Atyusz III. Atyusz: Różnice pomiędzy wersjami
| Linia 57: | Linia 57: | ||
W 1214 r. został [[Ban całej Slawonii|banem Slawonii]] i [[ispán]]em komitatu [[Somogy]]<ref name="Zsoldos2011" />. Jak sugeruje [[Markó László|László Markó]], Atyusz organizuje [[ispán]]at już od 1209 roku, ale ten fakt nie jest poparty pracą [[Zsoldos Attila|Attili Zsoldos]].<ref name="Markó" /> Tylko jedna karta zachowała swoją pierwszą kadencję jako Ban, gdy Atyusz wysłał [[Ajkai Lorinc]] z okazji legalnej transakcji<ref name="Nemes" />. W 1215 roku [[II. András|Andrzej II]] mianował go [[sędzia|sędzią królewskim]], drugim najwyższym świeckim stanowiskiem na Węgrzech. W tym samym roku był także [[ispán]]em komitatu [[Bács]]<ref name="Zsoldos2011" />. Służył jako [[sędzia królewski]] do 1217 roku, niemniej jednak, zgodnie z nieautentycznym zapisem, zachował godność nawet w 1218 roku.<ref name="Zsoldos2011" /> W 1216 r. nabył majątek [[Tomaj]] od [[palatyn]]a [[Győr I. Pat]]a , który otrzymał tę ziemię jako rekompensatę od króla Andrzeja, który skonfiskował ją [[Tomaj Tiba|Tibie Tomajowi]], który wcześniej zamordował [[palatyn]]a [[Győr I. Csépán]], brata Pata. Wkrótce Atyusz sprzedał posiadłość.<ref name="Nemes" /> | W 1214 r. został [[Ban całej Slawonii|banem Slawonii]] i [[ispán]]em komitatu [[Somogy]]<ref name="Zsoldos2011" />. Jak sugeruje [[Markó László|László Markó]], Atyusz organizuje [[ispán]]at już od 1209 roku, ale ten fakt nie jest poparty pracą [[Zsoldos Attila|Attili Zsoldos]].<ref name="Markó" /> Tylko jedna karta zachowała swoją pierwszą kadencję jako Ban, gdy Atyusz wysłał [[Ajkai Lorinc]] z okazji legalnej transakcji<ref name="Nemes" />. W 1215 roku [[II. András|Andrzej II]] mianował go [[sędzia|sędzią królewskim]], drugim najwyższym świeckim stanowiskiem na Węgrzech. W tym samym roku był także [[ispán]]em komitatu [[Bács]]<ref name="Zsoldos2011" />. Służył jako [[sędzia królewski]] do 1217 roku, niemniej jednak, zgodnie z nieautentycznym zapisem, zachował godność nawet w 1218 roku.<ref name="Zsoldos2011" /> W 1216 r. nabył majątek [[Tomaj]] od [[palatyn]]a [[Győr I. Pat]]a , który otrzymał tę ziemię jako rekompensatę od króla Andrzeja, który skonfiskował ją [[Tomaj Tiba|Tibie Tomajowi]], który wcześniej zamordował [[palatyn]]a [[Győr I. Csépán]], brata Pata. Wkrótce Atyusz sprzedał posiadłość.<ref name="Nemes" /> | ||
| − | + | Atyusz wraz ze swoim bratem [[Atyusz Lőrinc|Lőrincem Atyusz]] uczestniczyli w [[Piąta Krucjata|piątej krucjacie]] Andrzeja w latach 1217–1218.<ref name="Markó" /> Po powrocie do domu Atyusz pożyczył 200 srebrnych marek Koronie w zamian za oddanie [[Kamešnica]], która wcześniej została skonfiskowana przez króla [[III. Béla|Bélę III]]<ref name="Nemes" />. W ten sposób [[II. András|Andrzej II]] był w stanie spłacić ogromne długi dworu królewskiego spowodowane Piątą Krucjatą, na którą zmusił go papież [[Innocenty III]]<ref name="Markó" />. W 1219 r. (Lub wcześniej) Atyusz został mianowany [[sędzia|sędzią królewskim]] dla królowej [[Yolanda de Courtenay|Queen Yolanda]]. Utrzymywał tę godność do 1221 r.<ref name="Zsoldos2011" /> Poza tym był także [[ispán]]em [[Bodrog]] (1219) i [[Varaždin]]a (1220).<ref name="Markó" /> Po raz drugi pełnił funkcję [[Ban całej Slawonii|bana Slawonii]], zastępując swojego kuzyna [[Atyusz Salamon]]a. Nazwa godności pojawiła się raz jako „Ban Dalmacji i Chorwacji” (łac. ''banus Dalmatie et Chroatie'') w 1221 r.<ref name="Zsoldos2011" /> Atyusz wydał najwcześniejszą znaną kartę wydaną przez bana (zachowany w [[Zadar]]ze), gdy został osądzony przez Świętych Kosmy i Damiana w Monastyrze [[Biograd na Moru]] (węg. Tengerfehérvár) i [[Templariusze|Rycerzy Templariuszy]] podczas procesu sądowego<ref name="Nemes" />. Po [[Złota Bulla|Złotej Bulli]] z 1222 r. zniknęli ze źródeł na lata.<ref name="Nemes" /> Od 1226 r. ponownie pełnił funkcję [[sędzia|sędziego królewskiego]]] na dworze królowej<ref name="Zsoldos2011" />. Poza tym został '''mianowany''' [[ispán]]em komitatu [[Bodrog]] w 1228 r.<ref name="Nemes" /> Funkcjonował jako [[sędzia|sędzia królewski]] królowej do 1229 r., gdy zastąpił go [[Tétény Péter]].<ref name="Zsoldos2011" /> | |
| − | |||
| − | Atyusz wraz ze swoim bratem [[Atyusz Lőrinc]] | ||
Atyus III został uwikłany w konflikt z [[Bertalan]]em, [[biskup Veszprém|biskupem Veszprém]] w 1232 r., Co okazało się pierwszym kamieniem milowym na drodze do szlachetnego samostanowienia. Według oskarżenia Bartłomieja Atyusz III „niesprawiedliwie i brutalnie przejął i zatrzymał diecezjalną ziemię '''Wezmech''' i nie chciał jej oddać”. Natomiast Atyusz twierdził, że ziemia należała do starożytnej własności pokrewieństwa Atyusza. Miejscowa szlachta z komitatu [[Zala]] zwana sługami królewskimi, trzykrotnie cytowała pana i jego potencjalnych świadków przed ich trybunałem, ale Atyusz nie raczył im odpowiedzieć. W ten sposób szlachta osądziła Bartłomieja na korzyść<ref name="Nemes" />. Słudzy królewscy wydali tak zwany [[Kehida Diploma]], aby wezwać króla [[II. András|Andrzeja II]] do uznania ich wyroku za obowiązkowy, ponieważ Atyusz odmówił oddania ziemi diecezji Veszprém i został zmuszony siłą [[Apáti Andornok]] do wykonania wyroku<ref name="Zsoldos1997">Zsoldos, Attila (1997). "»Eléggé nemes férfiak...« A kehidai oklevél társadalomtörténeti vonatkozásairól". W: Káli, Csaba (ed.). ''Zalai történeti tanulmányok'' [''Eseje o historii Zali'']. Zala County Archives. str. 8, 14–15.</ref>. Później królewscy słudzy byli w stanie wykonać wyrok, gdy Bartłomiej sprzedał Wezmech [[Hahót Mihály]] w 1239 r.<ref name="Zsoldos1997" /> Dyplom Kehidy był pierwszym znakiem powstania szlacheckich hrabstw. Od lat trzydziestych XX wieku terminologia używana w królewskich '''kartach''', kiedy mówiono o „królewskich sługach”, zaczęła się zmieniać i częściej nazywano ich „szlachetnymi sługami” (łac. ''nobiles sevientes''), a później „szlachcicami lub sługami” (Łac . ''nobiles seu sevient''e), podczas gdy ostatecznie dekret z 1267 r. wydany przez króla [[IV. Béla|Bélę IV]] utożsamiał „królewskich sług” z arystokratami<ref name="Zsoldos1997" />. | Atyus III został uwikłany w konflikt z [[Bertalan]]em, [[biskup Veszprém|biskupem Veszprém]] w 1232 r., Co okazało się pierwszym kamieniem milowym na drodze do szlachetnego samostanowienia. Według oskarżenia Bartłomieja Atyusz III „niesprawiedliwie i brutalnie przejął i zatrzymał diecezjalną ziemię '''Wezmech''' i nie chciał jej oddać”. Natomiast Atyusz twierdził, że ziemia należała do starożytnej własności pokrewieństwa Atyusza. Miejscowa szlachta z komitatu [[Zala]] zwana sługami królewskimi, trzykrotnie cytowała pana i jego potencjalnych świadków przed ich trybunałem, ale Atyusz nie raczył im odpowiedzieć. W ten sposób szlachta osądziła Bartłomieja na korzyść<ref name="Nemes" />. Słudzy królewscy wydali tak zwany [[Kehida Diploma]], aby wezwać króla [[II. András|Andrzeja II]] do uznania ich wyroku za obowiązkowy, ponieważ Atyusz odmówił oddania ziemi diecezji Veszprém i został zmuszony siłą [[Apáti Andornok]] do wykonania wyroku<ref name="Zsoldos1997">Zsoldos, Attila (1997). "»Eléggé nemes férfiak...« A kehidai oklevél társadalomtörténeti vonatkozásairól". W: Káli, Csaba (ed.). ''Zalai történeti tanulmányok'' [''Eseje o historii Zali'']. Zala County Archives. str. 8, 14–15.</ref>. Później królewscy słudzy byli w stanie wykonać wyrok, gdy Bartłomiej sprzedał Wezmech [[Hahót Mihály]] w 1239 r.<ref name="Zsoldos1997" /> Dyplom Kehidy był pierwszym znakiem powstania szlacheckich hrabstw. Od lat trzydziestych XX wieku terminologia używana w królewskich '''kartach''', kiedy mówiono o „królewskich sługach”, zaczęła się zmieniać i częściej nazywano ich „szlachetnymi sługami” (łac. ''nobiles sevientes''), a później „szlachcicami lub sługami” (Łac . ''nobiles seu sevient''e), podczas gdy ostatecznie dekret z 1267 r. wydany przez króla [[IV. Béla|Bélę IV]] utożsamiał „królewskich sług” z arystokratami<ref name="Zsoldos1997" />. | ||
Wersja z 13:19, 20 lip 2020
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
Atyusz III. Atyusz (także Oguz) (* nieznana, † po 1233), wpływowy węgierski wieloża, najwybitniejszy członek rodziny, który służył jako sędzia królewski (1215-1217), za panowania króla Andrzeja II.[1] Spis treściRodzinaUrodził jako najstarszy syn Atyusza II (zwanego także Atyuszem Wielkim), który odziedziczył większość majątku rodzinnego po swoim bracie (lub wuju), bezdzietnym Istvánie, zgodnie z wolą i testamentem tego ostatniego[2]. Miał co najmniej jednego młodszego brata, Lőrinc, który również krótko działał jako sędzia królewski w 1222 r. (Dawne dzieła genealogiczne błędnie określały Lőrinca jako dziecko Atyusza III)[2] Być może I. Dénes był także bratem Atyusza III i Lőrinca.[2] W wyniku koligacji rodzinnych Atyusz III miał kilku znamienitych kuzynów, w tym Salamona (także sędziego królewskiego w 1222 r. i bliskiego sojusznika Atyusza) oraz ispán Miska III Atyusz i Sal.[3] XIX-wieczny historyk Mór Wertner błędnie nazwał Atyusza członkiem rodziny Vázsony[2]. Według nieautentycznego dokumentu z lat 30. XIV wieku, która fałszywie datowana jest na 22 marca 1262 r., Żoną Atyusa III była Berbur z rodu Hont-Pázmány, córka Sebesa Hontpázmányego,[2] stolnik królewski (1209-1217)[1], jak głosi dokument, Abraham, syn Sebesa, sprzedał Zánka swojej siostrze, którą wcześniej odziedziczył po ojcu III, swoim szwagrze. Mimo że dokument jest zdecydowanie fałszerstwem, historyk Gabor przyjmuje jednak informację o małżeństwie Atyusza, z tej strony nie ma to wpływu na cel fałszowania dyplomu. Nieautentyczna karta była częścią sądu procesowego między rodzinami Amade i Szentgyörgyi o własność Várkony (obecnie część Vrakúň, Słowacja).[2] Atyusz III i Berbur mieli dwoje dzieci. O starszym IV. Atyuszu wspomniano jako osobę żywą tylko raz w 1236 r., przy okazji sprzedaży posiadłości. Według królewskiej karty wydanej przez IV. Béla|Belę IV]] w 1244 r. Atyus IV został zamordowany przez niejakiego Puchunę ze Slawonii, którzy „popełnili wiele morderstw i innych przestępstw”. Jak pisze Bela IV, całe królestwo opłakiwało śmierć Atyusza IV[2]. Mieli także młodszego syna o imieniu Györk (lub Gyurkó). Po raz pierwszy wspomniano o nim w 1248 r., gdy był właścicielem Sevnica (dziś w Słowenii). W 1251 r. sprzedał Pécsely ją kapitule Veszprém, a także przysięgał chronić diecezję. Ożenił się z niezidentyfikowaną córką Hahót Mihály (kuzyna bana i chrześcijańskiego męczennika Hahót II. Buzáda). Mieli syna, Atyusza V, który był właścicielem Dabrony w 1274 roku. Dwa lata później Atyusz V został oskarżony o nielojalność przez Władysława IV, który skonfiskował jego własność, zamek Szentmiklós i podarował arcybiskupowi Esztergomu Benedykta III i jego braciom, Dedalusowi, ispánowi komitatu Zala (1273-1274), Beke i Istvánowi. Atyusz V zmarł bez posiadłości i spadkobierców, więc gałąź Atyusza III wyginęła wraz z nim w 1276 r.[2] KarieraAtyusz po raz pierwszy pojawił się we współczesnych aktach w 1202 r.[4] jako ispán komitatu Fejér do 1203 r., W ostatnich latach panowania króla Emeryka[1]. Ponieważ był lojalny wobec księcia Andrása, stracił swoje wpływy polityczne po 1203 r., gdy brat Emeryka powstał w otwartym buncie przeciwko królowi jesienią 1203 r.[4] Odzyskał wpływy na dworze królewskim dopiero po nieoczekiwanej śmierci dziecka Władysława III w 1205 r. Andrzej II, który wstąpił na tron, mianował go ispánem komitatu Zala i pełnił tę funkcję do 1206 r.[1] Zgodnie z dokumentem z 1207 r. zarządzał komitatem Pozsony, jedną z najważniejszych jednostek terytorialnych[1]. W tym samym roku był ispánem Veszprém i Vas[2]. Pełnił funkcję ispána komitatu Sopron (1209-1212)[1]. W 1214 r. został banem Slawonii i ispánem komitatu Somogy[1]. Jak sugeruje László Markó, Atyusz organizuje ispánat już od 1209 roku, ale ten fakt nie jest poparty pracą Attili Zsoldos.[4] Tylko jedna karta zachowała swoją pierwszą kadencję jako Ban, gdy Atyusz wysłał Ajkai Lorinc z okazji legalnej transakcji[2]. W 1215 roku Andrzej II mianował go sędzią królewskim, drugim najwyższym świeckim stanowiskiem na Węgrzech. W tym samym roku był także ispánem komitatu Bács[1]. Służył jako sędzia królewski do 1217 roku, niemniej jednak, zgodnie z nieautentycznym zapisem, zachował godność nawet w 1218 roku.[1] W 1216 r. nabył majątek Tomaj od palatyna Győr I. Pata , który otrzymał tę ziemię jako rekompensatę od króla Andrzeja, który skonfiskował ją Tibie Tomajowi, który wcześniej zamordował palatyna Győr I. Csépán, brata Pata. Wkrótce Atyusz sprzedał posiadłość.[2] Atyusz wraz ze swoim bratem Lőrincem Atyusz uczestniczyli w piątej krucjacie Andrzeja w latach 1217–1218.[4] Po powrocie do domu Atyusz pożyczył 200 srebrnych marek Koronie w zamian za oddanie Kamešnica, która wcześniej została skonfiskowana przez króla Bélę III[2]. W ten sposób Andrzej II był w stanie spłacić ogromne długi dworu królewskiego spowodowane Piątą Krucjatą, na którą zmusił go papież Innocenty III[4]. W 1219 r. (Lub wcześniej) Atyusz został mianowany sędzią królewskim dla królowej Queen Yolanda. Utrzymywał tę godność do 1221 r.[1] Poza tym był także ispánem Bodrog (1219) i Varaždina (1220).[4] Po raz drugi pełnił funkcję bana Slawonii, zastępując swojego kuzyna Atyusz Salamona. Nazwa godności pojawiła się raz jako „Ban Dalmacji i Chorwacji” (łac. banus Dalmatie et Chroatie) w 1221 r.[1] Atyusz wydał najwcześniejszą znaną kartę wydaną przez bana (zachowany w Zadarze), gdy został osądzony przez Świętych Kosmy i Damiana w Monastyrze Biograd na Moru (węg. Tengerfehérvár) i Rycerzy Templariuszy podczas procesu sądowego[2]. Po Złotej Bulli z 1222 r. zniknęli ze źródeł na lata.[2] Od 1226 r. ponownie pełnił funkcję sędziego królewskiego] na dworze królowej[1]. Poza tym został mianowany ispánem komitatu Bodrog w 1228 r.[2] Funkcjonował jako sędzia królewski królowej do 1229 r., gdy zastąpił go Tétény Péter.[1] Atyus III został uwikłany w konflikt z Bertalanem, biskupem Veszprém w 1232 r., Co okazało się pierwszym kamieniem milowym na drodze do szlachetnego samostanowienia. Według oskarżenia Bartłomieja Atyusz III „niesprawiedliwie i brutalnie przejął i zatrzymał diecezjalną ziemię Wezmech i nie chciał jej oddać”. Natomiast Atyusz twierdził, że ziemia należała do starożytnej własności pokrewieństwa Atyusza. Miejscowa szlachta z komitatu Zala zwana sługami królewskimi, trzykrotnie cytowała pana i jego potencjalnych świadków przed ich trybunałem, ale Atyusz nie raczył im odpowiedzieć. W ten sposób szlachta osądziła Bartłomieja na korzyść[2]. Słudzy królewscy wydali tak zwany Kehida Diploma, aby wezwać króla Andrzeja II do uznania ich wyroku za obowiązkowy, ponieważ Atyusz odmówił oddania ziemi diecezji Veszprém i został zmuszony siłą Apáti Andornok do wykonania wyroku[5]. Później królewscy słudzy byli w stanie wykonać wyrok, gdy Bartłomiej sprzedał Wezmech Hahót Mihály w 1239 r.[5] Dyplom Kehidy był pierwszym znakiem powstania szlacheckich hrabstw. Od lat trzydziestych XX wieku terminologia używana w królewskich kartach, kiedy mówiono o „królewskich sługach”, zaczęła się zmieniać i częściej nazywano ich „szlachetnymi sługami” (łac. nobiles sevientes), a później „szlachcicami lub sługami” (Łac . nobiles seu seviente), podczas gdy ostatecznie dekret z 1267 r. wydany przez króla Bélę IV utożsamiał „królewskich sług” z arystokratami[5]. Przypisy
Źródła
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
