Fehér: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 18: Linia 18:
 
|}
 
|}
  
−
[[Plik:Komitat_Wei%C3%9Fenburg_-_Gro%C3%9Ff%C3%BCrstentum_Siebenbuergen_1769-1773.jpg|Fehér vármegye az [[Magyarország első katonai felmérése|I. katonai felmérés]] térképén (1769-73)|thumb|left|260px]]
+
[[Plik:Komitat_Wei%C3%9Fenburg_-_Gro%C3%9Ff%C3%BCrstentum_Siebenbuergen_1769-1773.jpg|Komitat Fehér na mapie pierwszego przeglądu wojskowego (1769-1773)|thumb|left|260px]]
  
 
'''Fehér vármegyé''' (rum. ''Comitatul Alba'') zostało założone przez króla [[Szent István|Stefana]] w momencie założenia państwa i organizacji królewskiego systemu komitatów w [[Siedmiogród|Siedmiogrodzie]] z centrum [https://pl.wikipedia.org/wiki/Alba_Iulia Fehérvár] (obecnie Alba Iulia w Rumunii). Jego terytorium w tym czasie rozciągało się na cały − częściowo niezamieszkany − południowy Siedmiogórd, do terytorium późniejszego komitatu [[Hunyad]], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Kir%C3%A1lyf%C3%B6ld Királyföld], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Fogarasf%C3%B6ld Fogarasföld] i [[Háromszék]]<ref>Györffy György. 15 / A vármegye X. századi előzményei és korai szervezete., ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2</ref>, tj. do zlewni [https://pl.wikipedia.org/wiki/Marusza Maros] i [https://pl.wikipedia.org/wiki/Aluta Olt].<ref name="Korai magyar">szerk.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: ''Korai magyar történeti lexikon (9-14- század)''. Akadémiai Kiadó, Budapest (1994). ISBN 963-05-6722-9</ref>
 
'''Fehér vármegyé''' (rum. ''Comitatul Alba'') zostało założone przez króla [[Szent István|Stefana]] w momencie założenia państwa i organizacji królewskiego systemu komitatów w [[Siedmiogród|Siedmiogrodzie]] z centrum [https://pl.wikipedia.org/wiki/Alba_Iulia Fehérvár] (obecnie Alba Iulia w Rumunii). Jego terytorium w tym czasie rozciągało się na cały − częściowo niezamieszkany − południowy Siedmiogórd, do terytorium późniejszego komitatu [[Hunyad]], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Kir%C3%A1lyf%C3%B6ld Királyföld], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Fogarasf%C3%B6ld Fogarasföld] i [[Háromszék]]<ref>Györffy György. 15 / A vármegye X. századi előzményei és korai szervezete., ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2</ref>, tj. do zlewni [https://pl.wikipedia.org/wiki/Marusza Maros] i [https://pl.wikipedia.org/wiki/Aluta Olt].<ref name="Korai magyar">szerk.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: ''Korai magyar történeti lexikon (9-14- század)''. Akadémiai Kiadó, Budapest (1994). ISBN 963-05-6722-9</ref>
Linia 24: Linia 24:
 
== Historia ==
 
== Historia ==
 
[[Plik:Hungary 1490.jpg|thumb|left|260px|[[Dezső Csánki]]−[[Manó Kogutowicz]]: Węgry po śmierci króla [[Maciej]]a.]]
 
[[Plik:Hungary 1490.jpg|thumb|left|260px|[[Dezső Csánki]]−[[Manó Kogutowicz]]: Węgry po śmierci króla [[Maciej]]a.]]
−
[[Plik:Hungary,_Galicia_and_Transylvania.jpg|right|260px|thumb|Alsó- és Felső-Fehér vármegyék egy [[1862]]-es térképen]]
+
[[Plik:Hungary,_Galicia_and_Transylvania.jpg|right|260px|thumb|Komitaty Alsó- i Felső-Fehér na mapie z 1862 r.]]
  
 
Król pokonał ostatnią [[gyula|gyulę]] siedmiogrodzkiego w 1003 r., gdy stworzył komitat, którego ogromny, prowincjonalny rozmiar świadczy o tym, że obejmował on całą domenę ''gyuli''. Archeologia nie dowiodła, że komitat powstał prawdopodobnie po obaleniu rządów bułgarskich chana w Siedmiogrodzie w latach 10. XI wieku, chociaż ślady obecności Bułgarów można zobaczyć w XIX wieku, zniknęły one w X wieku, kiedy gyule pojawili się w Siedmiogrodzie.<ref name="Korai magyar"/>
 
Król pokonał ostatnią [[gyula|gyulę]] siedmiogrodzkiego w 1003 r., gdy stworzył komitat, którego ogromny, prowincjonalny rozmiar świadczy o tym, że obejmował on całą domenę ''gyuli''. Archeologia nie dowiodła, że komitat powstał prawdopodobnie po obaleniu rządów bułgarskich chana w Siedmiogrodzie w latach 10. XI wieku, chociaż ślady obecności Bułgarów można zobaczyć w XIX wieku, zniknęły one w X wieku, kiedy gyule pojawili się w Siedmiogrodzie.<ref name="Korai magyar"/>
  
−
''[[Ispán]]owi'' komitatu w XI-XII wiekach wystęowali jako ''dux'', ''tribunus'', ''princeps'', ''voivoda'', ich władza była stopniowo rozszerzana na całą Siedmiogród. W całej historii Siedmiogrodu powstałe województwo siedmiogrodzkie i urząd ''erdélyi vajda'' były ściśle związane z biurem ''[[ispán]]a'' [[Gyulafehérvár]]a. Źródła wspominają także o organizacji zamku i poddanych zamku. Na początku XII wieku [[Seklerowi]] pojawili się na terenach późniejszej [[Székelyföld|Saksonii]], następnie w XIII wieku rozprzestrzenili się na teren dzisiejszego Seklerlandu. Na zaproszenie [[II. Géza|Gejzy II]] [[Sas]]i pojawili się na pierwszym planie wąwozu [https://pl.wikipedia.org/wiki/Prze%C5%82om_Czerwonej_Wie%C5%BCy Vöröstoronyi] w XII wieku, a następnie osiedlili się w XIII wieku w miejscu Seklerów na wschodzie. Od czasów [[III. Béla|Beli III]] osadzano ich u podnóża gór [https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3ry_Sybi%C5%84skie Szeben] i [https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3ry_Fogaraskie Fogaras]. Obszary wszystkich tych osad [[Székelyföld]]u, [[Szászföld]]u, [[Fogarasföld]]u, [[Brassóvidéke]] wyszły spod jurysdykcji ''[[ispán]]a'' [[Fehérvár]], z wyjątkiem pewnych wyspiarskich posiadłości prywatnych, które później utworzyły komitat [[Felső-Fehér]]. Nie wiemy, kiedy komitaty [[Küküllő]] i [[Hunyad]] opuściły w tym czasie Fehér, ale w międzyczasie pochłonęły komiat [[Újvár]] wokół kopalni soli Marosújvár.<ref name="Korai magyar"/>
+
''[[Ispán]]owi'' komitatu w XI-XII wiekach wystęowali jako ''dux'', ''tribunus'', ''princeps'', ''voivoda'', ich władza była stopniowo rozszerzana na całą Siedmiogród. W całej historii Siedmiogrodu powstałe województwo siedmiogrodzkie i urząd ''erdélyi vajda'' były ściśle związane z biurem ''[[ispán]]a'' [[Gyulafehérvár]]a. Źródła wspominają także o organizacji zamku i poddanych zamku. Na początku XII wieku [[Seklerzy]] pojawili się na terenach późniejszej [[Székelyföld|Saksonii]], następnie w XIII wieku rozprzestrzenili się na teren dzisiejszego Seklerlandu. Na zaproszenie [[II. Géza|Gejzy II]] [[Sas]]i pojawili się na pierwszym planie wąwozu [https://pl.wikipedia.org/wiki/Prze%C5%82om_Czerwonej_Wie%C5%BCy Vöröstoronyi] w XII wieku, a następnie osiedlili się w XIII wieku w miejscu Seklerów na wschodzie. Od czasów [[III. Béla|Beli III]] osadzano ich u podnóża gór [https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3ry_Sybi%C5%84skie Szeben] i [https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%B3ry_Fogaraskie Fogaras]. Obszary wszystkich tych osad [[Székelyföld]]u, [[Szászföld]]u, [[Fogarasföld]]u, [[Brassóvidéke]] wyszły spod jurysdykcji ''[[ispán]]a'' [[Fehérvár]], z wyjątkiem pewnych wyspiarskich posiadłości prywatnych, które później utworzyły komitat [[Felső-Fehér]]. Nie wiemy, kiedy komitaty [[Küküllő]] i [[Hunyad]] opuściły w tym czasie Fehér, ale w międzyczasie pochłonęły komiat [[Újvár]] wokół kopalni soli Marosújvár.<ref name="Korai magyar"/>
  
 
Na początku XIV wieku został przekształcony w komitat szlachecki, którego panem był siedmiogrodzki ''erdélyi alvajda''.<ref name="Korai magyar"/>
 
Na początku XIV wieku został przekształcony w komitat szlachecki, którego panem był siedmiogrodzki ''erdélyi alvajda''.<ref name="Korai magyar"/>

Wersja z 06:24, 5 lut 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Plik:Komitat Weißenburg - Großfürstentum Siebenbuergen 1769-1773.jpg
260px

Fehér vármegyé (rum. Comitatul Alba) zostało założone przez króla Stefana w momencie założenia państwa i organizacji królewskiego systemu komitatów w Siedmiogrodzie z centrum Fehérvár (obecnie Alba Iulia w Rumunii). Jego terytorium w tym czasie rozciągało się na cały − częściowo niezamieszkany − południowy Siedmiogórd, do terytorium późniejszego komitatu Hunyad, Királyföld, Fogarasföld i Háromszék[1], tj. do zlewni Maros i Olt.[2]

Historia

Plik:Hungary 1490.jpg
Dezső Csánki−Manó Kogutowicz: Węgry po śmierci króla Macieja.
Plik:Hungary, Galicia and Transylvania.jpg
Komitaty Alsó- i Felső-Fehér na mapie z 1862 r.

Król pokonał ostatnią gyulę siedmiogrodzkiego w 1003 r., gdy stworzył komitat, którego ogromny, prowincjonalny rozmiar świadczy o tym, że obejmował on całą domenę gyuli. Archeologia nie dowiodła, że komitat powstał prawdopodobnie po obaleniu rządów bułgarskich chana w Siedmiogrodzie w latach 10. XI wieku, chociaż ślady obecności Bułgarów można zobaczyć w XIX wieku, zniknęły one w X wieku, kiedy gyule pojawili się w Siedmiogrodzie.[2]

Ispánowi komitatu w XI-XII wiekach wystęowali jako dux, tribunus, princeps, voivoda, ich władza była stopniowo rozszerzana na całą Siedmiogród. W całej historii Siedmiogrodu powstałe województwo siedmiogrodzkie i urząd erdélyi vajda były ściśle związane z biurem ispána Gyulafehérvára. Źródła wspominają także o organizacji zamku i poddanych zamku. Na początku XII wieku Seklerzy pojawili się na terenach późniejszej Saksonii, następnie w XIII wieku rozprzestrzenili się na teren dzisiejszego Seklerlandu. Na zaproszenie Gejzy II Sasi pojawili się na pierwszym planie wąwozu Vöröstoronyi w XII wieku, a następnie osiedlili się w XIII wieku w miejscu Seklerów na wschodzie. Od czasów Beli III osadzano ich u podnóża gór Szeben i Fogaras. Obszary wszystkich tych osad Székelyföldu, Szászföldu, Fogarasföldu, Brassóvidéke wyszły spod jurysdykcji ispána Fehérvár, z wyjątkiem pewnych wyspiarskich posiadłości prywatnych, które później utworzyły komitat Felső-Fehér. Nie wiemy, kiedy komitaty Küküllő i Hunyad opuściły w tym czasie Fehér, ale w międzyczasie pochłonęły komiat Újvár wokół kopalni soli Marosújvár.[2]

Na początku XIV wieku został przekształcony w komitat szlachecki, którego panem był siedmiogrodzki erdélyi alvajda.[2]

Lista ispánów

Term Incumbent Monarch Notes Source
1097 Merkúr Koloman comes Bellegrate [3]
ok. 1177 Gál II. Béla [3]
1200 Geregye I. Eth Imre z klanu Gerenye
także wojewoda Siedmiogrodu (1200) 		[3]
1201 Kán I. Gyula Emeryk z rodu Kán
także wojewoda Siedmiogrodu (1201) 		[3]
1227 Pós II. András z rodu Csák
także skarbnik księcia (1227–1233) 		[3]
Later Fehér County was administered by vice-voivodes of Transylvania. [4]

Źródła

  • Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I. ["Archontologia świecka Węgier, 1301–1457, Volume I]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN 963-8312-44-0.
  • Fallenbüchl, Zoltán (1994). Magyarország főispánjai, 1526–1848 ]Panowie krain Wegier, 1526–1848]. Argumentum Kiadó. ISBN 963-7719-81-4.
  • Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 ["Archontologia świecka Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN 978-963-9627-38-3.
Komitat Fehér
Comitatul Alba (rum.)
()
Siedziba: Gyulaféhérvár
Powierzchnia:
Ludność:
Narodowości: brak danych[5]
Utworzony: XI wiek
Zlikwidowany: XVIII wiek
Fehér

Przypisy

  1. ↑ Györffy György. 15 / A vármegye X. századi előzményei és korai szervezete., István király és műve. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 szerk.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: Korai magyar történeti lexikon (9-14- század). Akadémiai Kiadó, Budapest (1994). ISBN 963-05-6722-9
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Zsoldos 2011, p. 151.
  4. ↑ Engel 1996, str. 247.
  5. ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 22 ff. (Spis ludności z 1910)
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Fehér&oldid=48970”