Archontologia świętych Arpadów

1. Święty Stefan, Szent István

I Szent István, urodzony jako Vajk (pol. Stefan I Święty, zwany Węgierskim) (* ok.969, † 15 sierpnia 1038) – książę Węgier od 997 roku, król od 1001 roku z dynastii Arpadów. Pierwszy węgierski władca koronowany na króla. W ciągu swojego panowania zjednoczył węgierskie plemiona w jedno feudalne państwo. Znacznie powiększył terytorium Węgier oraz doprowadził do końca proces ich chrystianizacji. Założyciel dwóch arcybiskupstw w Ostrzyhomiu i Kalocsy oraz ośmiu biskupstw, święty Kościoła katolickiego. Syn księcia Węgier Gejzy i jego żony Sarolty – córki Gyuli Siedmiogrodzkiego. W starszej literaturze utrzymywał się pogląd, że jego matką była Adelajda Biała Knegini, rzekoma siostra Mieszka I. Obecnie pogląd ten został zarzucony, a Adelajda uznawana jest przez badaczy za postać fikcyjną. Wspomniany ojciec Sarolty wyznawał wprawdzie chrześcijaństwo, tyle że przyjął on chrzest z Bizancjum. Sarolta, mimo że na dworze swojego ojca również została ochrzczona w obrządku greckim przez biskupa Hieroteosa, nie wytrwała w tej wierze. Według legendy Vajk (tak brzmiało pogańskie imię syna Gejzy) przyjął sakrament chrztu z rąk św. Wojciecha i otrzymał imię Stefan dla uczczenia pamięci św. Stefana I, papieża z III wieku. Być może owo imię zostało wybrane z innych powodów, gdyż pochodzi ono od greckiego słowa στεφανος (stefanos), co oznacza ukoronowany. Dawniej wybór imienia dla dziecka nie był sprawą przypadkową. Miało ono bowiem być wyznacznikiem losów osoby, która je otrzymywała. Wynikałoby stąd, że celem Stefana miało być podniesienie Węgier do rangi królestwa. Powód nadania synowi Gejzy imienia Stefan mógł jednak być inny. Oto bowiem narzeczona Stefana, księżniczka bawarska Gizela pochodziła z diecezji pasawskiej. Z miasta tego wywodził się również święty o imieniu Stefan i oto dla uczczenia pamięci tegoż świętego nadano Vajkowi jego imię.

Gdy Stefan osiągnął wiek dorosły, jego ojciec Gejza zwołał wiec, który zadecydował, że jego syn zostanie jego następcą jako książę Węgrów. Decyzja ta, jakkolwiek niezgodna ze zwyczajem plemion węgierskich, wprowadzała zasadę sukcesji na wypadek śmierci panującego.

W roku 996 Stefan poślubił Gizelę, córkę księcia bawarskiego Henryka Kłótnika. Stał się tym samym szwagrem przyszłego cesarza Henryka II, syna Henryka Kłótnika. Wraz z Gizelą na dwór jej męża przybyli niemieccy rycerze, którzy siłą swego oręża mieli dopomóc dziełu chrystianizacji Węgier.

Stefan objął rządy po śmierci swojego ojca, w 997 r. W początkach swojego panowania musiał uporać się ze swoim wujem Koppányem, który był potężnym pogańskim władcą w okolicach Somogy. Pokonał go w bitwie koło Veszprém, i po tym zwycięstwie przyjął tytuł wielkiego księcia Węgrów. Do zwycięstwa Stefana przyczynili się w dużej mierze rycerze niemieccy, dowodzeni przez dwóch jego braci – Honta i Pázmányiego. Mniej więcej w tym samym czasie węgierski władca założył klasztor benedyktynów w miejscowości Pannonhalma. Tak więc Stefan rozszerzył swoje panowanie na terenie Transdanubii, ale nadal nie we wszystkich częściach Węgier uznawano jego władztwo.

Zgodnie z węgierską tradycją historyczną papież Sylwester II, za zgodą cesarza Ottona III posłał Stefanowi wspaniałą złotą koronę zwieńczoną krzyżem apostolskim, a wraz z nią list , w którym oficjalnie uznawał władcę Madziarów za katolickiego króla Węgier. Ten czyn następcy św. Piotra był potem interpretowany jako jego zgoda na uwolnienie Węgier spod zależności Niemiec. Koronacja królewska Stefana I odbyła się 25 grudnia 1000 r. lub 1 stycznia 1001 r.

Z osobą pierwszego króla Węgier związane są pojęcia Kraje Korony Świętego Stefana oraz Święta Korona. Pierwszego z nich zaczęto później używać dla określenia wszystkich ziem wchodzących w skład historycznego Królestwa Węgier. Drugie z kolei odnosi się do owej bogato zdobionej, przecudnej korony, która zgodnie z legendą miała stanowić dar papieża Sylwestra II dla Stefana. Jej powstanie jest jednak datowane dopiero na XII wiek. Wynika z tego, że pierwszy władca Królestwa Węgier de facto nigdy nie miał z nią styczności.

Po swojej koronacji lub krótko przed nią Stefan I utworzył pięć biskupstw: w Veszprém, Győr, Vác, Kalocsy i w Bihar oraz arcybiskupstwo w Ostrzyhomiu (węg. Esztergom). W ten sposób węgierski monarcha chciał powołać do życia węgierską organizację kościelną, która byłaby niezależna od biskupstw niemieckich. Ponadto Stefan I dokonał podziału administracyjnego terytorium swojego królestwa dzieląc je na komitaty (łac. comitatus, węg. megye).

Stefan I walczył z pogaństwem i umacniał wiarę chrześcijańską nie tylko siłą oręża, ale również poprzez wprowadzanie różnego rodzaju przepisów prawa. W początkach swojego panowania wydał rozporządzenie, w którym na każde dziesięć wsi nakładano obowiązek budowy kościoła. Na jego prośbę do Węgier przybyli duchowni katoliccy z innych krajów. Ich celem miało być nawracanie Węgrów na wiarę Chrystusową. Benedyktyn Anastazy-Astryk został doradcą króla, a Św. Gerard Sagredo nauczycielem królewskiego syna, Emeryka (węg. Imre).

Około 1003 r. Stefan najechał i opanował część Siedmiogrodu (łac. Transilvania, węg. Érdely), terytorium które znajdowało się we władaniu brata jego matki, Gyuli. Po wyprawie siedmiogrodzkiej na zajętych terenach król ustanowił biskupstwo. W ciągu kilku kolejnych lat zwojowane zostały ziemie w południowej części Transdanubii, gdzie utworzone biskupstwo w Pécsu. Wkrótce potem Stefan doszedł do porozumienia z Samuelem Abą, jednym z plemiennych wodzów węgierskich, który wszedł w związek małżeński z siostrą króla. Na ziemiach będących domeną królewskiego szwagra powstało kolejne biskupstwo z siedzibą w Egerze.

Koniec batalii o zjednoczenie Węgier pod władzą Stefana I nastąpił wówczas, gdy władca Królestwa Węgier pokonał Ajtonya i zagarnął jego ziemie (dzisiejszy Banat). Tam z kolei Stefan powołał do życia biskupstwo w Csanád.

Stefan prowadził także aktywną politykę zagraniczną. W czasie wojny cesarza Henryka II z polskim księciem Bolesławem Chrobrym wspierał swojego szwagra posyłając mu posiłki wojskowe. Wkrótce potem węgierski król wsparł militarnie Bolesława Chrobrego podczas jego wyprawy przeciwko Rusi Kijowskiej. W 1018 r. Stefan w sojuszu z cesarzem bizantyjskim Bazylim II zaatakował Bułgarię. Podczas tej kampanii zdobył trochę cennych relikwii.

W 1083 r. papież Grzegorz VII dokonał kanonizacji równoważnej Stefana I wraz z jego synem Emerykiem oraz biskupem Gerhardem (węg. Szent Gellért – Św. Gellért ). Świety Stefan jest uznawany za patrona Węgier, królów węgierskich, dzieci, które umierają, kamieniarzy oraz murarzy.

Św. Stefan nie jest wymieniony w Kalendarzu Trydenckim. Dzień jemu poświęcony został wprowadzony do Kalendarza Gregoriańskiego w 1631 r., ale tylko jako jego wspomnienie na dzień 20 sierpnia, czyli na dzień Św. Bernarda z Clairvaux. W 1687 r. wspomnienie Św. Stefana zostało przesunięte na 2 września i tak pozostało do roku 1969, kiedy to nastąpiła rewizja Rzymsko-Katolickiego Kalendarza Świętych. Wówczas to został przesunięty dzień Św. Joachima – 16 sierpnia – a w jego miejsce poświęcono ów dzień Św. Stefanowi węgierskiemu. Data ta jest bowiem najbliższa dacie jego śmierci. Mimo to w Kościele katolickim na Węgrzech dzień św. Stefana jest obchodzony 20 sierpnia, kiedy to relikwie świętego zostały przeniesione do Budy. Święto pierwszego króla węgierskiego jest na Węgrzech dniem wolnym od pracy.

2. Święty Emeryk, Szent Imre

Szent Imre (pol. Święty Emeryk, królewicz, chor. Sveti Emerik, słow. Imrich, cz. Svatý Emerich) (* 1000 albo 1007, † 2 września 1031), węgierski następca tronu, syn Stefana I Świętego i jego żony Gizeli, święty Kościoła katolickiego.

Z jego osobą związane jest podanie o przekazaniu relikwii Krzyża Świętego (enkolpion) benedyktynom na Łysej Górze. Fakt założenia klasztoru został ujęty w poetyckie opowiadanie o Św. Emeryku.

Emeryk został kanonizowany przez papieża Grzegorza VII, wraz ze swym ojcem Stefanem 5 listopada 1083 roku, na prośbę króla węgierskiego Władysława I, jego ojca króla Béli oraz nauczyciela Gerarda Sagredo.

Na Węgrzech św. Emeryk jest patronem młodzieży.

3. Święty Władysław, Szent László

I. László, także Szent László (pol. Władysław I lub Święty Władysław, chor. Ladislav I, slow. Svätý Ladislav, słow. Ladislav I., cz. Svatý Ladislav) (* ok.1040, † 29 lipca 1095), węgierski monarcha z rodu Arpadów, król Węgier od 1077 r. i Król Chorwacji od 1091 roku. Drugi syn króla Węgier Beli I. Po śmierci Béli w 1063 r. László i jego starszy brat, Gejza, uznali swojego kuzyna, Salomona, za prawowitego króla w zamian za otrzymanie byłego księstwa ojca, obejmującego jedną trzecią królestwa. Współpracują z Salomonem przez następną dekadę. […] Relacje braci z Salomonem pogorszyły się na początku lat 70. i zbuntowali się przeciwko niemu. Gejza został ogłoszony królem w 1074 r., ale Salomon zachował kontrolę nad zachodnimi regionami swojego królestwa. Za panowania Gejzy László był najbardziej wpływowym orędownikiem swojego brata. Gejza zmarł w 1077 r., a jego zwolennicy mianowali László królem. Salomon poparł László z pomocą króla Niemiec Henryka IV. László poparł przeciwników Henryka IV podczas kontrowersji w sprawie inwestytury. W 1081 r. Salomon abdykował i potwierdził panowanie László, ale spiskował, by odzyskać królewską koronę, a László uwięził go. […]

Pierwszych pięciu węgierskich świętych, w tym pierwszy król Węgier, Stefan I i syn Stefana, Emeryk, zostali kanonizowani za panowania László. Kanonizacja Stefana dowodzi wielkoduszności László, ponieważ jego dziadek, Vasul, został oślepiony rozkazami Stefana w latach 30. XI wieku. Historyk László Kontler mówi, że ceremonia kanonizacyjna, która odbyła się w sierpniu 1083 r., była również aktem politycznym, demonstrującym „zaangażowanie László w zachowanie i umocnienie” państwa chrześcijańskiego. László poświęcił nawet nowo powstały klasztor benedyktyński – opactwo Szentjobb – prawemu ramieniu Stefana, zwanemu „Świętym Dexterem”, który w cudowny sposób został nienaruszone. László uwolnił Salomona podczas ceremonii; legenda głosi, że grobu Stefana nie można otworzyć, dopóki tego nie zrobi.

Po serii wojen domowych głównym celem László było przywrócenie bezpieczeństwa publicznego. Wprowadził surowe przepisy prawne, karząc tych, którzy naruszali prawa własności, śmiercią lub okaleczeniem. W 1091 r. okupował prawie całą Chorwację, co zapoczątkowało okres ekspansji średniowiecznego Królestwa Węgier.

László interweniował w konflikcie między Władysławem I Hermanem, księciem polskim, a nieślubnym synem księcia, Zbigniewem, w imieniu tego ostatniego. Pomaszerował do Polski i schwytał młodszego syna Władysława I Hermana, Bolesława, w 1093 r. Na żądanie László Władysław I Herman ogłosił Zbigniewa swoim prawowitym synem. Képes Krónika wspomina także, że wojska węgierskie zdobyły Kraków podczas kampanii László, ale wiarygodność tej relacji została zakwestionowana.

Zwycięstwa László nad Pieczyngami i Kumanami zapewniały bezpieczeństwo wschodnich granic jego królestwa przez około 150 lat. Jego stosunki ze Stolicą Apostolską pogorszyły się w ostatnich latach jego rządów, ponieważ papieże twierdzili, że Chorwacja jest ich lennem, ale László podważył ich roszczenia.

Wczesne lata (przed 1064)

[…] László i jego starszy brat, Gejza, urodzili się w Polsce, gdzie Bela osiedlił się w latach 30. XI wieku po wygnaniu z Węgier László urodził się około 1040 r. Według „Legendy z końca XII wieku” László „fizyczny i duchowy obraz świadczy o Bożej łaskawej woli nawet przy jego narodzinach”. Niemal współcześnie Gall Anonim napisał, że László „wychowany w dzieciństwie w Polsce” i prawie stał się „Polakiem w sposobie życia” Otrzymał słowiańskie imię: „Władysław” pochodzące od „Vladislav”.

László został kanonizowany 27 czerwca 1192 r. przez papieża Celestyna III. Legendy przedstawiają go jako pobożnego rycerza-króla, „wcielenie późnośredniowiecznego węgierskiego ideału rycerskości”. Jest popularnym świętym na Węgrzech i sąsiednich narodach, w których poświęcono mu wiele kościołów.

Bela i jego rodzina wrócili na Węgry około 1048 r. Bela otrzymał od swojego brata, króla Węgier Andrzeja I tak zwane „Księstwo”, które obejmowało jedną trzecią królestwa. Képes Krónika wspomina, że ​​syn Andrzeja, Salomon, „został namaszczony na króla za zgodą księcia Beli i jego synów: Gejzy i László” w 1057 lub 1058 r.

Bela, który był spadkobiercą Andrzeja przed koronacją Salomona, wyjechał do Polski w 1059 r. w towarzystwie swoich synów. Wrócili później z polskimi posiłkami i rozpoczęli bunt przeciwko królowi Andrzejowi. Po pokonaniu Andrzeja Bela został koronowany na króla 6 grudnia 1060 r. Salomon opuścił kraj, szukając schronienia w Świętym Cesarstwie Rzymskim Bela I zmarł 11 września 1063 r., na jakiś czas przed wkroczeniem wojsk niemieckich na Węgry w celu przywrócenia rządów Salomona. László i jego bracia Gejza i Lampert wrócili do Polski, a Salomon został ponownie koronowany na króla w Székesfehérvár. Trzej bracia powrócili, gdy Niemcy opuścili Węgry. Aby uniknąć kolejnej wojny domowej, bracia podpisali traktat z Salomonem w dniu 20 stycznia 1064 r., uznając panowanie Salomona w zamian za księstwo ojca.

László zmarł w pobliżu granicy węgiersko-czeskiej 29 lipca 1095 r. Papieska bulla papieża Paschalisa II z 1106 r. stwierdza, że ​​„czcigodne ciało László spoczywa” w opactwie Somogyvár, co sugeruje, że László został pochowany w Somogyvár. Z drugiej strony, „Legenda” László z końca XII wieku przewiduje, że jego współpracownicy pochowali go w Székesfehérvár, ale karawana z jego ciałem „wyruszyła samotnie do Váradu, bez pomocy żadnego zwierzęcia pociągowego”.