str. 130.
  57. ↑ Demény 1987, str. 132.
  58. ↑ Pop 2005, str. 258–259.
  59. ↑ 59,0 59,1 59,2 59,3 59,4 59,5 Held 1977, str. 33.
  60. ↑ 60,0 60,1 60,2 60,3 Demény 1987, str. 153.
  61. ↑ 61,0 61,1 61,2 61,3 61,4 61,5 61,6 Held 1977, str. 34.
  62. ↑ 62,0 62,1 Demény 1987, str. 154.
  63. ↑ 63,0 63,1 Demény 1987, str. 156.
  64. ↑ 64,0 64,1 64,2 64,3 64,4 64,5 64,6 64,7 64,8 Makkai 1994, str. 226.
  65. ↑ 65,0 65,1 65,2 65,3 Demény 1987, str. 159.
  66. ↑ 66,0 66,1 66,2 Held 1977, str. 36.
  67. ↑ 67,0 67,1 Demény 1987, str. 162.
  68. ↑ Demény 1987, str. 162–163.
  69. ↑ 69,0 69,1 Demény 1987, str. 173.
  70. ↑ Demény 1987, str. 168.
  71. ↑ Demény 1987, str. 168–169.
  72. ↑ Demény 1987, str. 169.
  73. ↑ 73,0 73,1 Demény 1987, str. 171.
  74. ↑ 74,0 74,1 74,2 74,3 74,4 74,5 74,6 74,7 Held 1977, str. 37.
  75. ↑ pp. 175–176.
  76. ↑ 76,0 76,1 Demény 1987, str. 179.
  77. ↑ Demény 1987, str. 176.
  78. ↑ Demény 1987, str. 176–177.
  79. ↑ 79,0 79,1 79,2 Demény 1987, str. 177.
  80. ↑ Demény 1987, str. 178.
  81. ↑ Makkai 1994, str. 222, 226.
  82. ↑ 82,0 82,1 Held 1977, str. 38.
  83. ↑ Demény 1987, str. 180.
  84. ↑ 84,0 84,1 Demény 1987, str. 185.
  85. ↑ Demény 1987, str. 185–186.
  86. ↑ Held 1977, str. 35.
  87. ↑ 87,0 87,1 87,2 Demény 1987, str. 184.
  88. ↑ Demény 1987, str. 200.
  89. ↑ Demény 1987, str. 201.
  90. ↑ Demény 1987, str. 204.
  91. ↑ Sedlar 1994, str. 404.

{{#invoke:Check for unknown parameters|check|unknown=|preview=Page using Template:Reflist with unknown parameter "_VALUE_"|ignoreblank=y| 1 | colwidth | group | liststyle | refs }}

Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Erdélyi_parasztfelkelés&oldid=42074”