Struktura administracyjna Królestwa Węgier: Różnice pomiędzy wersjami
| Linia 134: | Linia 134: | ||
== Funkcjonowanie == | == Funkcjonowanie == | ||
| − | Każdy | + | Każdy komitat był odpowiedzialny przed starostą, którego siedzibą był zamek − quasi-stolica komitatu. Starosta był przedstawicielem króla, sędzią i głównym funkcjonariuszem organów ścigania na swoim terytorium. Zbierał opłaty i daniny rzeczowe składane przez poddanych na rzecz króla, dwie trzecie z nich oddawał królowi, a resztę zatrzymywał dla siebie. Jego zamek miał specjalne fortyfikacje i był w stanie wytrzymać nawet długotrwałe oblężenia. Źródła po raz pierwszy wspominają o zastępcach starostów w XII wieku. |
| − | + | Komitaty królewskie składały się z '''dzielnic''' zamkowych. | |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
== Szlacheckie hrabstwa (koniec XIII wieku - 1848) == | == Szlacheckie hrabstwa (koniec XIII wieku - 1848) == | ||
Wersja z 11:55, 30 mar 2021
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku słowackim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku słowackim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
Vármegye − megye to pierwsze odnosi się do hrabstw/komitatów Królestwa Węgier, drugie to nazwa rodzaju jednostki administracyjnej na Węgrzech.
Spis treści
Nazewnictwo
Pochodzenie nazwy
Łacińskie słowo comitatus pochodzi od słowa „comes”, które pierwotnie oznaczało towarzysza lub członka świty. We wczesnym i późnym średniowieczu tytuł ten był tytułem szlacheckim używanym w różnych znaczeniach, zwłaszcza w Królestwie Węgier (ale nie tylko) w znaczeniu „starosta”.
Węgierskie słowo megye prawdopodobnie pochodzi od południowosłowiańskiej medji (međa, међа) oznaczającej w przybliżeniu granicę terytorialną. Słowiańskie słowo z kolei jest związane z łacińskim medius (środek) poprzez wspólny indoeuropejski rdzeń. Oryginalne słowo jest nadal używane we współczesnych językach słowiańskich, tj. po słowacku (jako medza), po słoweńsku (jako meja), po serbsko-chorwacku (jako međa, међа), w podobnym sensie i wydaje się, że początkowo oznaczało to granicę powiatu w języku węgierskim. W języku węgierskim występuje inne słowo (mezsgye) o tym samym pochodzeniu oznaczające pogranicze.
Węgierskie słowo ispán (starosta) pochodzi od południowosłowiańskiego słowa župan (жупан), którego używali Słowianie mieszkający w Kotlinie Karpackiej przed przybyciem Węgrów i oznaczało przywódcę różnych jednostek terytorialnych. Tytuł župan był również używany jako tytuł rządzący w średniowiecznej Serbii.
Comitatus vs. powiat
Przez wieki oficjalnym językiem pisanym Królestwa Węgier była łacina. Łacińskie słowo oznaczające angielskie hrabstwo (county) i węgierskie „comitatus” jest czasami używane w języku angielskim.
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|
| parochia compagus civitatis mega (i inne nazwy) |
vármegye megye várispánság |
(kráľovský) komitát župa hradské španstvo |
(Burg-)Komitat (Burg-)Gespanschaft (rzadko) Ispanschaft |
Niektórzy węgierscy historycy rozróżniają funkcje vármegye (na czele którego stoi „comes comitatus'”) i funkcję várispánság (na którego czele stoi „comes civitatis”), argumentując zwykle, że jednostka administracyjna zwana vármegye obejmowała czasem kilka jednostek wojskowych zwanych várispánság.
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska/inna |
|---|---|---|---|---|
| parochia comitatus (od XIII wieku nie ma innej formy) |
vármegye, megye (w średniowieczu oba, później głównie vármegye, od 1949 wyłącznie megye) |
stolica župa (zmodernizowany župa) |
Gespanschaft, Komitat, (rzadko) Grafschaft, zmodernizowana zwykle Gespanschaft) |
chorwacka: županija francuska: comitat |
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka |
|---|---|---|---|
| processus reambulatio |
szolgabírói járás |
slúžnovský obvod slúžnovský okres |
Stuhlbezirk |
Urzędnicy i funkcje
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|
| comes parochialis comes civitatis comes comitatus |
várispán vármegyei ispán megyésispán |
hradský špán župan |
Burggespan Gespan |
| Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|
| comes | várispán ispán |
hradský špán župan |
Gespan |
| Nazwa | Nazwa łacińska | Nazwa węgierska | Nazwa słowacka | Nazwa niemiecka | Nazwa polska |
|---|---|---|---|---|---|
| Główny starosta | comes (supremus) | főispán | hlavný župan | Obergespan | |
| Zastępca starosty okręgi królewskie |
castri castellani |
||||
| Zastępca starosty okręgi szlacheckie |
comes curialis vicecomes) |
alispán vicispán |
podžupan vicišpán |
Untergespan, Vizegespan | |
| Zgromadzenie ogólne | congregatio generali | közgyűlés | generálna kongregácia stoličné zhromaždenie |
Komitatsgeneralversammlung | |
| Szlacheccy sędziowie | iudices nobilium iudlium |
szolgabírák (mn) | slúžni (mn) | Schöffen, Stuhlrichter (później tylko Stuhlrichter) |
|
| Sędziowie | iurati assessores iurassores |
esküdtek | súdni prísažní | Geschworene | |
| Zastępcy sędziów szlacheckich | viceiudex | alszolgabírák | podslúžni | Unterstuhlrichter (?) | |
| Grody, grodziska | xxx | törvényhatósági jogú város | municipálne mesto | Munizipalstadt, Munizipium |
Royal counties (late 10th century – late 13th century)
Historia
Węgrzy osiedlili się w Kotlinie Karpackiej w 895 roku. Pierwsze komitaty to prawdopodobnie te położone w dzisiejszej północnej Panonii (Transdanubia) − powstały przed rokiem 1000 lub około 1000. Dokładny czas powstania wielu innych jest sporny, wiele z nich jednak powstało nie później niż za panowania Stefana I. Początkowo istniało również kilka małych komitatów granicznych (łac. marchiae), utworzonych wyłącznie do celów wojskowych (np. Comitatus z Bolondusa), które jednak przestały istnieć w XIV wieku, gdy komitaty królewskie zostały przekształcone w szlacheckie. Dzielnice zamkowe, które przestały istnieć w XIII wieku.
Funkcjonowanie
Każdy komitat był odpowiedzialny przed starostą, którego siedzibą był zamek − quasi-stolica komitatu. Starosta był przedstawicielem króla, sędzią i głównym funkcjonariuszem organów ścigania na swoim terytorium. Zbierał opłaty i daniny rzeczowe składane przez poddanych na rzecz króla, dwie trzecie z nich oddawał królowi, a resztę zatrzymywał dla siebie. Jego zamek miał specjalne fortyfikacje i był w stanie wytrzymać nawet długotrwałe oblężenia. Źródła po raz pierwszy wspominają o zastępcach starostów w XII wieku.
Komitaty królewskie składały się z dzielnic zamkowych.
Szlacheckie hrabstwa (koniec XIII wieku - 1848)
Historia
Pod koniec XIII wieku hrabstwa królewskie stopniowo przekształciły się w hrabstwa szlacheckie. Przyczyny tego rozwoju były następujące:
In the late 13th century, the royal counties gradually turned into noble counties. The reasons for this development were:
- Pojawienie się nowych hospites Hospitowie byli zagranicznymi osadnikami w Królestwie Węgier, którym pozwolono na stosowanie własnego obcego prawa w swoich osadach; zwłaszcza Niemców, a zwłaszcza po 1242 r. To znacznie ograniczyło rzeczywiste uprawnienia starostów, ponieważ hospici znajdowali się poza ich jurysdykcją.
- Pod koniec XII wieku, a tym bardziej na początku XIII wieku za panowania króla Andrzej II, duże części terytorium królewskiego (tj. Królestwa) zostały przekazane tzw. „słudzy królewscy” (w IX – XII w. przedstawiciele pewnych zawodów, przeważnie rzemieślnicy, osiedlali się w specjalnych wioskach i swoimi umiejętnościami służyli królowi).
- W XIII wieku słudzy królewscy zdołali skoordynować swoje działania w celu zwiększenia własnych uprawnień kosztem starostów (zob. Także Złota Bulla z 1222 r.) I w ten sposób stali się szlachcicami: servientes regis.
- The arrival of new hospites Hospites were foreign settlers in the Kingdom Hungary, who were allowed to apply their own foreign law in their settlements; particularly Germans and especially after 1242. This considerably restricted the real powers of the county heads, since the hospites were outside their jurisdiction.
- At the end of the 12th century, and even more so in the early 13th century under King Andrew II, large parts of royal territory (i. e. of the kingdom) were donated to the so-called "royal servants" (in the 9th–12th centuries members of certain professions, mostly craftsmen, who were settled in special villages and served the king with their respective skills).
- In the 13th century, the royal servants managed to co-ordinate their activities in order to increase their own powers at the expense of those of the county heads (see also the Golden Bull of 1222) and thus became nobles: servientes regis.
W rezultacie dekretami królewskimi z 1267, 1290 i 1298 r. Król mógł jedynie potwierdzić, że hrabstwa królewskie przekształciły się w szlacheckie. Szlachta (głównie dawne rodziny królewskie) stali się quasi-władcami w hrabstwach. Jednak zmiana z hrabstwa królewskiego na szlachecki następowała w różnym czasie w każdym hrabstwie.
As a result, by royal decrees of 1267, 1290, and 1298, the king could only confirm that the royal counties turned into noble ones. Nobles (mostly former royal servant families) became quasi-rulers in the counties. The change from a royal to a noble county, however, took place at different times in each county.
W XV wieku granice powiatów ustabilizowały się i zasadniczo pozostały niezmienione do 1920 r. Jednak między początkiem XVI a końcem XVII w. Większość z nich przestała istnieć, ponieważ stały się częścią Imperium Osmańskiego (Turcy ) lub Transylwanii. Po ostatecznej klęsce Turków w 1718 r. Trzy południowe hrabstwa Temesiensis, Torontaliensis i Krassoviensis utworzyły specjalny okręg administracyjny Banatus Temesiensis (Temeswar Banate). Okręg ten został ponownie rozwiązany w 1779 roku, ale jego najbardziej wysunięta na południe część pozostała częścią Pogranicza Wojskowego (Confiniaria militaria) do końca XIX wieku.
In the 15th century, the borders of the counties stabilised and basically remained unchanged until 1920. Between the early 16th century and the late 17th century, however, most of the counties ceased to exist, because they became part of the Ottoman Empire (the Turks) or of Transylvania. After the final defeat of the Turks in 1718, the three southern counties Temesiensis, Torontaliensis and Krassoviensis created the special administrative district Banatus Temesiensis (Temeswar Banate). This district was dissolved again in 1779, but its southernmost part remained part of the Military Frontier (Confiniaria militaria) till the late 19th century.
Organy nowych hrabstw znacznie pomogły w obronie interesów niższej i średniej szlachty wobec oligarchów, którzy często byli faktycznymi władcami królestwa, oraz wobec absolutystycznych wysiłków królów habsburskich. Powiaty jako instytucje szlacheckie zostały zniesione dopiero w toku rewolucji 1848 r. Na mocy artykułów III – V i XVI / 1848.
The bodies of the new counties considerably helped to defend the interests of lower and middle nobility with respect to the oligarchs, who were often the de facto rulers of the kingdom, and with respect to the absolutistic efforts of the Habsburg kings. The counties as noble institutions were abolished only in the course of the Revolution of 1848 by legal articles III–V and XVI/ 1848.
Okręgi właściwego Królestwa Węgier (bez Wielkiego Księstwa Siedmiogrodu, Banatu Temeswar i Królestwa chorwacko-słowiańskiego) w latach 1782–1885, zgodnie z mapą wykonaną podczas Josephinian Land Survey, tuż przed józefińską reformą administracyjną.
Przypisy
See also
- Regions of Hungary
- Counties of Hungary
- Districts of Hungary (from 2013)
- Subregions of Hungary (until 2013)
- Administrative divisions of the Kingdom of Hungary (until 1920)
- Counties of the Kingdom of Hungary
- Administrative divisions of the Kingdom of Hungary (1941–45)
- List of cities and towns of Hungary
- NUTS:HU
