Kolozs
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
| Strona | Autorzy | Nota |
| [3] | [4] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku niemieckim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku niemieckim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
Plik:Kolozs county map.jpg Mapa administracyjna komitatu Kolozs z 1910 r. Kolozs vármegye (rum. Comitatul Cluj, niem. Komitat Klausenburg) był jednostką administracyjną we wschodniej części Królestwa Węgier. Obecnie jest częścią Rumunii. Spis treściGeografiaTerytorium obejmowało południową trzecią część górnej połowy Wyżyny Siedmiogrodzkiej; na zachodzie masy Bihar, na południu góry Gyalui], na północy góry Meszes, a na wschodzie Mezőség. Jego najważniejszymi rzekami były Kis-Szamos, a Meleg-Szamos, a Hideg-Szamos i Sebes-Körös LokalizacjaGraniczył z komitatami: od północy z Szilágy, Szolnok-Doboka i Bistrița-Năsăud, na wschodzie z Maros-Torda, od południa z Maros-Torda i Torda-Aranyos. HistoriaWęgierskie plemiona z południowego zachodu przeniosły się do Siedmiogrodu w 895 roku pod naporem zjednoczonego ataku Pieczyngów i Bułgarii, gdzie zginął Almos. Siedmiu przywódców wybrało swoje pierwsze tymczasowe zakwaterowanie w wyznaczonym obszarze basenu siedmiogrodzkiego, który posiadał zamek po bardziej osłoniętej stronie od Pieczyngów i kopalnię soli. Takim tymczasowym miejscem noclegowym stał się również basen górny Kis-Szamos z zamkiem i kopalnią soli Cluj. Siedem plemion przeniosło się na Wielką Równinę w następnym roku, ale wodzowie plemienni utrzymali również swoje pierwsze tymczasowe zakwaterowanie w zamku i kopalni soli, pozostawiając za sobą mniejszy rodzaj pospólstwa i uzbrojonych bohaterów, aby strzec zamku i kopalni soli. Az etelközi magyar törzsek 895-ben az egyesült besenyő és bolgár támadás nyomása alatt költöztek Erdélybe, ahol Álmost megölték. A hét vezér első ideiglenes szállását az Erdélyi-medence egy-egy olyan elhatárolható területén választotta meg, amelyen volt egy besenyőktől védettebb oldalon fekvő vár és egy sóbánya. Ilyen ideiglenes szállásterület lett a Kis-Szamos felső medencéje is a várral és a kolozsi sóaknával. A hét törzs a következő évben átköltözött a Nagy-Alföldre, de a törzsfők fenntartották első ideiglenes szállásterületüket is a várral és a sóbányával, kisebb nemzetségnyi köznépet és fegyveres vitézeket is hátrahagyva a vár és a sóbánya őrzésére. Zdobywcy Węgrzy znaleźli w powiecie wielosłowiańską populację, biorąc pod uwagę nazwy miejscowości. Jednak mieszkający tu w zachodniej części powiatu Słowianie nie mogli być znaczący, gdyż nazwy większych rzek są pochodzenia węgierskiego. (Kapus, Fenes, Nádas, Aranyosdál, Sóspatak, Ludas), ale można też wziąć pod uwagę możliwość, że wieś o słowiańskiej nazwie lub mniejszym potoku (np. jako potok Fenes, słowiańska nazwa Lona. A honfoglaló magyarság a helyneveket figyelembe véve a megye területén többfelészláv lakosságot talált. Az itt lakó szlávság azonban a megye nyugati felében nem lehetett jelentős számú, mivel a nagyobb folyóvizek nevei magyar eredetűek. (Kapus, Fenes, Nádas, Aranyosdál, Sóspatak, Ludas), de számolni kell azzal a lehetőséggel is, hogy egy-egy szláv nevű falunak vagy kisebb pataknak (pl. Gorbópatak) a telepített szlávság adott nevet, mint például a Fenes-patak melletti szláv Lóna név. Basen Karpacki 9 i 11-13. Według György Györffy'ego Węgrzy, którzy przeprowadzili się w latach 895-900, nigdy nie przejęli nazw dawnych wsi i miasteczek, a ludność słowiańska i rozproszona pozostałość onogursko-bułgarska, która pozostała w ich dawnej rezydencji, tylko uratowała nazwy wód. IX wieku, co mogło stać się drugorzędną nazwą wsi w miejscach, w których pan obszaru wyznaczał osady dla zwykłych ludzi. A Kárpát-medence 9. és 11.-13. századi helyneveit vizsgálva Györffy György megállapítása szerint a 895-900 között beköltözött magyarság a korábban itt lévő falvak és városok neveit egy esetben sem vette át és a régi lakhelyén maradt szláv lakosság és elszórt avar kori onogur-bolgár maradvány népesség is csak a vízneveket mentette át a 9. századból, amelyek másodlagosan falunévvé is válhattak azokon a helyeken, ahol a terület ura településhelyeket jelölt ki a köznépnek. Hrabstwo Cluj zostało założone w XI wieku przez św. Stefana po pokonaniu przywódcy Gyuli w 1002 roku i podzieliło Siedmiogród na siedem hrabstw, z wyjątkiem obszaru zamieszkanego przez Szeklerów. Podczas osadnictwa powiatowego w 1876 roku wsie należące do powiatu Doboka zostały przyłączone do powiatu Cluj. Kolozs vármegyét a 11. században alapította Szent István, miután 1002-ben Gyula vezért legyőzte, és Erdélyt a székelyek által lakott terület kivételével hét vármegyére osztotta fel. Az 1876-os megyerendezés során addig Doboka vármegyéhez tartozó községeket is Kolozs vármegyéhez csatoltak. Powiat Kluż był miastem granicznym, w ispán było strażników i pieczyngów, a także ochrona tzw. Bram granicznych. Trzecią funkcją Cluj-Napoca było nawet kontrolowanie transportu soli wydobywanej w Cluj-Napoca. Kolozs vármegye határispánság volt, az ispán rendelkezett az őrökkel és besenyőkkel, valamint az úgynevezett határ-kapuk védelmével. A kolozsi ispán harmadik funkciója volt még a Kolozsaknán kitermelt só szállításának irányítása is. Pierwsi właściciele powiatu, którego majątki ograniczały się z grubsza do terytorium powiatu, przekraczali granicę nieco tylko w kierunku wprowadzonego później Kalotaszega, synów Mikołaja zwanego Makola (Makkai). Rodziny z Siedmiogrodu, Valki, Farnas Veres i Bikali Vitéz. Chociaż pierwotna nazwa ich rodzaju nie jest znana, ich wspólny herb przedstawiający jelenie, ich klasztor klasztorny (Gyerőmonostor) i ich posiadłości otaczające z trzech stron Kluż-Napokę pozwalają przypuszczać, że byli panami regionu Górnego Szamos w X wiek. Przez pewien czas Ajton był jednym z dawnych właścicieli hrabstwa, który wygrał tu letnie zakwaterowanie przed lub po pokonaniu Gyulas. Jednak po jego upadku kwatera przeszła w ręce innych znaczących pokoleń. Csolt, założyciel klanu Csolt, również był tu właścicielem przez jakiś czas, ale zgodnie z przywilejem z 1320 roku jego majątki znajdowały się już w rękach klanu Barsa z równiny Békés-Bihar i częściowo klanu Zsombor z Doboki. Klan Agmánd z hrabstwa Szolnok stał się również właścicielem hrabstwa Cluj w nieznanym czasie. A megye első birtokosai, akiknek birtokai nagyjából a megye területére korlátozódtak, határát némileg csak az utólag betelepített Kalotaszeg irányában lépik túl a Mikola nemzetségnek (Makkai) nevezett Mikola-fiak, a közös eredetű Kabos, Kemény, Radó, Mikola, Gyerőfi, Tompa, Boczi, tamásfalvi Erdélyi, Valkai, farnasi Veres és bikali Vitéz családok elődei voltak. Bár nemzetségük eredeti neve nem ismeretes, de szarvast ábrázoló közös címerük, nemzetségi monostoruk (Gyerőmonostor) és a Kolozsvárt három oldalról közrefogó birtokaik valószínűsítik, hogy ők voltak a Felső-Szamos vidék 10. századi urai. A megye egykori birtokosai közé tartozott egy ideig Ajton is, aki a Gyulák leverése előtt vagy után itt nyert nyári szálláshelyet. Bukása után azonban a szállás más nagyobb nemzetségek kezére került. Az I. István kori főember Csolt, a Csolt nemzetség alapítója is birtokolt itt egy ideig, de birtokai egy 1320-as oklevél adatai szerint ekkor már a békés-bihari síkról eredő Barsa nemzetség és részben a dobokai Zsombor nemzetség kezén voltak. Ismeretlen időben lett Kolozs megyében birtokos a Szolnok megyei Agmánd nemzetség is. Osobliwością powiatu był nawet podwójny podział kościelny: diecezja Cluj obejmowała jedynie kościoły zachodniej i centralnej części powiatu, a jej wschodni kraniec należał do diecezji Ózd za potokiem Ludad i Katoną. A megye sajátossága volt még kettős egyházi beosztása is: a kolozsi esperesség csak a megye nyugati és középső részének egyházaira terjedt ki, keleti vége pedig a Ludad-patakon és Katonán túl az ózdi esperességhez tartozott, keletkezésük a 11. századra tehető. Najazd Tatarów spowodował również poważne zniszczenia w osadach powiatu, co można wywnioskować z opisu mistrza Rogeriusa. Chociaż biskup Siedmiogrodu otrzymał przywilej osadniczy dla wyludnionych obszarów Gyula już w 1246 r., Osadnictwo Kluż-Napoka i wioski saskie sięgają dziesięcioleci po 1257 r. Nowo zasiedlona część Cluj-Napoca składa się w dużej mierze z niemieckich i lokalnych elementów Szekler z Saksonii i Bawarii. Oprócz handlu i przemysłu osadnicy uprawiali także ziemię. A tatárjárás a megye településeiben is súlyos pusztításokat okozott, melyekre Rogerius mester leírásából is következtethetünk. Bár az elnéptelenedett területekre az erdélyi püspök már 1246-ban kapott telepítési kiváltságot Gyalura, Kolozsvár és a szász falvak telepítése az 1257 utáni évtizedekre tehető. Kolozsvár új telepítésű része nagyrészt hazai szász és bajorországi német és helyi székely elemekből tevődik össze. Telepesei a kereskedelem és ipar mellett földet is műveltek. Początki majątków zamkowych w powiecie sięgają drugiej połowy XIII wieku. Początkowo biskup Siedmiogrodu, który również nabył i wzmocnił Kluż-Napoka, zbudował swoją posiadłość od Feketeerdő do Szamosfalva, próbując połączyć istniejące opactwo Cluj-Napoca. Jednak wraz z królewskimi rządami Klużu-Napoki biskup uczynił zamek zbudowany w Fenes jako nowe centrum. A váruradalmak keletkezése a megyében a 13. század második felétől indult meg. Kezdetben a Kolozsvárat is megszerző és fellendítő erdélyi püspök építette ki Feketeerdőtől Szamosfalváig terjedő uradalmát, megkísérelve beolvasztani a közbeékelődő kolozsmonostori apátságot is. Kolozsvár királyi uralom alá kerülésével azonban a püspök Fenesen épített várát tette meg új központjává. Jedyna forma produkcji rolniczej w XIII-XV wieku. Według danych z przełomu wieków pług był uprawiany. Nazwy miejsc przetrwały np. na uprawę chmielu i konopi, aw Szamos i Nádas znajdowały się młyny wodne. A mezőgazdasági termelés egyedüli formája a 13.-15. század fordulójának adatai szerint az ekés földművelés volt. Helynevek maradtak fenn pl. a komló és kendertermesztésről, a Szamoson és a Nádason pedig vízimalmok működtek. Głównym produktem górniczym hrabstwa była sól wydobywana w Klużu-Napoce i kopalni saksońskiej. Znanym ośrodkiem handlu był Cluj-Napoca niedaleko Cluj-Napoca z cotygodniowymi targami, podczas gdy Gyalu i Gyerővásárhely można uznać za centra handlowe na zachodzie i Teke na wschodzie. A megye fő bányaterméke a Kolozsaknán és a Szász-aknán kitermelt só volt. A kereskedelem ismert központja pedig Kolozsvár mellett Kolozsakna volt hetivásáraival, míg nyugaton Gyalu és Gyerővásárhely, keleten pedig Teke tekinthető a kereskedelem központjának. Podczas osadnictwa powiatowego w 1876 roku wsie należące do powiatu Doboka zostały przyłączone do powiatu Cluj. Az 1876-os megyerendezés során addig Doboka vármegyéhez tartozó községeket is Kolozs vármegyéhez csatoltak. Po 1918 r. Hrabstwo przeszło pod panowanie rumuńskie, gdzie nadal istniało z nieznacznie zmienionym obszarem, do 1925 r. Pod nazwą Județul Cojocna (od rumuńskiej nazwy Cluj), a następnie Județul Cluj (od rumuńskiej nazwy siedziby powiatu , Cluj). Zmienił się: jego wschodnia część została przyłączona do powiatu Bistrița-Năsăud, a jej obszar na północ od Bánffyhunyad do powiatu Szilágy i obecnie obejmuje większość byłych powiatów Torda i Szolnok-Doboka. 1918 után a vármegye román uralom alá került, ahol kissé módosult területtel továbbra is fennállt, 1925-ig Județul Cojocna elnevezéssel (Kolozs román elnevezése alapján), ezután viszont Județul Cluj volt a neve (a megyeszékhely, Kolozsvár román neve után), területe pedig teljesen megváltozott: keleti részét Beszterce-Naszód megyéhez, Bánffyhunyadtól északra található területét pedig Szilágy megyéhez csatolták, valamint jelenleg hozzá tartozik az egykori Torda és Szolnok-Doboka vármegye nagy része.
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||
Przypisy
- ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 12 ff.
- ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 22 ff. (Spis ludności z 1910)
.svg){kind=link}
.svg){kind=link}
.svg){kind=link}
