Bihar: Różnice pomiędzy wersjami
| Linia 1: | Linia 1: | ||
[[Kategoria:1w]] | [[Kategoria:1w]] | ||
| − | [[Kategoria:Strony importowane z | + | [[Kategoria:Strony skompilowane]] |
| + | [[Kategoria:Strony przetłumaczone z węgierskiej Wikipedii]] | ||
| + | [[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]] | ||
{{Uwaga| | {{Uwaga| | ||
|strona = https://hu.wikipedia.org/wiki/Bihar_v%C3%A1rmegye | |strona = https://hu.wikipedia.org/wiki/Bihar_v%C3%A1rmegye | ||
|autorzy = https://hu.wikipedia.org/w/index.php?title=Bihar_v%C3%A1rmegye&action=history | |autorzy = https://hu.wikipedia.org/w/index.php?title=Bihar_v%C3%A1rmegye&action=history | ||
|nota = węgierski | |nota = węgierski | ||
| + | }} | ||
| + | {| | ||
| + | | | ||
| + | |} | ||
| + | {{Uwaga polska| | ||
| + | |strona = https://pl.wikipedia.org/wiki/Komitat_Bihar | ||
| + | |autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Komitat_Bihar&action=history | ||
| + | |nota = polski | ||
}} | }} | ||
{| | {| | ||
| Linia 18: | Linia 28: | ||
[[Plik:Bihar_county_map_(1891).jpg|thumb|left|Mapa obszaru komitatu Bihar]] | [[Plik:Bihar_county_map_(1891).jpg|thumb|left|Mapa obszaru komitatu Bihar]] | ||
| − | + | '''Bihar''' (rum. ''Comitatul Bihor'', niem. ''Komitat Bihar'', łac. ''Comitatus Bihariensis'') był jednostką administracyjną Węgier do 1950 r. Wcześniej na mocy [[Trianon|traktatu pokojowego z Trianon]] wschodnia część, tj. ok. ¾ dawnego komitatu przypadło Rumunii, pozostała zachodnia jest częścią Węgier. | |
| − | + | W języku lokalnym był często określany jako Biharia. | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
== Geografia == | == Geografia == | ||
[[File:Transylvanian Principality.svg|thumb|250px|left|Komitat Bihar jako część Księstwa Transylwanii, 1606–1660|alt=Wielokolorowa mapa przedstawiająca rzeki]] | [[File:Transylvanian Principality.svg|thumb|250px|left|Komitat Bihar jako część Księstwa Transylwanii, 1606–1660|alt=Wielokolorowa mapa przedstawiająca rzeki]] | ||
[[File:Bethlen Gábor fejedelemsége.png|thumb|left|250px|Komitat Bihar (jasnozielony, w zachodniej części terytorium) jako część Księstwa Siedmiogrodu za rządów [[Gabriela Bethlena]]]] | [[File:Bethlen Gábor fejedelemsége.png|thumb|left|250px|Komitat Bihar (jasnozielony, w zachodniej części terytorium) jako część Księstwa Siedmiogrodu za rządów [[Gabriela Bethlena]]]] | ||
| − | |||
| − | + | Komitat Bihar był trzecim co do wielkości komitatem na Węgrzech. Południowo-wschodnia część komitatu zajmowana jest przez [https://hu.wikipedia.org/wiki/Erd%C3%A9lyi-k%C3%B6z%C3%A9phegys%C3%A9g Góry Zachodniorumuńskie], a północny zachód przez [[Alföld|Wielką Równinę]]. Najważniejsze rzeki to rzeki Körös i Berettyó. Graniczył z komitatami: [[Hajdú]], [[Szabolcs]] i [[Szatmár]] na północy; [[Szilágy]], [[Kolozs]] i [[Torda-Aranyos]] na wschodzie; [[Arad]] na południu oraz [[Békés]] i [[Szolnok]] na zachodzie. Ze względu na rozmiary nazywano go często państwem Bihar (''Biharország'') − ''Biharią''. | |
| + | |||
| + | W południowo-wschodniej części byłego komitatu znajdował się szczyt [[Curcubăta Mare|Nagy-Bihar]] (1849 m n.p.m.), najwyższe wzniesienie [[Masyw Biharu|Masywu Biharu]]. Licząca ok. 3000 lat jaskinia lodowa [[Jaskinia lodowa Scărișoara|Scărișoara]] jest największą tego typu jaskinią w Rumunii, która została odkryta prawdopodobnie w 1847 r. Do jaskini można dojechać drogą o długości 200 m. Położona na wysokości 580 m n.p.m. przełęcz Pasul Craiului ([[Język węgierski|węg.]] ''Király-hágó'') była przez stulecia granicą komitatów Bihar i Kolozs, a w latach 1552–1867 również Siedmiogrodu i Węgier. | ||
| − | + | == Historia == | |
| + | [[Plik:BihorSolnocCrasnaCountyJosephinischeLandesaufnahme.jpg|left|300px|thumb|Komitat Bihar na pierwszej mapie wojskowej, 1782-85]] | ||
| + | Według nieznanego autora, w czasach [[Arpad]]a, ziemie między [[Cisa|Cisą]], [[Marusza|Maruszą]], [[Samosz]]em i lasem Igfon znajdowały się w posiadaniu biharskiego wodza Ménmaróta. Najmłodszy syn Arpada, [[Zoltán]] stanął później na czele Ducatusu Biharskiego, który był według tradycji terytorium zarządzanym przez następcę tronu. Jego stolicą był Biharvár, znajdujący się 14 km na północ od [[Oradea|Nagyváradu]]. Ducatus Biharski ([[Język węgierski|węg.]] (''Bihari Dukátus''), jak również Ducatus Nitrzański ([[Język węgierski|węg.]] (''Nyitrai Dukátus'') oraz Ducatus Somogy ([[Język węgierski|węg.]] (''Somogyi Dukátus'') został zniesiony przez [[Koloman Uczony|Kolomana Uczonego]] ok. 1110 r. | ||
| − | + | Bihar należy do najwcześniej utworzonych komitatów. Utworzył go [[Stefan I Święty|Stefan I]] ze stolicą w [[Biharia|Biharze]]. Po najeździe tatarskim stolicą został Nagyvárad. W średniowieczu do komitatu należały również tereny źródłowe [[Szybki Keresz|Szybkiego Kereszu]] i region [[Kalotaszeg]]. | |
| + | Podczas rozpadu Węgier na trzy części, stał się częścią [[Partium]]. W latach 1660-92 większa część komitatu wraz z zamkami znalazła się pod okupacją turecką. W latach 1849-60 podzielono komitat na Północny i Południowy Bihar z [[Debreczyn]]em i [[Oradea|Nagyváradem]] jako stolicami, a sytuacja się nieco zmieniła po utworzeniu w 1876 r. [[Hajdú]]. | ||
| − | + | [[Plik:Csonkabihar.png|thumb|left|150px|Część historycznego komitatu Bihar w obecnych granicach Węgier]] | |
| − | + | W 1914 r. jego powierzchnia wynosiła 10 678 km², z czego w 1918 r. 7874 km² znalazło się w Rumunii. Siedzibą władz węgierskiego komitatu Bihar do 1950 r. (z wyjątkiem okresu 1940-44) było [[Berettyóújfalu]], a po przyłączeniu w wyniku [[Drugi arbitraż wiedeński|drugiego arbitrażu wiedeńskiego]] [[Północny Siedmiogród|Północnego Siedmiogrodu]], znowu [[Oradea|Nagyvárad]]. W okresie po przyłączeniu powierzchnia węgierskiej części komitatu wynosiła 6511 km². Stolicą rumuńskiej jego [[Okręg Bihor|części]] był [[Beiuș]]. | |
| − | |||
| − | + | Zachodnia, pozostała w granicach Węgier część została w 1950 r. w ramach reformy administracyjnej, połączona z dawnym komitatem Hajdú i w ten sposób powstał dzisiejszy [[ Hajdú-Bihar]]. | |
| | | | ||
Wersja z 07:48, 4 lut 2021
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
| Strona | Autorzy | Nota |
| [3] | [4] | Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Plik:Bihar county map (1891).jpg Mapa obszaru komitatu Bihar Bihar (rum. Comitatul Bihor, niem. Komitat Bihar, łac. Comitatus Bihariensis) był jednostką administracyjną Węgier do 1950 r. Wcześniej na mocy traktatu pokojowego z Trianon wschodnia część, tj. ok. ¾ dawnego komitatu przypadło Rumunii, pozostała zachodnia jest częścią Węgier. W języku lokalnym był często określany jako Biharia. GeografiaPlik:Transylvanian Principality.svg Komitat Bihar jako część Księstwa Transylwanii, 1606–1660 Plik:Bethlen Gábor fejedelemsége.png Komitat Bihar (jasnozielony, w zachodniej części terytorium) jako część Księstwa Siedmiogrodu za rządów Gabriela Bethlena Komitat Bihar był trzecim co do wielkości komitatem na Węgrzech. Południowo-wschodnia część komitatu zajmowana jest przez Góry Zachodniorumuńskie, a północny zachód przez Wielką Równinę. Najważniejsze rzeki to rzeki Körös i Berettyó. Graniczył z komitatami: Hajdú, Szabolcs i Szatmár na północy; Szilágy, Kolozs i Torda-Aranyos na wschodzie; Arad na południu oraz Békés i Szolnok na zachodzie. Ze względu na rozmiary nazywano go często państwem Bihar (Biharország) − Biharią. W południowo-wschodniej części byłego komitatu znajdował się szczyt Nagy-Bihar (1849 m n.p.m.), najwyższe wzniesienie Masywu Biharu. Licząca ok. 3000 lat jaskinia lodowa Scărișoara jest największą tego typu jaskinią w Rumunii, która została odkryta prawdopodobnie w 1847 r. Do jaskini można dojechać drogą o długości 200 m. Położona na wysokości 580 m n.p.m. przełęcz Pasul Craiului (węg. Király-hágó) była przez stulecia granicą komitatów Bihar i Kolozs, a w latach 1552–1867 również Siedmiogrodu i Węgier. HistoriaPlik:BihorSolnocCrasnaCountyJosephinischeLandesaufnahme.jpg Komitat Bihar na pierwszej mapie wojskowej, 1782-85 Według nieznanego autora, w czasach Arpada, ziemie między Cisą, Maruszą, Samoszem i lasem Igfon znajdowały się w posiadaniu biharskiego wodza Ménmaróta. Najmłodszy syn Arpada, Zoltán stanął później na czele Ducatusu Biharskiego, który był według tradycji terytorium zarządzanym przez następcę tronu. Jego stolicą był Biharvár, znajdujący się 14 km na północ od Nagyváradu. Ducatus Biharski (węg. (Bihari Dukátus), jak również Ducatus Nitrzański (węg. (Nyitrai Dukátus) oraz Ducatus Somogy (węg. (Somogyi Dukátus) został zniesiony przez Kolomana Uczonego ok. 1110 r. Bihar należy do najwcześniej utworzonych komitatów. Utworzył go Stefan I ze stolicą w Biharze. Po najeździe tatarskim stolicą został Nagyvárad. W średniowieczu do komitatu należały również tereny źródłowe Szybkiego Kereszu i region Kalotaszeg. Podczas rozpadu Węgier na trzy części, stał się częścią Partium. W latach 1660-92 większa część komitatu wraz z zamkami znalazła się pod okupacją turecką. W latach 1849-60 podzielono komitat na Północny i Południowy Bihar z Debreczynem i Nagyváradem jako stolicami, a sytuacja się nieco zmieniła po utworzeniu w 1876 r. Hajdú. Plik:Csonkabihar.png Część historycznego komitatu Bihar w obecnych granicach Węgier W 1914 r. jego powierzchnia wynosiła 10 678 km², z czego w 1918 r. 7874 km² znalazło się w Rumunii. Siedzibą władz węgierskiego komitatu Bihar do 1950 r. (z wyjątkiem okresu 1940-44) było Berettyóújfalu, a po przyłączeniu w wyniku drugiego arbitrażu wiedeńskiego Północnego Siedmiogrodu, znowu Nagyvárad. W okresie po przyłączeniu powierzchnia węgierskiej części komitatu wynosiła 6511 km². Stolicą rumuńskiej jego części był Beiuș. Zachodnia, pozostała w granicach Węgier część została w 1950 r. w ramach reformy administracyjnej, połączona z dawnym komitatem Hajdú i w ten sposób powstał dzisiejszy Hajdú-Bihar. |
| |||||||||||||||||||
- ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 12 ff.
- ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 22 ff. (Spis ludności z 1910)
.jpg){kind=link}
