Chorwacja w unii z Węgrami: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - " - " na " – ")
 
(Nie pokazano 41 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:2]]
+
[[Kategoria:0]]
 
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z chorwackiej Wikipedii]]
 
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z chorwackiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
Linia 15: Linia 15:
 
  |
 
  |
  
 +
Chorwacja była w prawdziwym związku z Węgrami w latach 1102–1527. Utworzenie prawdziwego związku (dwie monarchie są w związku osobistym, gdy w pewnym momencie mają tego samego suwerena, a prawdziwy związek ma miejsce, gdy jeden kraj uznaje, że zawsze rządzi nim monarcha, który obecnie rządzi inną monarchią), nastąpił po [https://hr.wikipedia.org/wiki/Dinasti%C4%8Dki_rat_u_Hrvatskoj_1091.-1105. kryzysie sukcesyjnym] i wojnie w [[Królestwo Chorwacji (925-1102)|Królestwie Chorwacji]] na przełomie XI i XII wieku: królowie Węgier interweniowali w kłótniach i skorzystali z faktu, że byli blisko spokrewnieni z chorwacką dynastią królewską, a chorwacka szlachta ostatecznie zaakceptowała, że ​​ich ziemia – która pozostała odrębnym królestwem, z odrębne ustawodawstwem – będzie rządzone przez królów węgierskich. Taka sytuacja nie była rzadkością w Europie w tych stuleciach i do dziś Szkocja ma takie układy z Anglią.
  
 +
Pierwszy król dynastii [[Arpadowie|Arpadów]], [[Koloman]] (1102-1116), nadał pewne przywileje chorwackiej szlachcie, a wraz z osadnictwem dworów niemieckich i węgierskich wprowadził nowy system feudalny oparty na systemie darowizn. Mianowicie, w tym czasie rozwój warunków politycznych i innych w Europie wymagał silnej armii, która mogła utrzymać się tylko terytorialnie, więc Koloman oddał wszystkie posiadłości ziemskie, które nie były jeszcze w posiadaniu wolnych chłopów lub właścicieli, w zamian za służbę wojskową. Chorwacka szlachta była również feudalizowana, a stare struktury chorwackiej szlachty w strukturze żupanii zanikają i pojawia się nowa forma z władzami sądowymi, administracyjnymi i gospodarczymi. Węgierscy królowie wyznaczali chorwackiego [[Ban|Bana]], podzielili majątki szlacheckie, potwierdzili prawa uchwalone w parlamentach chorwackim i slawońskim oraz dowodzili wspólną armią węgiersko-chorwacką. Chorwacki ban miał obowiązek zarządzania administracją, sądownictwem, finansami i prowadził wojnę chorwacką. Niektóre rodziny dzięki darowiznom stopniowo stawały się bardzo silne i miały wielki wpływ polityczny (książęta Krk i [[Blagaj]], Bribir [[Šubić]]i, Cetinje [[Nelipić]]i, Omiš [[Kačići]], Krbava [[Kurjaković]]i).
  
 +
== Panowanie dynastii Arpadów ==
 +
=== Wojny wenecko-węgierskie ===
 +
 +
[[Plik:Kálmán Thuróczy.jpg|thumb|200px|left|[[Koloman]]]]
 +
 +
Gdy tylko został koronowany na króla, Koloman starał się podbić miasta Dalmacji, co naturalnie spowodowało konflikty z [[Republika Wenecka|Wenecją]], która ponownie starała się utrzymać swoją dominację nad Adriatykiem, a czasami z Bizancjum, które uważało obszar Adriatyku za swój wpływowy obszar. Jednak Koloman, w sojuszu z Bizancjum, które walczyło z Normanami, opanował Dalmację w 1107 r. po krótkim oporze miasta Zadar w 1105 r. Chociaż miasta Dalmacji pozostały autonomiczne, wkrótce powstały ponownie przeciwko królowi, gdy w Splicie i Zadarze opuścił swoje jednostki wojskowe i mianował Ugarów na czele diecezji. W 1115 r. Wenecja rozpoczęła wojnę wenecko-węgierską (1115–1126) przeciwko Węgrom, a po początkowych sukcesach i po klęsce bana [[Kledin]]a koło Zadaru (1116) udało się zająć całe wybrzeże Dalmacji oraz chorwackie miasta Biograd i Sibenik. W konfrontacji z królem [[II. István|Stefanem II]] (rządził 1116–1131), Wenecja została pokonana pod Zadarem w 1117 roku i zmuszona do pięcioletniego rozejmu, zachowując tylko Zadar. Jednak w 1125 roku Wenecjanie zdołali podbić całą Dalmację po tym, jak udało im się podbić Trogir i Split oraz zniszczyć Biograd. Podczas ponownej wojny w 1133 r., za panowania króla [[II. Béla|Beli II Ślepego]] (1131–1141) Wenecja straciła dominację nad Dalmacją i pozostała tylko w Zadarze (według niektórych pism Zadar był pod panowaniem króla w latach 1134–1141) i na wyspach do 1172 r. Szybenik uzyskał autonomię w 1167 r.
 +
 +
=== Konflikty z Bizancjum i upadek Zadaru pod panowaniem Wenecji ===
 +
 +
Korzystając z dynastycznych walk na Węgrzech, Bizancjum rozpoczęło wojnę z Węgrami w połowie XII wieku. Bizantyjski cesarz [[Manuel I|Manuel I. Komnen]] zaatakował [[Srem]] i [[Bačka|Baczkę]] w 1164 roku i zmusił króla [[III. István|Stefana III] (1162–1164), aby oficjalnie zrzekł się Chorwacji i Dalmacji na rzecz swojego brata, księcia [[III. Béla|Beli]], który był protegowanym cesarza. Część sił cesarskich pod dowództwem Iwana Duko w 1165 r. podbiła Bośnię, a także całą Chorwację i Dalmację, nad rzekę Bojana z powodu nieudolności bana [[Ampud]]a. W 1166 r. ban Ampud wkroczył do Chorwacji z nowymi siłami i dzięki przewadze schwytał bizantyjskiego gubernatora Nikifora Halufa, wyzwolił Chorwację i niektóre dalmatyńskie miasta. Bizantyjski dowódca Andronik Kontostefan pokonał wojska węgierskie dowodzone przez żupana Dionizy w [[Bitwa pod Zemun|bitwie pod Zemun]] 8 lipca 1167 r. i zmusił króla [[IV. István|Stefana IV]] (1163–1172), aby na stałe oddał Chorwację i Dalmację, od Neretwy po Krkę, a także Bośnię, Srijem, wschodnią Slawonię i część Backa, Bizancjum, które mianowało swojego gubernatora w Splicie. Wenecja utrzymała Zadar i Trogir z wyspami.
 +
 +
[[III. Béla|Bela III]] (1172–1196), po śmierci cesarza w 1180 r., okupował Srem, Bośnię, Chorwację i Slawonię. W tym samym roku Zadar odrzucił rządy weneckie i wzmacnia armię królewską, która na przełomie lat 1187/1188 odparła atak Wenecjan na Zadar. Bizancjum zrzekło się władzy nad Dalmacją w 1186 r. i do czwartej krucjaty w 1202 r. Wenecja zachowała tylko wyspy północne. W 1202 r. z pomocą krzyżowców Wenecjanie podbili Zadar, a lud zadarski w 1205 r. podjął się wyboru weneckiego księcia i arcybiskupa oraz udziału w walkach po stronie weneckiej wzdłuż Adriatyku. Zadar, z krótkimi przerwami, pozostawał pod władzą Wenecji do 1358 roku.
 +
 +
=== Andrzej II (1205–1235)===
 +
 +
Za panowania króla [[II András|Andrzeja II]] następował przyspieszony proces stratyfikacji społecznej. Siła feudalnych władców, duchowieństwa i krzyżowców wzrosła. Średnie i mniejsze posiadłości, obciążone częstymi wojnami i arbitralnością wielkich ludzi, zmusiły króla w 1222 r. do ograniczenia swojej władzy, praw i darowizn dla szlachty przez [[Złota Bulla Andrzeja II|Złotą Bullę]] oraz do umożliwienia szlachcie, która zaczęła się organizować jako klasa, do korzystania z protestów i oporu podczas corocznych wieców by wpływać na decyzje króla. Dla równowagi szlachta musiała prowadzić wojnę na własny koszt w kraju w przypadku wrogiego ataku, a poza krajem na koszt króla. W ten sposób siła żupanów została osłabiona, co powodowało stopniowy upadek [[żupanat]]ów.
 +
 +
=== Inwazja Mongołów na Węgry i reorganizacja królestwa ===
 +
 +
Za panowania króla [[IV. Béla|Bela IV]] (1235–1270) Mongołowie pod dowództwem [[Batu-chan|Batu Chana]] zaatakowali Węgry i pokonali siły węgierskie w 1241 r. w [[Bitwa pod Mohi|bitwie pod Mohi]]. Król Bela IV najpierw schronił się w Zagrzebiu, a następnie w Dalmacji w 1242 r., szukając ochrony w Splicie, Klis i Trogir. Slavonia została spustoszona przez Mongołów, którzy zniszczyli miasta, a nawet Zagrzeb z jego katedrą. Wiadomość o śmierci Ogotaja zmusiła Mongołów do opuszczenia Dalmacji i powrotu do południowej Rosji przez Bośnię, Serbię i Bułgarię. Podczas odwrotu spustoszyli Dubrownik i Kotor.
 +
 +
Inwazja Mongołów na Węgry i Slawonię zmusiła króla po odejściu Mongołów do reorganizacji systemu wojskowego. Wiele miast żupanackich zostało odbudowanych i ufortyfikowanych, a mury obronne otoczyły wiele miast. Miasta zamieszkiwane były głównie przez Niemców, którym przyznano także pewne przywileje ([[Varaždin]], [[Samobor]], [[Petrinja]], [[Križevci]], [[Bihać]]). Ponadto zaczęły powstawać wolne miasta poza wpływami żupana. Jednolite Królestwo Chorwacji zostało podzielone na dwie części w 1260 roku:
 +
 +
* Chorwacja i Dalmacja, z chorwacko-dalmatyńskim banem kierowanym przez stały parlament i
 +
* Slavonia z banem slawońskim z oddzielnym zgromadzeniem (sabor).
 +
 +
Na czele chorwackiej armii stał książę, zastępca króla, a gdy był nieobecny, armią dowodzili banowie (w latach 1260-1476 dwaj banowie, a od tego czasu jeden wspólny chorwacko-dalmatyńsko-słowiański ban).
 +
 +
Pierwszy ''sabor'' dla całej Slawonii odbył się w Zagrzebiu w 1273 r., gdzie szlachta, we współpracy z banem, zaczęła pełnić rolę ustawodawczą w tym kraju, a żupanaty sprawowały władzę sądowniczą i administracyjną.
 +
 +
=== Upadek dynastii Arpadów ===
 +
 +
Wynikłe z tego walki arystokratyczne sprzyjały umacnianiu i wzbogacaniu szlachty, co z kolei doprowadziło do zubożenia ludności i zniknięcia wolnych ludzi, którzy pod koniec XIII wieku stawali się coraz bardziej zależnymi poddanymi. Wielcy feudalni władcy byli tak wzmocnieni darowiznami króla, ale także we wzajemnych walkach, że rządzili w Chorwacji i Slawonii prawie niezależnie przez ponad pół wieku. Tak więc książę Bribir, [[Pavao I. Šubić]] z rodu [[Šubić]], jako [ban przybrzeżn]]y (około 1273 r.), wykorzystał bitwę o tron między Arpadem i Andegawenem w latach 1292/1293. nabył jako państwo (dominium) całą Chorwację i Dalmację, a także dziedziczną potęgę bana, i czasowo podporządkował zarówno [[Hum]], jak i [[Bośnia|Bośnię]].
 +
 +
== Rządy dynastii Andegaweńskiej ==
 +
 +
=== Karol I Robert (1301–1342) ===
 +
 +
[[Plik:Šubićevska Hrvatska.jpg|thumb|300px|left|[[Mladen II. Šubić Bribirski]] chorwacki ban, [[Banovina Bosna|pan Bośni]] ([[Donji kraji]] i [[Vrhbosna|Bośnia]]) i [[Zahumlje|książę Huma]].]]
 +
[[Plik:Hrvatska Pavla Šubića.jpg|thumb|300px|left|[[Pavao I. Šubić]] Bribirski był chorwackim banem i Panem Bośni (rządził [[Donji Kraji]] i [[Bośnia|Bośnią]]).]]
 +
 +
Ban Pavao sprowadził [[Karol Robert|Karola i z Neapolu]], który po dekadzie walki z Arpadowiczami zdołał zostać królem na Węgrzech. Karol I celowo wspierał opór przeciwko Wenecjanom na wyspach Krk, Pag i Hvar (1310), a zwłaszcza powstanie w Zadarze, które Wenecjanie z 1311/1313. oblegali, ale ponieważ nie miał silnej marynarki wojennej, nie mógł ich przegnać z Dalmacji. Po śmierci ojca w 1313 r. ban [[Mladen II. Šubić Bribirski|Mladen II. Šubić]] poddał Zadar Wenecji, a podzielona szlachta chorwacka, dowodzona przez [[Kurjaković]]ów i [[Nelipić]]ów, uprowadzonych przez rządy książąt Bribir, nie była w stanie oprzeć się Wenecjanom. Podczas wojny z serbskim królem [[Milutin|Urošem II Milutinem]] (1319–1320), Karolowi I udało się podbić Maczwę od północy, ban Mladen bezinteresownie działał jako wsparcie z zachodu przez Bośnię. Jednak ta bezczynność Mladena rozwścieczyła Karola I, do tego stopnia że wysłał połączone siły slawonskiego bana [[Ivan Babonić|Ivana Babonića]] i księcia [[Frankopan]]a przeciwko banowi Mladenowi, którzy pokonali go w [[Bitwa pod Bliską|bitwie pod Bliską]] w 1322 roku. Ban Mladen został obalony i przewieziony na Węgry, co zostało wykorzystane przez Wenecję do rozszerzenia władzy na miasta Dalmacji.
 +
 +
Dopiero floty Sibenik i Trogir, wspomagane przez weneckie galery, zaatakowały Skradin i Omiš, chorwacką własność, w obronie swojej niepodległości, zgromadziły się wokół księcia Nelipića, który publicznie oparł się Karolowi I i przejął królewskie miasta Knin i Unac, a następnie pokonał slawońskiego bana '''Micka''' w 1326 r. W międzyczasie bośniacki ban [[Stjepan II. Kotromanić]] (1322–1353) udało się odzyskać niepodległość w Bośni i zająć obszar między Neretwą a Cetiną.
 +
 +
=== Ludwik I Andegaweński (1342–1382 ===
 +
 +
[[Ludwik I]] kontynuował politykę podporządkowania wielkich chorwackich feudałów, którzy tracili władzę w konflikcie ze sobą. Brał również udział w walce na Morzu Adriatyckim z Wenecją, co utrudniło królowi sprawowanie władzy w Neapolu. O funkcje bana prawie zawsze pytała go szlachta obcego pochodzenia. Udało mu się poradzić sobie z Nelipićami i Kurjakovićami, a także z książętami Bribir ze wspólnoty Šubić, a także zajął miasta Knin, Klis, Omiš, Skradin, Unac i Ostrovica. Wzmocnił także swoją wyższość podległymi wasalami, zmuszając ich do przyłączenia się do niego w kampaniach wojennych, a także przez jednostki najemników, które stworzył stosunkowo, i do których utrzymania wprowadził także nowy podatek w 1351 r. – dziewiąty. Mimo starań o podbój miast Dalmacji, poniósł porażkę, głównie z powodu braku własnej Marynarki Wojennej.
 +
 +
Miasta Dalmacji, pod panowaniem Wenecji, szybko się rozwijały, szczególnie ze względu na statki handlowe. Wenecja, która wspierała swoje interesy handlowe poza Morzem Adriatyckim, nie utrudniała rozwoju dalmatyńskich miast morskich, z Dubrownikiem, ale także Trogirem i [[Korčula|Korčulą]], szczególnie w przemyśle stoczniowym.
 +
 +
Ludwik stoczył trzy wojny przeciwko Wenecji.
 +
 +
* Pierwsza wojna toczyła się pod Zadarem (1345–1346), który domagał się ochrony króla, gdy Wenecja wysłała swoje siły przeciwko zbuntowanemu miastu. Chociaż pierwszy atak Wenecjan został odrzucony, po nieudanej próbie slawońsko-chorwackiego bana [[Nikola I. Bánffy]] i bośniackiego Stefana II, odblokowując miasto w listopadzie 1345 r. W czerwcu następnego roku król Ludwik I wraz z 30 tysiącami żołnierzy próbował bezskutecznie pomóc i musiał się wycofać, po czym Zadar z powodu braku żywności, po sześciomiesięcznym oblężeniu musiał poddać się Wenecji.
 +
 +
* Drugą wojnę (1356–1388) Ludwik I rozpoczął we współpracy z Genuą w celu odzyskania Dalmacji. W tym czasie główne pole bitwy znajdowało się w rejonie [[Friuli]], gdzie siły króla pokonały Wenecjan w pobliżu Tervisii i zajęły kilka ufortyfikowanych miast. W Dalmacji siłom pod dowództwem bana [[Ivan Ćuz]], w tym siłom książąt Frankopan, Nelipić, Ugrinić i Hrvatinić, udało się rozbroić siły weneckie w Splicie, Trogiru i Szybeniku w 1357 r., a w tym samym roku udało się podbić Zadar, z wyjątkiem fortu, a następnie Brač, Hvar i wkrótce [[Nin]]. Po pokoju w Zadarze od 18 lutego 1358 r. Wenecja zrzekła się prawa do całej Dalmacji wraz z wyspami i oddała ją królowi, pod którego zwierzchnictwem pozostała do 1409 r. W zamian król zwrócił podbite obszary Friuli i Istrii  Wenecji, a [[Dubrownik]] znalazł się pod kontrolą króla w tym samym roku. Ze względu na brak okrętów Wenecja nadal dominowała na morzu.
 +
 +
* Po klęsce w trzeciej wojnie (1378–1381) Wenecja przez [[Pokój Turyński]] w 1381 r. uznała stan po pokoju w Zadarze i zobowiązała się do uiszczania rocznych opłat w wysokości 7 tysięcy dukatów. W tej wojnie Ludwik I współpracował z Genuą, Padwą, Weroną i Gorizią przeciwko Wenecji.
 +
 +
Oprócz Wenecjan król Ludovik I walczył również z Serbią (1358–1359). Po drugiej wojnie i wyzwoleniu Dalmacji siły serbskie próbowały przedostać się do [[Banat Maczwy|banatu Maczwy]], gdzie zostały odparte, po czym siły królewskie przedostały się aż do góry Rudnik, podczas gdy książę Hum, zmusił Dubrownik do kupienia pokoju. W 1357 r. ludwik I zmusił bośniackiego króla [[Tvrtko I. Kotromanić|Tvrtka I]] do oddania mu części Hum i prawego brzegu Neretwy, co doprowadziło do wojny węgiersko-bośniackiej w 1363 r., w której siły króla Tvrtko zostały pokonane przez siły węgierskie.
 +
 +
W swoich wysiłkach na rzecz wzmocnienia władzy królewskiej Ludwik I podbił całą wysoką chorwacką szlachtę, z wyjątkiem Frankopana i książąt Blagaja, którzy byli jego wasalami. Przez całe swoje panowanie nie ofiarował tytułu bana żadnemu chorwackiemu szlachcicowi, lecz wyłącznie niższym szlachcicom ze Slawonii pochodzenia węgierskiego. Pod koniec XIII wieku ''Sabor'' stał się stałym forum feudalnej organizacji politycznej, z prawem do udziału każdego szlachcica, a czasem przedstawicieli wolnych miast.
 +
 +
=== Maria (1382–385) i Karol II. Durres (1385–1386) ===
 +
 +
Po śmierci Ludwika Chorwacja ponownie pogrążyła się w feudalnej anarchii, gdy władze dążyły do obalenia władz centralnych. Ludwik został zastąpiony przez jej nieletnią córkę [[I. Mária|Marię]], która rządziła pod kontrolą matki, [[Elizabeta Kotromanić|Elżbiety Kotromanić]]. Niezadowoleni z rządów kobiet, wielcy panowie z Węgier i Chorwacji sprowadzili w 1385 r. z Neapolu kuzyna Ludwika, wcześniejszego chorwackiego księcia [[II. Károly|Karola II z Durazzo]] do władzy, który został zabity natychmiast po koronacji przez represjonowanych zwolenników królowych. Zabójstwo doprowadziło do powstania większości szlachty chorwackiej i słowiańskiej, celowo wspomaganej przez bośniackiego króla Tvrtko i serbskiego księcia [[Lazar]]a. Zasadzka w pobliżu Gorjan w 1386 r. doprowadziła do uprowadzenia królowych przez bana Maczwy [[Ivan Horvat|Ivaniša Horvat]].
 +
 +
Następnie szlachta węgierska sprowadziła na tron męża Marii [[Zygmunt|Zygmunta Luksemburskiego]] (1387–1437), co oznaczało koniec rządów dynastii Andegawenów.
 +
 +
== Zygmunt Luksemburski ==
 +
 +
Gdy tylko doszedł do władzy, Zygmunt Luksemburski, wspierany przez siły weneckie, uwolnił swoją żonę Marię z niewoli z Novigradu, a następnie kontynuował walkę z niezadowolonymi wielkimi panami, którzy wybrali syna Karola, [[Władysław Neapolitański|Władysława Neapolitańskiego]] (1386-1409), na króla Chorwacji i Dalmacji. W międzyczasie król bośniacki Tvrtko rozszerzył swoje rządy na Chorwację. Zajmował obszary na południe od Velebitu i Dalmacji (oprócz Zadaru), a w 1390 r. ogłosił się królem Dalmacji i Chorwacji. Po śmierci Tvrtko bośniacki król [[Dobas]] zwrócił te ziemie królowi Zygmuntowi i umożliwił mu ujarzmienie braci [[Horvat]], którzy byli przywódcami w usuwaniu królowej Marii z tronu. Aresztowanie Horvatów spowodowało wielkie szkody po stronie Władysława Neapolitańskiego.
 +
 +
Po wygranej [https://pl.wikipedia.org/wiki/Bitwa_na_Kosowym_Polu_(1389) bitwie o Kosowo] w 1389 r. Turcy zbliżyli się do granic królestwa Zygmunta i najechali na [[Srem]] w 1391 r. Król wraz ze swoimi żołnierzami, w tym banem [[Gorjanski]], panami [[Morović]] i [[Stjepan II. Lacković]] i dalmatyńskimi galerami, został pokonany w [[Bitwa pod Nikopolis|bitwie pod Nikopolem]] w 1396 r. Po [[Krwawy zjazd w Križevciuzgromadzeniu Krizevci (1397 – „Krwawy parlament”)]], w którym zginął Lackovic, wybuchł bunt przeciwko Zygmuntowi w Chorwacji i Bośni. Przywódcą powstania był bośniacki książę [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić]], który odprawił wojska Zigmunda i czasowo podbił żupanat Dubica w 1398 roku.
 +
 +
W 1403 r. Władysław Neapolitański przybył do Zadaru i został koronowany na króla Chorwacji, ale z powodu porazki wycofał się ponownie do Neapolu i mianował księciem Splitu księcia Hrvoja.
 +
 +
W wojnach węgiersko-bośniackich (1404–1407) Zygmuntowi udało się zdobyć niektóre miasta bośniackie, pokonując ostatecznie opór bośniacki w Doborze, po czym Hrvoje i inni wielmoże chorwaccy uznali go za króla.
 +
 +
== 1 ==
 +
 +
Władysław Neapolitański widząc, że nie może być na tronie, w 1409 roku sprzedał Wenecji za 100 000 dukatów swoje prawa do Dalmacji, przekazując jej miasta Zadar, Novigrad, Vrana i Pag. Wkrótce Wenecja podbiła wszystkie wyspy północne z wyjątkiem Krk. Zygmunt stał się ''Rex Romanorum'' (królem niemiecko-rzymskim) w 1410 r., a w następnym roku próbował wojną rozliczyć się z Wenecją (1411-1413), która oblegała Sibenik od 1409 r. i kupiła Ostrovicę od Sandala Hranica w 1411 r. oraz Skradin, atakując Lombardię i [[Friuli]]. Wojna skończyła się pięcioletnim rozejmem zawartym w Castelet ze ''status quo''' i zniszczeniami wojennymi w Wenecji.
 +
 +
Zygmunt ogłosił w 1413 r., że książę Chorwacji Hrvoje jest zdrajcą z powodu dewastacji majątku Sandala i jego związku z Turkami, skonfiskował wszystkie jego miasta, pozbawił go tytułu księcia Splitu i nakazał zajęcie jego mienia. Brac, Korcula i Hvar przeszły pod zarząd Dubrownika, a żupanat Sana pod rządy książąt Blagaj. Hrvoje ucieka do Jajce i poprosił Turków o pomoc. W 1414 r. Turcy pokonali wojska i wniknęli głęboko w Chorwację i Slawonię, a w 1415 r. zdobyli Doboja i przepędzili armię węgiersko-chorwacką z Bośni, która przybyła, aby utrzymać wpływy węgierskie.
 +
 +
Pod koniec pięcioletniego rozejmu w 1418 r. Wenecja ponownie rozpoczęła nową wojnę z Węgrami, wkroczyła do Friuli i Istrii i najechała na miasta Dalmacji. Wojna zakończyła się bez pokoju, ale Wenecja na stałe wyparła Węgry z Adriatyku, ponieważ na trwale podbiła Istrię, Friuli, Trogir, Split i wyspy południowe w 1420 roku. Z powodu przejęcia Cesarstwa Zygmunt całkowicie zignorował Chorwację, która straciła, oprócz Senja, lepsze połączenie z morzem i stała się coraz bardziej narażona na ataki Turcji. Dubrownik pozostawał pod panowaniem króla. Siła książąt Krk – [[Frankopan]]ów wzrosła w Chorwacji, których wpływy rozciągnęły się w 1426 r. na prawie całą Chorwację, na Cetinę i na okolice rzeki Uny. Chorwackie Zagorje i Slawonia były zdominowane przez hrabiów [[Celje]]. W latach 1436–1456 bracia [[Talovci]] pełnili w Chorwacji rolę administracyjną, co zapobiegało dalszemu wzmacnianiu Frankopanów, których władza od tego czasu zaczęła słabnąć. Książętom [[Krbava|Krbavy]] [[Kurjakovići]]om w Lice i Blagajskim w rejonie Uny udaje się utrzymać swoje pozycje, w Slawonii wzmacnia pozycję książę Iloka [[Újlaki V. Miklós]].
 +
 +
Po śmierci króla Zygmunta w 1437 r., aż do 1527 r., gdy [[Hasburg]]owie doszli do władzy, Chorwacja była pod panowaniem różnych królów.
 +
 +
== Struktura obrony Chorwacji w przeddzień inwazji Turków ==
 +
 +
Częste ataki tureckie zmusiły Zygmunta do uporządkowania królestwa. Wprowadzono system banderowy ('''banderijalni sustav'''), wzmocniono siłę obronną i gotowość bojową kraju. Wprowadzono  obóz wojenny ('''ratna daća''' – ris), a w 1435 r. państwo podzielono na 7 obszarów (''tabora''), w których siły benderii i każdego obozu działały wojskowo na ich terenie. Podzielił Chorwację na trzy obozy:
 +
 +
* '''Obóz chorwacki''' (Adriatyk i wzdłuż Dalmacji Weneckiej) – oprócz banderyjczyków królewskich i bana, w obronie tego obozu uczestniczyły siły trzech książąt (Krbav, Cetina i Krk-Senj-Modrus) oraz siły miasta Dubrownik.
 +
 +
* '''Obóz slawoński''' (do rzeki [https://pl.wikipedia.org/wiki/Una_(rzeka) Uny]) – w obronę tego obozu zaangażowanych było 5 garnizonów (bana Slawonii, [[Biskup Zagrzebia|biskupa Zagrzebia], przeora [[Vrana|Vrany]], książąt [[Blagaj]] i Pana Tot)
 +
 +
* '''Obóz Usorski''' (większość Slawonii z południowymi Węgrami, Bośnią, Maczwą i Serbią) – w obronie tego obozu zaangażowanych było: 4 banderia z 7 żupanii slawońskich i 4 banderie wschodnioslawońskich wielmożów, banderia bana Maczwy i Srebrnika oraz bośniackich wielmożów, 6 południowych komitatów węgierskich i despot Serbii ze wszystkimi dostępnymi siłami.
 +
 +
Banderie królewskie i bananowe liczyły około 1000, a arystokraci mieli około 500 jeźdźców, a banderie żupanatów skałdały sie w połowie ze szlachty i drugiej połowy z kmieci. Obrona państwa i granic była zadaniem banderii królewskich i bańskich, złożonych z najemników, i wprowadzono pospolite ruszenie (''expeditio generalis'').
 +
 +
== Penetracja Turków ==
 +
 +
Po [[Bitwa pod Belgradem|klęsce pod Belgradem]] w 1456 r. sułtan [[Mehmed II]] (1432–1481) tymczasowo powrócił do Stambułu, ale wkrótce zaczął ponownie podboje. Wyruszył do Bośni i pomimo prób oporu zajął Bośnię w 1463 r., tworząc bardzo dobrą bazę operacyjną do działań przeciwko Chorwacji. Chociaż król [[Maciej Korwin]] próbował bezskutecznie w latach 1463/1464 ją odzyskać. Udało mu się jedynie odbić niektóre obszary, tworząc z nich banaty: [[Banat Jajce|Jajce]] i [[Banat Srebrenica|Srebrenicę]], jako '''posterunki punktów''' obronnych w obronie Węgier i Slawonii, ale w ten sposób Chorwacja stała się w pełni otwarta na turecki atak, który zagroził [[Lika|Lice]] i [[Dalmacja|Dalmacji]]. Po śmierci sułtana Mehmeda II, jego syna [[Bajazid II|Bajazida II]] (1481–1512) kontynuował pragnienie dalszej penetracji Europy Środkowej. Początkowo tylko beg [[Sandżak]]u, a z czasem i bośniacka pasza najechali Chorwację kilkoma tysiącami [[akindżi]]ch. Ze względu na inne problemy króla Macieja, Chorwacja została pozostawiona słabym krajowym siłom feudalnym, przy pomocy lotnych najemników królewskich.
 +
 +
[[Plik:Münze Ludwig II Ungarn.jpg|thumb|left|250px|Jedan i po [[talir]] s likom Ludovika II. na kojem je latinski natpis: ''Ludovik, Božjom milošću Ugarske, Dalmacije, Hrvatske, itd. kralj.'']]
 +
 +
Słabi spadkobiercy Macieja Korwina, [[II. Ulászló|Władysław II]] (1490–1516) i [[II. Lajos|Ludwik II]] (1516–1526) Jagiellończykowie całkowicie porzucili obronę kraju. Król utrzymywał tylko posterunek w Jajce i bardzo mało pomagał w finansowaniu chorwackiemu banowi i książętom. Obronę Slawonii pozostawiono siłom wewnętrznym, czasem finansowo i finansowo wspieranym przez Austrię, papieża i Wenecjan.
 +
 +
Pod koniec lata 1493 r. ta słaba wojskowa siła obronna Chorwacji została wykorzystana przez bośniackiego i sandżackiego bega [[Hadum Jakub-paša|paszę Hadum Jakuba]], który przez Unę i Kupę dotarł do [[Styria|Styrii]], dewastując i plądrując Celje i Ptuj, a po powrocie spustoszył także Zagorje. Po powrocie do Bośni, we wrześniu 1493 r. Hadum pokonał w [[Bitwa na Krbavskim Polu|bitwie na Krbavskim Polu]] w Lice, armię chorwacką pod dowództwem bana [[Emerik (Mirko) Derenčin|Emeryka Derenčina]], po czym żaden inny wielki chorwacki człowiek, z wyjątkiem biskupów i książąt [[Zrinski]]ch i Frankopanów, nie był już w stanie utworzyć kompletnego garnizonu. W latach 1513–1524 Turcy podbili Dalmację, od Cetiny po Zrmanję, z wyjątkiem miast Klis i Obrovac. Lika, Krbava i północna Dalmacja najbardziej ucierpiały w wyniku tureckich najazdów, a po upadku Belgradu i Sabaku w 1521 r. Turcy podbili również [[Srem]], a w 1526 r. po [[Mohacz|bitwie pod Mohaczem]] – wschodnią Slawonią do Osijeku i Djakowa.
 +
 +
Podboje tureckie doprowadziły również do zmian w populacji Chorwacji i Slawonii. Uciekając przed najazdami tureckimi i życiu w strefach przygranicznych, osiedlili się tam [https://pl.wikipedia.org/wiki/Wo%C5%82osi Wołosi], co powodowało liczne bunty chłopskie przeciwko władzy. Pułk Hvarski pod dowództwem [[Matija Ivanić||Macieja Ivanica]] zbuntował się przeciwko panowaniu w 1510 roku, który został brutalnie stłumiony przez Wenecjan.
 +
 +
== Zobacz także ==
 +
 +
[https://hr.wikipedia.org/wiki/Dodatak:Popis_slobodnih_kraljevskih_gradova_u_Hrvatskoj Lista wolnych miast królewskich w Chorwacji]
 +
 +
== Linki zewnętrzne ==
 +
*[http://www.euratlas.com/big/big1200.htm Karta Europe oko 1200. godine]
 +
*[http://www.euratlas.com/big/big1300.htm Karta Europe oko 1300. godine]
 +
*[http://www.euratlas.com/big/big1400.htm Karta Europe oko 1400. godine]
 +
*[http://www.euratlas.com/big/big1500.htm Karta Europe oko 1500. godine]
 +
*[https://www.academia.edu/25295648/Ante_Vrankovi%C4%87_Ivan_Komersteiner_-_Ikonograf_%C4%8Dudesno_obnovljenog_Hrvatskog_Kraljevstva_Hrvatsko_slovo_br._1099_13._5._2016._str._28_i_br._1100_20._5._2016._str._28-29 Ante Vranković: Ivan Komersteiner – Ikonograf čudesno obnovljenog Hrvatskog Kraljevstva, Hrvatsko slovo, br. 1099, 13. 5. 2016., str. 28 i br. 1100, 20. 5. 2016., str. 28-29]
 +
 +
== Źródła ==
 +
 +
* Rudolf Horvat, ''[[:s:hr:Povijest Hrvatske I. (R. Horvat)|Povijest Hrvatske I. (od najstarijeg doba do g. 1657.)]]'', Zagreb 1924.
 +
* Nada Klaić, ''Povijest Hrvata u ranom srednjem vijeku'', Zagreb 1975.
 +
* Marta Font: ''[http://hrcak.srce.hr/file/13778 Ugarsko Kraljevstvo i Hrvatska u srednjem vijeku]'' {{pdf}}, Povijesni prilozi, Vol.28 No.28 Srpanj 2005.
 +
 +
|
 
{{Ficha de estado desaparecido
 
{{Ficha de estado desaparecido
 
|nombre_oficial = Kraljevina Hrvatska (chor.)<br>Regnum Croatiae (łac.)<br>Królestwo Chorwacji (pol.)
 
|nombre_oficial = Kraljevina Hrvatska (chor.)<br>Regnum Croatiae (łac.)<br>Królestwo Chorwacji (pol.)
Linia 40: Linia 173:
 
|escudo = si
 
|escudo = si
 
|mapa = Hrvatsko-Ugarsko Kraljevstvo.jpg
 
|mapa = Hrvatsko-Ugarsko Kraljevstvo.jpg
−
|aclaración_mapa = Królestwo chorwacko-węgierskie w 1102 r. w momencie jego zawarcia [[Pacta conventa|Pacte convente]]
+
|aclaración_mapa = Królestwo chorwacko-węgierskie w 1102 r.<br>w momencie jego zawarcia [[Pacta conventa|Pacte convente]]
 
|lema_nacional = chorwacki
 
|lema_nacional = chorwacki
 
|himno_nacional =  
 
|himno_nacional =  
Linia 104: Linia 237:
 
|fecha_evento4 =  
 
|fecha_evento4 =  
  
−
|evento5 = [[Oblężenie Kninaa]]
+
|evento5 = [[Oblężenie Knina]]
 
|año_evento5 = [[29 maja]] [[1522]]
 
|año_evento5 = [[29 maja]] [[1522]]
 
|fecha_evento5 =  
 
|fecha_evento5 =  
Linia 126: Linia 259:
 
|dzisiaj część =  
 
|dzisiaj część =  
 
<small><small>
 
<small><small>
−
[[Plik:Flag_of_Croatia.svg|23px]] Chorwacja
+
[[Plik:Flag_of_Croatia.svg|23px]] Chorwacja</small></small>
−
</small></small>
 
 
}}
 
}}
−
 
+
|}
−
 
 
−
 
 
−
 
 
−
'''Hrvatska je bila u realnoj uniji s Mađarskom''' od [[1102.]] do [[1527.]] godine. Do stvaranja realne unije (dvije [[Monarhija|monarhije]] su u [[Personalna unija|personalnoj uniji]] kada u nekom trenutku imaju istog suverena, a [[Realna unija|realnoj uniji]] su kada jedna zemlja prihvati da njome uvijek vlada onaj monarh koji trenutačno upravlja drugom monarhijom) kada došlo je nakon [[Dinastički rat u Hrvatskoj 1091.-1105.|sukcesijske krize i ratnih događanja u Hrvatskom Kraljevstvu]] krajem 11. i početkom 12. stoljeća: kraljevi [[Kraljevina Ugarska|Ugarske]] su se umiješali u razmirice i iskoristili činjenicu da su bili u bliskom srodstvu s hrvatskom kraljevskom dinastijom, te je hrvatsko [[plemstvo]] naposljetku prihvatilo da njihovom zemljom - koja je i nadalje ostala zasebno kraljevstvo, sa zasebnim zakonodavstvom - vladaju mađarski kraljevi. Takva situacija u tim stoljećima nije bila rijetkost u Europi, te do danas primjerice [[Škotska]] ima takav aranžman s [[Engleska nogometna reprezentacija|Engleskom]].
 
−
 
 
−
Prvi kralj iz dinastije Arpadovića, [[Koloman]] (1102. - [[1116.]]) dodijelio je neke povlastice hrvatskim velikašima, a naseljavanjem njemačkog i mađarskog vlastelinstva uveo jedno novo [[feudalizam|feudalno]] ustrojstvo temeljeno na sustavu darivanja. Naime, tijekom tog vremena razvitak političkih i drugih prilika u Europi zahtijevao je jaku vojsku koja se mogla uzdržavati samo teritorijalno, pa je Koloman sve zemljišne posjede, koji već nisu bili u posjedu slobodnih seljaka ili vlastelina, davao vojnicima u zamjenu za vojnu obvezu. Hrvatsko plemstvo se također feudalizira i nestaju stare strukture hrvatskog plemstva županijskog ustrojstva, a javlja se novi oblik sa sudskom, upravnom i gospodarstvenom ovlasti. Mađarski kraljevi su imenovali hrvatskog [[ban]]a, dijelili posjede vlasteli, potvrđivali zakone donesene na [[Hrvatski sabor|hrvatskom]] i [[Slavonski sabor|slavonskom]] saboru te zapovijedali udruženom ugarsko-hrvatskom vojskom. Hrvatski ban je imao obvezu upravljanja administracijom, sudstvom, financijama i predvodio je hrvatsku vojsku u ratovima. Pojedine su se obitelji, zahvaljujući donacijama, postupno jako osilile i imale veliki politički utjecaj ([[Frankopani|krčki]] i [[blagajski knezovi|blagajski]] knezovi, [[Bribir, Dalmacija|bribirski]] [[Šubići]], cetinjski [[Nelipići]], omiški [[Kačići]], krbavski [[Kurjakovići]]).
 
−
{{Hrvatska povijest}}
 
−
 
 
−
== Vladavina dinastije Arpadovića ==
 
−
=== Mletačko – ugarski ratovi - Wojny wenecko-węgierskie ===
 
−
[[Plik:Kálmán Thuróczy.jpg|thumb|200px|[[Koloman]]]]
 
−
 
 
−
Gdy tylko został koronowany na króla, Koloman starał się podbić miasta Dalmacji, co naturalnie spowodowało konflikty z Wenecją, która ponownie starała się utrzymać swoją dominację nad Adriatykiem, a czasami z Bizancjum, które uważało obszar Adriatyku za swój wpływowy obszar. Jednak Koloman, w sojuszu z Bizancjum, które walczyło z Normanami, opanował Dalmację w 1107 r. po krótkim oporze miasta Zadar w 1105 r. Chociaż miasta Dalmacji pozostały autonomiczne, wkrótce powstały ponownie przeciwko królowi, który w Splicie i Zadarze opuścił swoje jednostki wojskowe i mianował Ugarów na czele diecezji. W 1115 r. Wenecja rozpoczęła wojnę wenecko-węgierską (1115–1126) przeciwko Węgrom, a po początkowych sukcesach i po klęsce Ban Kledin koło Zadaru (1116) udało się zająć całe wybrzeże Dalmacji oraz chorwackie miasta Biograd i Sibenik. W konfrontacji z królem Szczepanem II. (rządził 1116 - 1131), Wenecja została pokonana pod Zadarem w 1117 roku i zmuszona do pięcioletniego rozejmu, zachowując tylko Zadar. Jednak w 1125 roku Wenecjanie zdołali podbić całą Dalmację po tym, jak udało im się podbić Trogir i Split oraz zniszczyć Biograd. Podczas ponownej wojny w 1133 r., za panowania króla Beli II. Ślepego (1131–1141) Wenecja straciła dominację nad Dalmacją i pozostała tylko w Zadarze (według niektórych pism Zadar był pod panowaniem króla w latach 1134–1141) i na wyspach do 1172 r. Szybenik uzyskał autonomię w 1167 r.
 
−
 
 
−
Čim je okrunjen kraljem, Koloman je nastojao ovladati dalmatinskim gradovima, što je naravno uzrokovalo sukobe s [[Mletačka Republika|Venecijom]], koja je opet nastojala zadržati svoju dominaciju nad Jadranom., a povremeno i s Bizantom, koji je smatrao područje Jadrana svojim utjecajnim prostorom. Ipak, Koloman je, stupivši u savez s Bizantom, koji je ratovao protiv [[Normani|Normana]], [[1107.]] godine podčinio Dalmaciju poslije kratkog otpora kojeg mu je pružio grad [[Zadar]] [[1105.]] godine. Iako je dalmatinskim gradovima ostavljena autonomija, oni su se ubrzo ponovno digli protiv kralja, koji je u [[Split]]u i Zadru ostavio svoje vojne postrojbe, a na čelo biskupija postavio Ugare. [[1115.]] godine Venecija započinje Mletačko-ugarski rat (1115. – [[1126]].) protiv Mađara i nakon početnih uspjeha i poslije poraza bana Kledina kod Zadra ([[1116]].), uspijeva zauzeti cijelu dalmatinsku obalu i hrvatske gradove [[Biograd]] i [[Šibenik]] . U sukobu protiv  kralja [[Stjepan II., kralj Ugarske i Hrvatske|Stjepana II.]] (vladao 1116. – [[1131]].), Venecija [[1117.]] godine doživljava poraz pod Zadrom i prisiljena je na petogodišnje primirje pri čemu joj ostaje samo Zadar. Ipak, [[1125.]] godine, Mlečani uspijevaju ovladati cijelom Dalmacijom nakon što im je pošlo za rukom osvojiti [[Trogir]] i Split a razoriti Biograd. U ponovnom ratu [[1133.]] godine, tijekom vladavine kralja [[Bela II. Slijepi|Bele II. Slijepog]] ([[1131.]] – [[1141.]]), Venecija gubi prevlast nad Dalmacijom a zadržava se samo u Zadru (po nekim spisima i Zadar je od [[1134.]] – 1141. godine bio pod kraljevom vlasti) i na otocima do [[1172]]. godine. Šibenik je dobio autonomiju [[1167.]] godine.
 
−
 
 
−
=== Sukobi sa Bizantom i pad Zadra pod mletačku vlast ===
 
−
 
 
−
Konflikty z Bizancjum i upadek Zadaru pod panowaniem Wenecji
 
−
 
 
−
Korzystając z dynastycznych walk na Węgrzech, Bizancjum rozpoczęło wojnę z Węgrami w połowie XII wieku. Bizantyjski cesarz Manuel I. Komnen atakuje Srijem i Backę w 1164 roku i zmusza króla Stefana III. (1162-1164), aby oficjalnie zrzekł się Chorwacji i Dalmacji na rzecz swojego brata, księcia Beli, który był protegowanym cesarza. Część sił cesarskich pod dowództwem Iwana Duko w 1165 r. podbiła Bośnię, a także całą Chorwację i Dalmację, nad rzekę Bojana z powodu nieudolności bana Ampudi. W 1166 r. ban Ampudije wkroczył do Chorwacji z nowymi siłami i dzięki przewadze schwytał bizantyjskiego gubernatora Nikifora Halufa i wyzwolił Chorwację i niektóre dalmatyńskie miasta. Bizantyjski dowódca Andronik Kontostefan pokonał wojska węgierskie dowodzone przez żupana Dionizy w bitwie pod Zemun 8 lipca 1167 r. i zmusił króla Stefana IV. (1163 - 1172), aby na stałe oddał Chorwację i Dalmację, od Neretwy po Krkę, a także Bośnię, Srijem, wschodnią Slawonię i część Backa, Bizancjum, które mianowało swojego gubernatora w Splicie. Wenecja utrzymała Zadar i Trogir z wyspami.
 
−
 
 
−
Koristeći dinastičke borbe u Mađarskoj, Bizant započinje rat protiv Mađarske polovinom 12. stoljeća. Bizantski car [[Manuel I. Komnen]] upada [[1164.]] godine u [[Srijem]] i [[Bačka|Bačku]] i prisiljava kralja [[Stjepan III., hrvatsko-ugarski kralj |Stjepana III.]] ([[1162.]]- [[1164.]]) da se službeno odrekne Hrvatske i Dalmacije u korist svojeg brata [[herceg]]a Bele koji je bio carev štićenik. Jedan je dio carskih snaga pod zapovjedništvom '''Ivana Duka''' [[1165.]] pokorio Bosnu, kao i cijelu Hrvatsku i Dalmaciju do rijeke [[Bojana|Bojane]] zbog nemoćnosti bana Ampudija. Ban '''Ampudije''' je [[1166.]] godine ušao s novim snagama u Hrvatsku i uz pomoć pučanstva koji se digao na ustanak zarobio bizantskog namjesnika [[Nikifor Haluf|Nikifora Halufa]] i oslobodio Hrvatsku i neke dalmatinske gradove. Bizantski zapovjednik [[Andronik Kontostefan]] je u bitci kod Zemuna porazio mađarske snage pod županom '''Dionizijem''' [[8. srpnja]] [[1167]]. godine i prinudio kralja [[Stjepan IV., hrvatsko-ugarski kralj|Stjepana IV.]] ([[1163.]] – [[1172.]]) da Hrvatsku i Dalmaciju, od Neretve do [[Krka|Krke]], kao i [[BiH|Bosnu]], [[Srijem]], istočnu [[Slavonija|Slavoniju]] i dio [[Bačka|Bačke]] trajno preda Bizantu, koji je postavio svojeg namjesnika u [[Split]]u. Venecija je zadržala [[Zadar]] i Trogir s otocima.
 
−
 
 
−
Bela III. (1172 - 1196), po śmierci cesarza w 1180 r., okupował Srijem, Bośnię, Chorwację i Slawonię. W tym samym roku Zadar odrzuca rządy weneckie i powiększa armię królewską, która na przełomie lat 1187/1188 odparły atak Wenecjan na Zadar. Bizancjum zrzekło się władzy nad Dalmacją w 1186 r. I do czwartej krucjaty w 1202 r. Wenecja zachowała tylko wyspy północne. W 1202 r. z pomocą krzyżowców Wenecjanie podbili Zadar, a lud zadarski w 1205 r. podjął się wyboru weneckiego księcia i arcybiskupa oraz udziału w walkach po stronie weneckiej wzdłuż Adriatyku. Zadar, z krótkimi przerwami, pozostawał pod władzą Wenecji do 1358 roku.
 
−
 
 
−
[[Bela III.]] ([[1172.]] – [[1196.]]), poslije careve smrti [[1180.]] godine zauzima Srijem, Bosnu, Hrvatsku i Slavoniju. Zadar iste godine odbacuje mletačku vlast i upušta kraljevsku vojsku, koja [[1187]]./[[1188]]. godine odbija napada Mlečana na Zadar. Bizant se [[1186.]] godine odriče vlast nad Dalmacijom, a Venecija je, do [[četvrti križarski rat|Četvrtog križarskog rata]] [[1202.]] godine, samo zadržala sjeverne otoke. 1202. godine Mlečani su uz pomoć križara zauzeli Zadar i Zadrani se [[1205.]] godine obvezuju na biranje Mlečanina za kneza i [[nadbiskup]]a i da sudjeluju u borbama na strani Mlečana duž Jadrana . Zadar, uz kratke prekide, ostaje pod mletačkom vlasti sve do [[1358.]] godine.
 
−
 
 
−
=== Andrija II. (1205. – 1235.)===
 
−
 
 
−
Andrzej II. (1205–1235)
 
−
Za panowania króla Andrzeja II. następował przyspieszony proces stratyfikacji społecznej. Siła feudalnych władców, duchowieństwa i krzyżowców wzrosła. Średnie i mniejsze posiadłości, obciążone częstymi wojnami i arbitralnością wielkich ludzi, zmusiły króla w 1222 r. do ograniczenia swojej władzy, praw i darowizn dla szlachty przez Złotą Bullę oraz do umożliwienia szlachcie, która zaczęła się organizować jako zapasy, do korzystania z protestów i oporu podczas corocznych wieców. wpływać na decyzje króla. Jako odpowiednik szlachta musiała prowadzić wojnę na własny koszt w kraju w przypadku wrogiego ataku, a poza krajem na koszt króla. W ten sposób siła żupanów została osłabiona, co powodowało stopniowy upadek żupanatów.
 
−
 
 
−
Tijekom vladavine kralja [[Andrija II.|Andrije II.]] bio je ubrzan proces društvenog raslojavanja. Moć feudalaca, klera i križara se uvećala. Srednje i niže vlastelinstvo, opterećeno učestalim ratovima i samovoljom velikaša, [[1222.]] godine prinudilo je kralja da [[Zlatna bula Andrije II.|Zlatnom bulom]] ograniči svoju vlast, prava i donacije velikašima, a plemstvu, koje se započelo organizirati kao stalež, dopusti da  na godišnjim zborovima pomoću protesta i otpora mogu utjecati na kraljeve odluke. Za protuuslugu, plemstvo je moralo ratovati o svom trošku unutar zemlje u slučaju neprijateljskog napada, a izvan zemlje o kraljevom trošku. Na ovaj način je oslabljena vlast župana a i postupno raspadanje županija.
 
−
 
 
−
=== Mongolski upad u Mađarsku i preuređenje kraljevine ===
 
−
 
 
−
Inwazja Mongołów na Węgry i przegrupowanie królestwa
 
−
 
 
−
Za panowania króla Bela IV. (1235 - 1270) Mongołowie pod dowództwem Batu Chana zaatakowali Węgry i pokonali siły węgierskie w 1241 r. W bitwie nad rzeką Sai. Król Bela IV. najpierw schronił się w Zagrzebiu, a następnie w Dalmacji w 1242 r., szukając ochrony w Splicie, Klis i Trogir. Slavonia została spustoszona przez Mongołów, którzy zniszczyli miasta, a nawet Zagrzeb z jego katedrą. Wiadomość o śmierci Ogotaja zmusiła Mongołów do opuszczenia Dalmacji i powrotu do południowej Rosji przez Bośnię, Serbię i Bułgarię. Kiedy wycofywali się, spustoszyli Dubrownik i Kotor.
 
−
 
 
−
Tijekom vladavina kralja Bele IV. ([[1235.]] – [[1270.]]) [[Mongoli]] su pod zapovjedništvom [[Batu-kan]]a provalili u Mađarsku i porazili mađarske snage [[1241.]] godine u bitci na rijeci Šaju. Kralj [[Bela IV.]] se prvo povukao u [[Zagreb]], a zatim [[1242.]] godine u Dalmaciju tražeći zaštitu u Splitu, [[Klis]]u i Trogiru. Slavonija je bila prepuštena pustošenju Mongola, koji su razorili gradove, pa čak i Zagreb s katedralom. Vijest o smrti [[Ogotaj|Ogotaja]], natjerala je Mongole da napuste Dalmaciju i preko Bosne, Srbije i Bugarske se vrate u južnu Rusiju. Prilikom napuštanja opustošili su [[Dubrovnik]] i [[Kotor]].
 
−
 
 
−
Najzad Mongołów na Węgry i Slawonię zmusiła króla po tym, jak Mongołowie wyruszyli na wojnę. Wiele miast powiatowych zostało odbudowanych i ufortyfikowanych, a mury obronne otaczały wiele miast. Miasta zamieszkiwane były głównie przez Niemców, którym przyznano także pewne przywileje (Varazdin, Samobor, Petrinja, Krizevci, Bihac). Ponadto zaczęły powstawać wolne miasta poza wpływami żupana. Jednolite Królestwo Chorwacji zostało podzielone na dwie części w 1260 roku:
 
−
 
 
−
Prodor Mongola u Mađarsku i Slavoniju primorali su kralja poslije odlaska Mongola na preuređenje vojnog ustrojstva. Obnovljeni su i utvrđeni mnogi županijski gradovi, a oko mnogih gradića su postavljeni bedemi. Gradići su naseljeni uglavnom Nijemcima kojima se bile date i neke povlastice ([[Varaždin]], [[Samobor]], [[Petrinja]], [[Križevci]], [[Bihać]]). Osim toga počeli su se osnivati i slobodni gradovi izvan utjecaja [[župan]]a. Jedinstvena kraljevina Hrvatska je [[1260.]] godine podijeljena na dva dijela:
 
−
 
 
−
* Chorwacja i Dalmacja, z chorwacko-dalmatyńskim banem kierowanym przez stały parlament i
 
−
* Slavonia z banem sawońskim z oddzielnym zgromadzeniem.
 
−
 
 
−
  * Hrvatsku i Dalmaciju, s hrvatsko-dalmatinskim banom na čelu uz stalni sabor i
 
−
  * Slavoniju, sa slavonskim banom sa zasebnim saborom.
 
−
 
 
−
Na czele chorwackiej armii stał książę, zastępca króla, a gdy był nieobecny, armią dowodzili banowie (w latach 1260-1476 dwaj banowie, a od tego czasu jeden wspólny chorwacko-dalmatyńsko-słowiański ban).
 
−
 
 
−
Na čelu hrvatske vojske je bio herceg, kraljev zamjenik, a kada njega nije bilo, vojskom su zapovijedali banovi ([[1260.]] – [[1476.]] dva bana, a otada jedan zajednički hrvatsko-dalmatinski-slavonski ban).
 
−
 
 
−
Pierwszy '''parlament''' dla całej Slawonii odbył się w Zagrzebiu w 1273 r., gdzie szlachta, we współpracy z banem, zaczęła pełnić rolę ustawodawczą w tym kraju, a żupanaty sprawowały władzę sądowniczą i administracyjną.
 
−
 
 
−
Prvi staleški sabor čitave Slavonije održan je [[1273.]] godine u Zagrebu, gdje je plemstvo u suradnji s banom počelo obnašati zakonodavnu ulogu u državi, dok su županije obnašale sudsku i upravnu vlast.
 
−
 
 
−
=== Propast dinastije Arpadovića ===
 
−
=== Upadek dynastii Arpadovic ===
 
−
 
 
−
Wynikające z tego ogromne walki sprzyjały umocnieniu i wzbogaceniu wielkich ludzi, co ponownie doprowadziło do zubożenia ludności i zniknięcia wolnych ludzi, którzy pod koniec XIII wieku stawali się coraz bardziej zależni od chłopów. Wielcy feudalni władcy byli tak wzmocnieni darowiznami króla, ale także we wzajemnych walkach, że przez prawie pół wieku rządzili prawie niezależnie w Chorwacji i Slawonii. Tak więc książę Bribir, Pavao I. Subic z plemienia Subic, jako zakaz przybrzeżny (około 1273 r.), Wykorzystał bitwę o tron między Arpadovicem i Anjuvinem w latach 1292/1293. nabył jako państwo (dominium) całą Chorwację i Dalmację, a także dziedziczną potęgę Zakonu, i czasowo podporządkował zarówno Hum, jak i Bośnię.
 
−
 
 
−
[[Plik:Hrvatska Pavla Šubića.jpg|thumb|300px|[[Pavao I. Šubić Bribirski]] je bio hrvatski ban i [[Srednjovjekovna bosanska država|gospodar Bosne]] (vladao je Donjim krajima i Bosnom).]]
 
−
Nastale velikaške borbe su pogodovale jačanju i bogaćenu velikaša, što je opet vodilo ka osiromašenju pučanstva, i nestajanje slobodnih ljudi, koji su krajem [[13. stoljeće|13. stoljeća]] sve više postajali ovisnim kmetovima. Veliki feudalci su kraljevim donacijama ali i u međusobnim borbama bili tako ojačali da su preko pola stoljeća gotovo neovisno vladali u Hrvatskoj i Slavoniji. Tako je bribirski knez [[Pavao I. Šubić Bribirski|Pavao I. Šubić]] iz plemena Šubića, kao primorski ban (oko [[1273.]] godine), iskoristio borbu za prijestol između Arpadovića i Anžuvinaca i [[1292.]]/[[1293.]] stekao kao državinu ('''dominium''') čitavu Hrvatsku i Dalmaciju, kao i nasljednu vlast bana, a privremeno je podčinio i [[Hum (država)|Hum]] i Bosnu.
 
−
 
 
−
== Vladavina dinastije Anžuvinaca ==
 
−
== Rządy dynastii Anjuvin ==
 
−
 
 
−
=== Karlo I. Robert (1301. – 1342.) ===
 
−
[[Plik:Šubićevska Hrvatska.jpg|thumb|300px|[[Mladen II. Šubić Bribirski]] je bio hrvatski ban, [[Banovina Bosna|gospodar Bosne]] ([[Donji kraji]] i [[Vrhbosna|Bosna]]) i [[Zahumlje|knez Huma]].]]
 
−
 
 
−
Ban Paul sprowadził Karola I. Anjuwina z Neapolu, który po dekadzie walki z Arpadowitami zdołał zostać królem na Węgrzech. Karol I celowo wspierał opór przeciwko Wenecjanom na wyspach Krk, Pag i Hvar (1310), a zwłaszcza powstanie w Zadarze, które Wenecjanie z 1311/1313. oblegany, ale ponieważ nie miał silnej marynarki wojennej, Karol nie mogłem ich stłumić z Dalmacji. Po śmierci ojca w 1313 r. Ban Mladen II. Subic poddał się Zadarowi Wenecji, a podzielona szlachta chorwacka, dowodzona przez Kurjakovićów i Nelipićów, uprowadzonych przez rządy książąt Bribir, nie była w stanie oprzeć się Wenecjanom. Podczas wojny z serbskim królem Urosem II. Milutina (1319 - 1320), Karol I udało się najechać Macwę z północy, zakaz Mladen bezinteresownie działał jako wsparcie z zachodu przez Bośnię. Ta bezczynność Ban Mladena rozwścieczyła Karola I, że wysłał połączone siły słowiańskiego Ban Iwana Babonicia i księcia Frankopana przeciwko Banowi Mladenowi, który pokonał go w bitwie pod Blizna w Poljicach w 1322 roku. Ban Mladen został obalony i przewieziony na Węgry, które zostały wykorzystane przez Wenecję do rozszerzenia władzy na miasta Dalmacji.
 
−
 
 
−
Ban Pavao je iz [[Napulj]]a doveo [[Karlo I. Robert|Karla I.]] Anžuvinca koji je nakon desetljetne borbe s Arpadovićima uspio postati kraljem u Mađarskoj. Karlo I. je svrsishodno potpomagao otpor protiv Mletaka na otocima [[Krk]]u, [[Pag]]u i [[Hvar]]u ([[1310]].), a osobito ustanak u Zadru, kojeg su Mlečani [[1311.]]/[[1313.]] opsjedali, ali kako nije imao jaku mornaricu, Karlo I. ih nije mogao potisnuti iz Dalmacije. Nakon očeve smrti 1313. godine, ban [[Mladen II. Šubić Bribirski|Mladen II. Šubić]] je predao Zadar [[venecija|Veneciji]], a razjedinjeno hrvatsko plemstvo, na čelu sa [[knezovi Kurjakovići|Kurjakovićima]] i [[knezovi Nelipići|Nelipićima]], koje se otimalo vlasti bribirskih knezova, nije bilo u mogućnosti se oduprijeti Mlečanima.
 
−
 
 
−
Podczas wojny z serbskim królem Urosem II. Milutina (1319 - 1320), Karlo I. udało się najechać Macwę poprzez penetrację z północy, zakaz Mladen bezinteresownie działał jako wsparcie z zachodu przez Bośnię. Ta bezczynność Ban Mladena rozwścieczyła Karola I, że wysłał połączone siły słowiańskiego Ban Iwana Babonića i księcia Frankopana przeciwko Banowi Mladenowi, który pokonał go w bitwie pod Blizna w Poljicach w 1322 roku. Ban Mladen został obalony i przewieziony na Węgry, które zostały wykorzystane przez Wenecję do rozszerzenia władzy na miasta Dalmacji.
 
−
 
 
−
Kada je u ratu protiv srpskog kralja [[Uroš II. Milutin|Uroša II. Milutina]] ([[1319.]] – [[1320.]]), Karlo I. uspio prodorom sa sjevera zauzeti [[Mačva|Mačvu]], ban Mladen je nezainteresirano djelovao kao podrška sa zapada kroz Bosnu. Ta neaktivnost bana Mladena je razljutila Karla I., da je poslao udružene snage slavonskog bana [[Ivan Babonić|Ivana Babonića]] i kneza [[Frankopani|Frankopana]] protiv bana Mladena koje su ga porazile u bitci kod Blizne u Poljicima [[1322.]] godine. Ban Mladen je svrgnut s vlasti i odveden u Mađarsku, što je Venecija iskoristila i proširila vlast nad dalmatinskim gradovima.
 
−
 
 
−
Dopiero floty Sibenik i Trogir, wspomagane przez weneckie galery, zaatakowały Skradin i Omiš, chorwacką własność, w obronie swojej niepodległości, zgromadziły się wokół księcia Nelipica, który publicznie oparł się Karolowi I i przejął królewskie miasta Knin i Unac, a następnie pokonał słowiańskiego Banka Micka w 1326 r. W międzyczasie bośniacki Ban Stjepan II. Kotromanićowi (1322–1353) udało się odzyskać niepodległość w Bośni i zająć obszar między Neretwą a Cetiną.
 
−
 
 
−
Tek kada su šibenska i trogirska mornarice, potpomognute venecijanskim galijama, upale u [[Skradin]] i [[Omiš]], hrvatsko vlastelinstvo, u obrani svoje neovisnosti, se okupilo oko kneza Nelipića, koji je javno pokazivao otpor Karlu I. i oduzelo kraljevske gradove [[Knin]] i [[Unac]], a potom porazilo slavonskog bana [[Mikac|Mikca]] [[1326.]] godine.
 
−
U međuvremenu je bosanski ban [[Stjepan II. Kotromanić]] ([[1322]]. – [[1353]].) uspio vratiti neovisnost Bosni i zauzeti područje između Neretve i Cetine.
 
−
 
 
−
=== Ludovik I. Anžuvinac (1342. – 1382.) ===
 
−
 
 
−
Ludovik I kontynuował politykę podporządkowania wielkich chorwackich feudałów, którzy tracili władzę w konflikcie ze sobą. Brał również udział w walce na Morzu Adriatyckim z Wenecją, co utrudniło królowi pragnienie władzy w Neapolu. O zakazy prawie zawsze pytali go szlachta obcego pochodzenia. Udało mu się poradzić sobie z Nelipićami i Kurjakovićami, a także z książętami Bribir ze wspólnoty Šubić, a także zajął miasta Knin, Klis, Omiš, Skradin, Unac i Ostrovica. Wzmocnił także swoją wyższość podległymi wasalami, zmuszając ich do przyłączenia się do niego w kampaniach wojennych, a także przez jednostki najemników, które stworzył stosunkowo, i do których utrzymania wprowadził także nowy podatek w 1351 r. - dziewiąty. Mimo starań o podbój miast Dalmacji, poniósł porażkę, głównie z powodu braku własności Marynarki Wojennej.
 
−
 
 
−
[[Ludovik I. Anžuvinac|Ludovik I.]] je nastavio politiku podčinjavanja velikih hrvatskih feudalaca koji se gubili svoju moć u međusobnim sukobima. On se također angažirao i u borbi na Jadranskom moru protiv Venecije, koja je predstavljala smetnju kraljevim željama za vlast u [[Napulj]]u. Za banove je postavljao gotovo uvijek plemiće stranog podrijetla. Uspio se obračunati s Nelipićima i Kurjakovićima, kao i s bribirskih knezovima iz bratstva Šubića i zauzeo je gradove Knin, [[Klis]], Omiš, [[Skradin]], [[Unac]] i [[ostrovica|Ostrovicu]]. Svoju premoć ojačao je i podčinjenim vazalima, prinudivši ih da mu se priključuju u ratnim pohodima, ali i najamničkim postrojbama koje je usporedno stvarao i na čije je održavanje uveo i novi porez [[1351.]] godine  – ''devetinu''. Unatoč njegovim nastojanjima da osvoji dalmatinske gradove, u tome nije uspio, prvenstveno zbog neposjedovanja mornarice.
 
−
 
 
−
Miasta Dalmacji, pod panowaniem Wenecji, szybko się rozwijały, szczególnie ze względu na statki handlowe. Wenecja, która wspierała swoje interesy handlowe poza Morzem Adriatyckim, nie utrudniała rozwoju dalmatyńskich miast morskich, z Dubrownikiem, ale także Trogiru i Korculi, szczególnie w przemyśle stoczniowym.
 
−
 
 
−
Dalmatinski gradovi, pod mletačkom vlasti, su se brzo razvijali, osobito zbog svojih trgovačkih brodova. Venecija, koja je svoje trgovačke interese imala izvan Jadranskog mora pomagala, je a ne sputavala razvitak dalmatinskih pomorskih gradova, pri čemu se osobito isticao Dubrovnik, ali i Trogir i [[Korčula]] u brodogradnji.
 
−
 
 
−
Ludwik stoczyłem trzy wojny przeciwko Wenecji.
 
−
 
 
−
Ludovik I. je protiv Venecije vodio tri rata.
 
−
 
 
−
Pierwsza wojna toczyła się nad Zadarem (1345–1346), który domagał się ochrony króla, kiedy Wenecja wysłała swoje siły przeciwko zbuntowanemu miastu. Chociaż pierwszy atak Wenecjan został odrzucony, po nieudanej próbie słowiańsko-chorwackiej Ban Banfi i Bośniackiego Stefana II. W listopadzie 1345 r., W czerwcu 1345 r., Król Ludovik I. bezskutecznie próbował pomóc w odblokowaniu miasta, aw czerwcu 1345 r., Po nieudanym posiłku, Zadar musiał po sześciu miesiącach oblężenia poddać się Wenecji.
 
−
 
−
* '''Prvi rat''' je vođen zbog Zadra ([[1345.]] – [[1346.]]) koji je zatražio kraljevu zaštitu, kada je Venecija poslala svoje snage protiv buntovnog grada. Iako je bio odbijen prvi napad Mlečana, nakon neuspjelog pokušaja slavonsko-hrvatskog bana Banfija i bosanskog Stjepana II. Kotromanića deblokiranja grada u studenom [[1345.]] godine, u lipnju sljedeće godine kralj Ludovik I. je sa 30 tisuća vojnika bezuspješno pokušavao pomoći i morao se povući, nakon čega se i Zadar zbog nestašice hrane, nakon šestomjesečne opsade morao predati Veneciji.
 
−
[[Plik:Zadarski mir.jpg|mini|300px|Hrvatska, Slavonija i Dalmacija nakon [[Zadarski mir|Zadarskoga mira]]]]
 
−
 
 
−
Druga wojna (1356–1388) Ludovik I rozpoczął wojnę z Wenecją we współpracy z Genuą w celu odzyskania Dalmacji. W tym czasie główne pole bitwy znajdowało się w rejonie Friuli, gdzie siły króla pokonały Wenecjan w pobliżu Tervisii i zajęły kilka ufortyfikowanych miast. W Dalmacji siłom pod dowództwem Ban Iwana Cuza, w tym siłom książąt Frankopan, Nelipic, Ugrinic i Hrvatinic, udało się rozbroić siły weneckie w Splicie, Trogiru i Szybeniku w 1357 r., Aw tym samym roku udało się podbić Zadar. z wyjątkiem fortu, a następnie Brac, Hvar i wkrótce Nin. Po pokoju w Zadarze od 18 lutego 1358 r. Wenecja zrzekła się prawa do całej Dalmacji wraz z wyspami i oddała ją królowi, pod którego zwierzchnictwem pozostanie do 1409 r. W zamian król zwrócił podbite obszary Friuli i Istrii do Wenecji, a Dubrownik znalazł się pod kontrolą króla w tym samym roku. Ze względu na brak statków Wenecja nadal dominowała na morzu.
 
−
 
 
−
* '''Drugi rat''' ([[1356.]]- [[1358.]]) godine, Ludovik I. je započeo rat protiv Venecije u suradnji s [[genova|Genovom]] s ciljem preotimanja Dalmacije. Tada je glavna bojišnica bila na furlanskom području, gdje su kraljeve snage potukle mletačke kod [[Tervisio|Tervisia]] i zauzele više utvrđenih gradova. U Dalmaciji, snage pod zapovjedništvom bana Ivana Ćuza, a u čijem sastavu su se nalazile i snage knezova Frankopana, Nelipića, Ugrinića i Hrvatinića, su [[1357.]] godine uspjele razoružati mletačke snage u Splitu, Trogiru i Šibeniku, iste godine su uspjele i osvojiti Zadar, osim tvrđave, a potom i [[Brač]], Hvar a ubrzo i [[Nin]]. [[Zadarski mir|Zadarskim mirom]] od [[18. veljače]] [[1358.]] godine Venecija se odrekla prava na čitavu Dalmaciju s otocima i predala je kralju, pod čijom će vlasti ostati sve do [[1409.]] godine. Zauzvrat je kralj vratio Veneciji osvojena područja u [[Furlanija|Furlaniji]] i [[Istra|Istri]], a Dubrovnik je iste godine došao pod kraljevu vlast. Zbog nedostatka brodova, Venecija je ipak zadržala prevlast na moru.
 
−
 
 
−
Po klęsce w trzeciej wojnie (1378–1381) Wenecja przez Pokój Turyński w 1381 r. Uznała powstały pokój w Zadarze i zobowiązała się do uiszczenia rocznych opłat w wysokości 7 tysięcy dukatów. W tej wojnie Ludwik I współpracował z Genuą, Padwą, Weroną i Gorizią przeciwko Wenecji.
 
−
 
 
−
* Poslije poraza u '''trećem ratu''' ([[1378.]] – [[1381.]]), Venecija je, '''Torinskim mirom''' 1381. godine, priznala stvoreno stanje Zadarskim mirom i obvezala se na plaćanje godišnjih naknada od 7 tisuća dukata. U tom ratu se Ludovik I. udružio s Genovom, [[padova|Padovom]], [[verona|Veronom]] i Goricom protiv Venecije.
 
−
 
 
−
Oprócz Wenecjan król Ludovik I walczył również z Serbią (1358–1359). Po drugiej wojnie i wyzwoleniu Dalmacji siły serbskie próbowały przedostać się do Macvanska Banovina, gdzie zostały odparte, po czym siły królewskie przedostały się aż do góry Rudnik, podczas gdy książę Hum, zmuszając Dubrownik do kupienia pokoju. W 1357 r. Ludovik I zmusił bośniackiego króla Tvrtko do oddania mu części Hum i prawego brzegu Neretwy, co doprowadziło do wojny węgiersko-bośniackiej w 1363 r., W której siły króla Tvrtko zostały pokonane przez siły węgierskie.
 
−
 
 
−
Osim s Mlečanima, kralj Ludovik I. je ratovao i protiv [[Srbija|Srbije]] ([[1358.]] – [[1359]]. ). Nakon drugog rata i oslobođenja Dalmacije, srpske snage su pokušale prodor u Mačvansku banovinu, gdje su bile odbijene, a nakon čega su kraljevske snage prodrle sve do planine [[Rudnik (planina)|Rudnik]], dok je humski knez Vojnović primorao Dubrovnik na otkup mira.
 
−
Ludovik I. je prisilio 1357. godine bosanskog kralja [[Tvrtko I. Kotromanić|Tvrtka]] da mu ustupi jedan dio Huma i desnu obalu [[neretva|Neretve]], što je dovelo do mađarsko-bosanskog rata [[1363.]] godine, u kome su snage kralja Tvrtka porazile mađarske snage.
 
−
 
 
−
W swoich wysiłkach na rzecz wzmocnienia władzy królewskiej Ludovik I podbił całą wysoką chorwacką szlachtę, z wyjątkiem Frankopana i książąt Blagaja, którzy byli jego wasalami. Przez całe swoje panowanie nie ofiarował honoru Ban żadnemu chorwackiemu szlachcicowi, lecz wyłącznie niższym szlachcicom ze Slawonii pochodzenia węgierskiego. Pod koniec XIII wieku Parlament stał się stałym forum feudalnej organizacji politycznej, z prawem do udziału każdego szlachcica, a czasem przedstawicieli wolnych miast.
 
−
 
 
−
U naporima za ojačanje kraljevske vlasti Ludovik I. je pokorio cjelokupno visoko hrvatsko plemstvo, osim Frankopana i Blagajskih knezova, koji su bili njegovi vazali. Tijekom cijele njegove vladavine, bansku čast nije ponudio ni jednom hrvatskom velikašu, već isključivo nižim plemićima iz Slavonije mađarskog podrijetla. Krajem [[13. stoljeće|13. stoljeća]], [[Sabor]] je postao stalnim forumom feudalne političke organizacije, s pravom sudjelovanja svakog plemića, a ponekad i predstavnika slobodnih gradova.
 
−
 
 
−
=== Marija (1382. – 1385.) i Karlo II. Drački (1385. – 1386.)===
 
−
=== Maryja (1382 - 1385) i Karol II. Durres (1385–1386) ===
 
−
 
 
−
Po śmierci Ludwika Chorwacja ponownie pogrążyła się w feudalnej anarchii, gdy władze dążyły do obalenia władz centralnych. Ludovika została zastąpiona przez jej małą córeczkę Mary, która rządziła pod kontrolą matki, Jelisavety Kotromanić. Niezadowoleni z rządów kobiet, wielcy mężowie z Węgier i Chorwacji sprowadzili w 1385 r. Z kuzyna Neapolu Ludwika, wcześniejszego chorwackiego księcia Karola II. Dracko u władzy, który został zabity natychmiast po koronacji przez zwolenników represjonowanych królowych. Zabójstwo doprowadziło do powstania większości szlachty chorwackiej i słowiańskiej, celowo wspomaganej przez bośniackiego króla Tvrtko i serbskiego księcia Lazara. Zasadzka w pobliżu Gorjan w 1386 r. Schwytała królowe dowodzone przez Macvana Ban'a Ivanisa Horvata.
 
−
 
 
−
Nakon Ludvikove smrti, Hrvatska je bila ponovno obuhvaćena feudalnom anarhijom, jer se vlastela pokušavala  otrgnuti centralne vlast. Ludovika je naslijedila malodobna kći Marija, koja je vladala pod nadzorom majke, Jelisavete Kotromanić. Nezadovoljni ženskom vladavinom, velikaši iz Mađarske i Hrvatske su [[1385.]] doveli iz Napulja Ludvikovog rođaka, ranijeg hrvatskog hercega, [[Karlo II. Drački|Karla II. Dračkog]] na vlast, koji je odmah po okrunjenju bio ubijen od strane pobornika potisnutih kraljica. Ubojstvo je dovelo do ustanka većine hrvatskog i slavonskog plemstva, svrsishodno potpomognut od strane bosanskog kralja Tvrtka i srpskog kneza [[Knez Lazar|Lazar]]a. Zasjedom kod [[Gorjani|Gorjana]] [[1386.]] godine ustanici su predvođeni mačvanskim banom Ivanišem Horvatom zarobili kraljice.
 
−
 
 
−
Następnie szlachta węgierska sprowadziła na tron mąż Marii Zygmunt Luksemburski (1387 - 1437), co oznaczało koniec rządów dynastii Anjuvin.
 
−
 
 
−
Tada su mađarski velikaši na prijestol doveli Marijina muža [[Žigmund Luksemburški|Žigmunda Luksemburškog]] ([[1387.]] – [[1437.]]) čime je i označen svršetak vladavine dinastije Anžuvinaca.
 
−
 
 
−
== Žigmund Luksemburški ==
 
−
 
 
−
Gdy tylko doszedł do władzy, Zygmunt Luksemburski, wspierany przez siły weneckie, uwolnił swoją żonę Marię z niewoli z Novigradu, a następnie kontynuował walkę z niezadowolonymi wielkimi ludźmi, którzy wybrali syna Karola, Ladislava Naplesskiego (1386-1409), na króla Chorwacji i Dalmacji. W międzyczasie król bośniacki Tvrtko rozszerzył swoje rządy na Chorwację. Zajmował obszary na południe od Velebitu i Dalmacji (oprócz Zadaru), aw 1390 r. Ogłosił się królem Dalmacji i Chorwacji. Po śmierci Tvrtko bośniacki król Dobas zwrócił te ziemie królowi Zigmundowi i umożliwił mu ujarzmienie braci Horvat, którzy byli przywódcami w usuwaniu królowej Marii z tronu. Aresztowanie Horvatha spowodowało wielkie szkody po stronie Ladislava Neapolu.
 
−
 
 
−
Čim je došao na vlast, [[Žigmund Luksemburški]] je potpomognut mletačkim snagama oslobodio ženu Mariju iz zatočeništva iz [[Novigrad]]a i onda nastavio voditi borbu protiv nezadovoljnih velikaša, koji su za kralja Hrvatske i Dalmacije izabrali Karlovog sina, [[Ladislav Napuljski |Ladislava Napuljskog]] ([[1386.]] – [[1409.]]). U međuvremenu je bosanski kralj Tvrtko proširio svoju vlast na Hrvatsku. Zauzeo je područja južno od [[Velebit]]a i Dalmaciju (osim Zadra) i 1390. godine se proglasio kraljem Dalmacije i Hrvatske. Nakon smrti Tvrtka, bosanski kralj [[Dobaš]] je vratio ove krajeve kralju Žigmundu i omogućio mu da pokori braću Horvat, koji su bili čelnici u skidanju kraljice Marije s prijestola. Uhićenje Horvata je nanijelo veliku štetu strani Ladislava Napuljskog.
 
−
 
 
−
Po wygranej bitwie o Kosowo w 1389 r. Turcy zbliżyli się do granic królestwa Zygmunta i najechali na Srijem w 1391 r. Król wraz ze swoimi żołnierzami, w tym Ban Gorjanski, wielcy Morović i Szczepan II. Lackovic, podobnie jak dalmatyńskie galery, został pokonany pod Nikopolje (1396). Po zgromadzeniu Krizevci (1397 - „Krwawy parlament”), w którym zginął Lackovic, wybuchł bunt przeciwko Zigmundowi w Chorwacji i Bośni. Przywódcą powstania był bośniacki książę Hrvoje Vukčić Hrvatinić, który odprawił wojska Zigmunda i czasowo podbił powiat Dubica w 1398 roku.
 
−
 
 
−
Nakon pobjede u [[Kosovska bitka|bitci na Kosovu]] [[1389.]] godine, Turci su se približili granicama Žigmundova kraljevstva i [[1391.]] godine provalili u Srijem. Kralj je sa svojim postrojbama, u kojim su sudjelovali i ban Gorjanski, velikaši Morović i [[Stjepan II. Lacković]], kao i dalmatinske galije, doživio poraz kod [[Bitka kod Nikopolja |Nikopolja]] ([[1396]].). Poslije [[Krvavi sabor|sabora]] u [[Križevci]]ma ([[1397.]] godine - "Krvavi sabor") na kojem je ubijen Lacković, izbio je ustanak protiv Žigmunda u Hrvatskoj i Bosni. Na čelo ustanka se stavio bosanski vojvoda [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić]] koji je odbacio Žigmundove postrojbe i [[1398.]] godine privremeno osvojio Dubičku županiju.
 
−
 
 
−
W 1403 r. Ladislav Naplesski przybył do Zadaru i został koronowany na króla Chorwacji, ale z powodu swojej porażki na Węgrzech przeszedł na emeryturę do Neapolu i został nazwany księciem chorwackim przez księcia Splitu.
 
−
 
 
−
Godine 1403. Ladislav Napuljski dolazi u Zadar i kruni se za hrvatskog kralja, ali zbog neuspjeha u Mađarskoj, on se povlači ponovno u Napulj a vojvodu Hrvoja imenuje splitskim hercegom.
 
−
 
 
−
W wojnach węgiersko-bośniackich (1404–1407) Zygmuntowi udało się włamać do niektórych miast bośniackich, pokonując opór bośniacki w Doborze, po czym Hrvoje i inni wielcy chorwaccy uznali go za króla.
 
−
 
 
−
U Mađarsko-bosanskim ratovima (1404. – 1407.), Žigmund je uspio prodrijeti u neke  bosanske gradove, savladavši bosanski otpor kod [[Dobor]]a, poslije čega ga Hrvoje i ostali hrvatski velikaši priznaju za kralja.
 
−
 
 
−
== 1 ==
 
−
 
 
−
Ladislav Napuljski, widząc, że nie może być na tronie, w 1409 roku sprzedał Wenecji 100 000 dukatów za swoje prawa do Dalmacji, przekazując ją miastom Zadar, Novigrad, Vrana i Pag. Wkrótce Wenecja podbiła wszystkie wyspy północne z wyjątkiem Krk. Zygmunt stał się Rex Romanorum (król niemiecko-rzymski) w 1410 r., Aw następnym roku próbował poradzić sobie z Wenecją silną wojną (1411-1413), która obległa Sibenik od 1409 r. I kupiła Ostrovicę od Sandala Hranica w 1411 r. I Skradin i zaatakował Lombardię i Friuli. Wojna kończy się pięcioletnim rozejmem zawartym w Castelet ze status quo i zniszczeniami wojennymi w Wenecji.
 
−
 
 
−
Ladislav Napuljski, vidjevši da se ne može održati na prijestolu, [[1409.]] godine za 100 tisuća dukata prodaje Veneciji svoja prava na Dalmaciju ustupajući joj i gradove Zadar, Novigrad, Vranu i Pag. Venecija ubrzo pokorava i sve sjeverne otoke osim Krka. Žigmund  [[1410.]] godine postaje ''[[Rex Romanorum]]'' (njemačko - rimski kralj) a već se sljedeće godine pokušava snažnim [[Mađarsko – mletački rat (1411. – 1413.) |ratom]] obračunati s Venecijom ([[1411.]]- [[1413.]]), koja od 1409. godine opsjeda Šibenik, a 1411. godine od [[Sandalj Hranić Kosača|Sandalja Hranića]] kupila Ostrovicu i Skradin i napadala Lombardiju i Furlaniju. Rat se svršava petogodišnjim primirjem sklopljenim u Kasteletu, uz ''status quo'' i mletačku ratnu odštetu.
 
−
 
 
−
Zygmunt ogłosił w 1413 r., Że książę Chorwacji jest zdrajcą z powodu dewastacji majątku Sandala i jego związku z Turkami, skonfiskował wszystkie jego miasta, pozbawił go tytułu księcia Splitu i nakazał zajęcie jego mienia. Brac, Korcula i Hvar są pod zarządem Dubrownika, a parafia Sana pod rządami książąt Blagaj. Hrvoje ucieka do Jajce i woła Turków o pomoc. W 1414 r. Turcy pokonali wojska i wniknęli głęboko w Chorwację i Slawonię, aw 1415 r. Pokonali Doboj i wypędzili armię węgiersko-chorwacką z Bośni, która przybyła, aby utrzymać wpływy węgierskie.
 
−
 
 
−
 
−
Žigmund je proglasio [[1413.]] godine hercega [[Hrvoje Vukčić Hrvatinić|Hrvoja]] izdajnikom zbog pustošenja Sandaljevih posjeda i povezanosti s Turcima, oduzeo mu sve gradove, lišio ga titule splitskog hercega i naredio zauzimanje njegovih posjeda. Brač, Korčula i Hvar dolaze pod dubrovačku upravu a župa Sanu pod upravu blagajskih knezova. Hrvoje bježi u [[Jajce]] i poziva Turke u pomoć. [[1414.]] godine Turci pobjeđuju velikaške postrojbe i prodiru u duboko u Hrvatsku i Slavoniju, a [[1415.]] godine pobjedom kod [[Doboj]]a i istjeruju mađarsko-hrvatsku vojsku iz Bosne, koja je bila došla kako bi održala mađarski utjecaj.
 
−
 
 
−
Pod koniec pięcioletniego rozejmu w 1418 r. Wenecja ponownie rozpoczęła nową wojnę z Węgrami, wkroczyła do Friuli i Istrii i najechała na miasta Dalmacji. Wojna zakończyła się bez pokoju, ale Wenecja na stałe wyparła Węgry z Adriatyku, ponieważ mocno podbiła Istrię, Friuli, Trogir, Split i wyspy południowe w 1420 roku. Z powodu okupacji imperium niemieckiego Zygmunt całkowicie zignorował Chorwację, która straciła, oprócz Senja, lepsze połączenie z morzem i stała się coraz bardziej narażona na ataki Turcji. Dubrownik pozostawał pod panowaniem króla. Siła książąt Krk - Frankopan wzrosła w Chorwacji, której moc rozciągnęła się w 1426 r. Na prawie całą Chorwację, na Cetinę i na okolice rzeki Uny. Chorwackie Zagorje i Slawonia były zdominowane przez hrabiów Celje. W latach 1436–1456 bracia Talovci pełnili w Chorwacji rolę administracyjną, co zapobiegało dalszemu rozwojowi Frankopanu, którego władza od tego czasu zaczęła słabnąć. Książęta Krbava Kurjakovići w Lirze i skarbnik w rejonie Uny udaje się utrzymać swoje pozycje, w Slawonii wzmacniając moc księcia Iloka.
 
−
 
 
−
Po isteku petogodišnjeg primirja [[1418.]] godine, Venecija je ponovno stupila u novi [[Mađarsko – mletački rat (1418. – 1420.) |rat]] s Mađarskom, prodrli u [[Furlanija|Furlaniju]] i Istru i napali dalmatinske gradove. Rat je završen bez mira, ali Venecija je trajno istisnula Mađarsku s Jadrana jer je čvrsto ovladala [[1420.]] godine Istrom, Furlanijom, Trogirom, Splitom i južnim otocima. Zbog svoje zauzetosti njemačkim carstvom, Žigmund je potpuno zanemario Hrvatsku, koja je izgubila, osim [[Senj]]a, svaku bolje vezu s morem, a postala je i nadiranjem Turske sve izloženija napadima. Dubrovnik je ostao pod kraljevom vlasti. U Hrvatskoj je porasla moć knezova krčkih - [[Frankopani |Frankopana]], čija se vlast [[1426.]] godine proširila na gotovo cijelu Hrvatsku, do Cetine i na područje oko rijeke [[Una|Une]]. Hrvatskim [[Zagorje |Zagorjem]] i Slavonijom su ovladali [[celjski grofovi |celjski]] [[grof]]ovi.
 
−
U razdoblju od [[1436.]] – [[1456.]] upravnu ulogu u Hrvatskoj imaju, braća '''Talovci''', koji su spriječili daljnji uspon Frankopana, čija moć od tog vremena započinje slabiti. [[Krbavski knezovi]] '''Kurjakovići''' u Lici i blagajski u području rijeke Une uspijevaju zadržati svoje pozicije, u Slavoniji jača vlast kneza [[Ilok|Iločkog]].
 
−
 
 
−
Po śmierci króla Zygmunta w 1437 r., Aż do 1527 r., Kiedy Hasburgowie doszli do władzy, Chorwacja była pod panowaniem różnych królów.
 
−
 
 
−
Nakon smrti kralja Žigmunda [[1437.]] godine, Hrvatska se do [[1527.]] godine, kada na vlast dolaze Hasburgovci, nalazi pod vlasti raznih [[hrvatski kraljevi |kraljeva]].
 
−
 
 
−
== Ustroj Hrvatske uoči naleta Turaka ==
 
−
== Struktura Chorwacji w przeddzień inwazji Turków ==
 
−
 
 
−
Częste ataki tureckie zmusiły Zygmunta do uporządkowania królestwa. Wprowadzono system banderowy, wzmocnioną siłę obronną i gotowość bojową kraju. Wprowadzono daczy wojennych (ris), aw 1435 r. Państwo podzielono na 7 obszarów (obozów), w których siły bandy i każdego obozu działały wojskowo na ich terenie. Podzielił Chorwację na trzy obozy:
 
−
 
 
−
Učestali turski napadi prinudili su Žigmunda da malo uredi ustroj kraljevine. Uveden je [[banderijalni sustav]], ojačana obrambena moć i bojna gotovost zemlje. Uvedena je ratna daća (riz), a država je [[1435.]] godine podijeljena na 7 oblasti (''tabora'') u kojem su banderijlane snage svakog tabora vojno djelovale na svojem području. Hrvatsku je podijelio na tri tabora:
 
−
 
 
−
Obóz chorwacki (Adriatyk i wzdłuż Dalmacji Weneckiej) - oprócz bandyryjczyków królewskich i Bansko, w obronie tego obozu uczestniczyły siły trzech książąt (Krbav, Cetina i Krk-Senj-Modrus) oraz siły miasta Dubrownik.
 
−
 
 
−
* '''Hrvatski tabor ''' (Jadran i duž Mletačke Dalmacije) – u obrani ovog tabora su  osim kraljevske i banske bandirije sudjelovale i snage tri kneza (krbavskog, cetinskog i krčko-senjskog-modruškog), te snage grada Dubrovnika
 
−
 
 
−
Obóz słowiański (według Uni) - w obronę tego obozu zaangażowanych było 5 garnizonów (słowiański Ban, biskup zagrzebski, przeor Vran, książę Blagaj i Lord Tot)
 
−
 
 
−
* '''Slavonski tabor''' (prema Uni) – u obrani ovog tabora su sudjelovale 5 velikaških banderija (slavonski ban, zagrebački biskup, vranski prior, blagajski knez i vlastelin Tot)
 
−
 
 
−
Obóz Usorski (większość Slawonii z południowymi Węgrami, Bośnią, Machwą i Serbią) - 4 obozy z 7 powiatów słowiańskich i 4 magów wschodniosłowiańskich, Mavanovic banana i Srebrenicy oraz bośniaccy magowie, 6 dolnych okręgów Madziarskich i Serbii uczestniczą w obronie tego obozu. despot ze wszystkimi dostępnymi siłami.
 
−
 
 
−
* '''Usorski tabor''' (veći dio Slavonije s južnom Mađarskom, Bosna, Mačva i Srbija) – u obrani ovog tabora sudjeluju 4 banderije iz 7 slavonskih županija i 4 banderije istočno-slavonskih velikaša, banderija mačvanskog bana i Srebrnika i bosanskih velikaša, 6 donjomađarskih županija i srpski despot sa svim raspoloživim snagama.
 
−
 
 
−
Garnizony królewskie i bananowe liczyły około 1000, a arystokraci mieli około 500 jeźdźców, a powiaty oddały połowę całego garnizonu ze szlachtą i poddanymi. Obrona państwa i granic była zadaniem królewskich i bananów, złożonych z najemników, i wprowadzono ogólne wezwanie (expeditio generalis).
 
−
 
 
−
Kraljevske i banske banderije su imale oko 1000, a velikaške oko 500 konjanika, a županije su davale po pola do cijele banderije u koje su ulazili plemići s kmetovima. Obrana države i granica je bila zadaća kraljevskih i banskih banderija, sastavljenim od najamnika, a uveden je i opći poziv (''expeditio generalis'').
 
−
 
 
−
== Prodor Turaka ==
 
−
== Penetracja Turków ==
 
−
 
 
−
Po klęsce pod Belgradem w 1456 r. Sułtan Mehmed II. (1432–1481) tymczasowo powrócił do Stambułu, ale wkrótce zaczął ponownie podboje. Wyruszył do Bośni i pomimo prób oporu zajął Bośnię w 1463 r., Tworząc bardzo dobrą bazę operacyjną do działań przeciwko Chorwacji. Chociaż król Matthew Corvin próbował bezskutecznie w 1463/1464. ponownie podbił Turcję od Bośni, podbił niektóre obszary i znalazł Jajce i Srebrenicę Banavas, jako posterunki punktów obronnych w obronie Węgier i Slawonii, ale w ten sposób Chorwacja stała się w pełni otwarta na turecki przełom, który zagroził Lice i Dalmacji. Po śmierci sułtana Mehmeda II, jego syna Bajazida II. (1481 - 1512) kontynuował pragnienie dalszej penetracji Europy Środkowej. Początkowo tylko sandzickie przejścia graniczne, a czasem bośniacka Pasza najechały Chorwację kilkoma tysiącami Akindis. Z powodu okupacji króla Macieja Korwina Chorwacja została pozostawiona słabym krajowym siłom feudalnym, przy pomocy lotnych najemników królewskich.
 
−
 
 
−
Nakon [[opsada Beograda|poraza kod Beograda]] [[1456.]] godine, [[sultan]] [[Mehmed II.]] ([[1432.]] – [[1481.]]) se privremeno vratio u Istanbul, ali je ubrzo ponovno započeo svoja osvajanja. Krenuo je na Bosnu i usprkos pokušajima otpora zauzeo je Bosnu [[1463.]] godine, čime je stvorena vrlo dobra operativna osnova za djelovanje prema Hrvatskoj. Iako je kralj [[Matija Korvin]] bezuspješno pokušao [[1463.]]/[[1464.]] godine ponovno preoteti Bosnu od Turaka, uspio je osvojiti neka područja i osnovati '''Jajačku''' i '''Srebrničku banovinu''', kao isturene obrambene točke u obrani Mađarske i Slavonije, ali je tako Hrvatska postala potpuno otvorena za turski prodor koji je prijetio Lici i Dalmaciji. Nakon smrti sultana Mehmeda II., njegov sin [[Bajazid II.]] ([[1481.]] – [[1512.]]) je nastavio sa željom daljnjeg prodora prema srednjoj Europi. U početku su samo granični [[Sandžak |sandžački]] [[beg]]ovi a ponekad i bosanski [[paša]] upadali s nekoliko tisuća [[akindžija]] u Hrvatsku. Zbog zauzetosti kralja Matije Korvina, Hrvatska je bila prepuštena slabim domaćim feudalnim snagama, pri čemu je pomoć kraljevskih najamničkih banderija bila nestalna.
 
−
 
 
−
[[Plik:Münze Ludwig II Ungarn.jpg|thumb|left|250px|Jedan i po [[talir]] s likom Ludovika II. na kojem je latinski natpis: ''Ludovik, Božjom milošću Ugarske, Dalmacije, Hrvatske, itd. kralj.'']]
 
−
 
 
−
Biedni spadkobiercy Macieja Korwina, Władysława II. (1490 - 1516) i Ludwika II. (1516–1526) członkowie polskiej dynastii Jagelovic całkowicie porzucili obronę kraju. Król utrzymywał tylko posterunek w Jajce i bardzo mało pomagał w finansowaniu chorwackiemu banowi i książętom. Obronę Slawonii pozostawiono siłom wewnętrznym, czasem finansowo i finansowo wspieranym przez Austrię, papieża i Wenecjan.
 
−
 
 
−
Slabi nasljednici Matije Korvina, [[Vladislav II.]] ([[1490.]] – [[1516.]]) i [[Ludovik II.]] ([[1516.]] – [[1526.]]), pripadnici poljske dinastije [[Jagelovići|Jagelovića]], su potpuno zapustili obranu zemlje. Kralj je održavao samo isturenu postaju u Jajcu i davao vrlo malu pomoć u novcu hrvatskom banu i knezovima. Obranu Slavonije su prepustili domaćim snagama, povremeno novčano i materijalno potpomognutim Austrije, pape i Mletaka.
 
−
 
 
−
Pod koniec lata 1493 r. Ta słaba wojskowa siła obronna Chorwacji została wykorzystana przez bośniackiego sandżaka-błagającego Haduma Jakuba-pashę i przeniknęła przez Unę i Kupę do Styrii, dewastując i plądrując Celje i Ptuj, a po powrocie spustoszył także Zagorje. Po powrocie do Bośni poważnie pokonał armię chorwacką pod Krbavsko polje w Lice, pod dowództwem Ban Emerika Derenčina we wrześniu 1493 r., Po czym żaden inny wielki chorwacki człowiek, z wyjątkiem biskupów i książąt Żryńskiego i Frankopana, nie był już w stanie utworzyć kompletnego garnizonu. W latach 1513–1524 Turcy podbili Dalmację, od Cetiny po Zrmanję, z wyjątkiem miast Klis i Obrovac. Lika, Krbava i północna Dalmacja najbardziej ucierpiały w wyniku tureckich przełomów, a po upadku Belgradu i Sabaku w 1521 r. Turcy podbili również Srijem, a w 1526 r. Po bitwie pod Mohacko Polje i wschodnią Slawonią do Osijeku i Djakowa.
 
−
 
 
−
To slabu vojnu obrambenu moć Hrvatske je krajem ljeta [[1493.]] godine iskoristio bosanski sandžak-beg [[Hadum Jakub-paša]] i prodro preko Une i Kupe u Štajersku, opustošio i opljačkao [[Celje]] i [[Ptuj]], a po povratku je opustošio i Zagorje. Prilikom povratka u Bosnu, na [[Krbavska bitka |Krbavskom polju]] u Lici je teško porazio hrvatsku vojsku pod zapovjedništvom bana [[Emerik Derenčin|Emerika Derenčina]] u rujnu [[1493]]. godine, poslije čega nijedan hrvatski velikaš, osim biskupa i knezova [[knezovi Zrinski|Zrinskog]] i [[Frankopani|Frankopana]], nije više bio u stanju uspostaviti jednu potpunu banderiju. Od [[1513.]] – [[1524.]] godine, Turci su osvojili Dalmatinsku Hrvatsku, od Cetine do Zrmanje, osim gradova Klisa i Obrovca. Pri turskim prodorima najviše su stradali Lika, Krbava i sjeverna Dalmacija, a nakon pada [[Beograd|Beograda]] i [[Šabac | Šapca]] [[1521.]] godine, Turci su osvojili i Srijem, a 1526. godine poslije bitke na [[Mohačka bitka|Mohačkom polju]] i istočnu Slavoniju do [[Osijek]]a i [[Đakovo|Đakova]].
 
−
 
 
−
Podboje tureckie doprowadziły również do zmian w populacji Chorwacji i Slawonii. Uciekając na tureckie marsze i obszary przygraniczne, Wlachowie osiedlają się i stopniowo dochodzi do konfliktów chłopskich z panowaniem. Pułk Hvarski pod dowództwem Matija Ivanica zbuntował się przeciwko panowaniu w 1510 roku, który został brutalnie stłumiony przez Wenecjan.
 
−
 
 
−
Turska osvajanja su dovela i do promjena u stanovništvu Hrvatske i Slavonije. Bježeći pred turskim pohodima i graničnim područjima se naseljavaju [[Vlasi]], a postupno se javljaju i sukobi seljaka protiv vlastele. Hvarski puk  pod vodstvom [[Matija Ivanić|Matije Ivanića]] ustaje protiv vlastele [[1510.]] godine, kojeg su Mleci ugušili brutalno.
 
−
 
 
−
== Vidi i ==
 
−
 
 
−
[[Dodatak:Popis slobodnih kraljevskih gradova u Hrvatskoj]]
 
−
 
 
−
== Vanjske poveznice ==
 
−
*[http://www.euratlas.com/big/big1200.htm Karta Europe oko 1200. godine]
 
−
*[http://www.euratlas.com/big/big1300.htm Karta Europe oko 1300. godine]
 
−
*[http://www.euratlas.com/big/big1400.htm Karta Europe oko 1400. godine]
 
−
*[http://www.euratlas.com/big/big1500.htm Karta Europe oko 1500. godine]
 
−
*[https://www.academia.edu/25295648/Ante_Vrankovi%C4%87_Ivan_Komersteiner_-_Ikonograf_%C4%8Dudesno_obnovljenog_Hrvatskog_Kraljevstva_Hrvatsko_slovo_br._1099_13._5._2016._str._28_i_br._1100_20._5._2016._str._28-29 Ante Vranković: Ivan Komersteiner - Ikonograf čudesno obnovljenog Hrvatskog Kraljevstva, Hrvatsko slovo, br. 1099, 13. 5. 2016., str. 28 i br. 1100, 20. 5. 2016., str. 28-29]
 
−
 
 
−
== Izvori ==
 
−
 
 
−
* Rudolf Horvat, ''[[:s:hr:Povijest Hrvatske I. (R. Horvat)|Povijest Hrvatske I. (od najstarijeg doba do g. 1657.)]]'', Zagreb 1924.
 
−
* Nada Klaić, ''Povijest Hrvata u ranom srednjem vijeku'', Zagreb 1975.
 
−
* Marta Font: ''[http://hrcak.srce.hr/file/13778 Ugarsko Kraljevstvo i Hrvatska u srednjem vijeku]'' {{pdf}}, Povijesni prilozi, Vol.28 No.28 Srpanj 2005.
 
  
 
[[Kategoria:Historia Węgier]]
 
[[Kategoria:Historia Węgier]]
 
[[Kategoria:Historia Chorwacji]]
 
[[Kategoria:Historia Chorwacji]]

Aktualna wersja na dzień 05:56, 17 sie 2020

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku chorwackim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku chorwackim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Chorwacja była w prawdziwym związku z Węgrami w latach 1102–1527. Utworzenie prawdziwego związku (dwie monarchie są w związku osobistym, gdy w pewnym momencie mają tego samego suwerena, a prawdziwy związek ma miejsce, gdy jeden kraj uznaje, że zawsze rządzi nim monarcha, który obecnie rządzi inną monarchią), nastąpił po kryzysie sukcesyjnym i wojnie w Królestwie Chorwacji na przełomie XI i XII wieku: królowie Węgier interweniowali w kłótniach i skorzystali z faktu, że byli blisko spokrewnieni z chorwacką dynastią królewską, a chorwacka szlachta ostatecznie zaakceptowała, że ​​ich ziemia – która pozostała odrębnym królestwem, z odrębne ustawodawstwem – będzie rządzone przez królów węgierskich. Taka sytuacja nie była rzadkością w Europie w tych stuleciach i do dziś Szkocja ma takie układy z Anglią.

Pierwszy król dynastii Arpadów, Koloman (1102-1116), nadał pewne przywileje chorwackiej szlachcie, a wraz z osadnictwem dworów niemieckich i węgierskich wprowadził nowy system feudalny oparty na systemie darowizn. Mianowicie, w tym czasie rozwój warunków politycznych i innych w Europie wymagał silnej armii, która mogła utrzymać się tylko terytorialnie, więc Koloman oddał wszystkie posiadłości ziemskie, które nie były jeszcze w posiadaniu wolnych chłopów lub właścicieli, w zamian za służbę wojskową. Chorwacka szlachta była również feudalizowana, a stare struktury chorwackiej szlachty w strukturze żupanii zanikają i pojawia się nowa forma z władzami sądowymi, administracyjnymi i gospodarczymi. Węgierscy królowie wyznaczali chorwackiego Bana, podzielili majątki szlacheckie, potwierdzili prawa uchwalone w parlamentach chorwackim i slawońskim oraz dowodzili wspólną armią węgiersko-chorwacką. Chorwacki ban miał obowiązek zarządzania administracją, sądownictwem, finansami i prowadził wojnę chorwacką. Niektóre rodziny dzięki darowiznom stopniowo stawały się bardzo silne i miały wielki wpływ polityczny (książęta Krk i Blagaj, Bribir Šubići, Cetinje Nelipići, Omiš Kačići, Krbava Kurjakovići).

Panowanie dynastii Arpadów

Wojny wenecko-węgierskie

Plik:Kálmán Thuróczy.jpg
Koloman

Gdy tylko został koronowany na króla, Koloman starał się podbić miasta Dalmacji, co naturalnie spowodowało konflikty z Wenecją, która ponownie starała się utrzymać swoją dominację nad Adriatykiem, a czasami z Bizancjum, które uważało obszar Adriatyku za swój wpływowy obszar. Jednak Koloman, w sojuszu z Bizancjum, które walczyło z Normanami, opanował Dalmację w 1107 r. po krótkim oporze miasta Zadar w 1105 r. Chociaż miasta Dalmacji pozostały autonomiczne, wkrótce powstały ponownie przeciwko królowi, gdy w Splicie i Zadarze opuścił swoje jednostki wojskowe i mianował Ugarów na czele diecezji. W 1115 r. Wenecja rozpoczęła wojnę wenecko-węgierską (1115–1126) przeciwko Węgrom, a po początkowych sukcesach i po klęsce bana Kledina koło Zadaru (1116) udało się zająć całe wybrzeże Dalmacji oraz chorwackie miasta Biograd i Sibenik. W konfrontacji z królem Stefanem II (rządził 1116–1131), Wenecja została pokonana pod Zadarem w 1117 roku i zmuszona do pięcioletniego rozejmu, zachowując tylko Zadar. Jednak w 1125 roku Wenecjanie zdołali podbić całą Dalmację po tym, jak udało im się podbić Trogir i Split oraz zniszczyć Biograd. Podczas ponownej wojny w 1133 r., za panowania króla Beli II Ślepego (1131–1141) Wenecja straciła dominację nad Dalmacją i pozostała tylko w Zadarze (według niektórych pism Zadar był pod panowaniem króla w latach 1134–1141) i na wyspach do 1172 r. Szybenik uzyskał autonomię w 1167 r.

Konflikty z Bizancjum i upadek Zadaru pod panowaniem Wenecji

Korzystając z dynastycznych walk na Węgrzech, Bizancjum rozpoczęło wojnę z Węgrami w połowie XII wieku. Bizantyjski cesarz Manuel I. Komnen zaatakował Srem i Baczkę w 1164 roku i zmusił króla [[III. István|Stefana III] (1162–1164), aby oficjalnie zrzekł się Chorwacji i Dalmacji na rzecz swojego brata, księcia Beli, który był protegowanym cesarza. Część sił cesarskich pod dowództwem Iwana Duko w 1165 r. podbiła Bośnię, a także całą Chorwację i Dalmację, nad rzekę Bojana z powodu nieudolności bana Ampuda. W 1166 r. ban Ampud wkroczył do Chorwacji z nowymi siłami i dzięki przewadze schwytał bizantyjskiego gubernatora Nikifora Halufa, wyzwolił Chorwację i niektóre dalmatyńskie miasta. Bizantyjski dowódca Andronik Kontostefan pokonał wojska węgierskie dowodzone przez żupana Dionizy w bitwie pod Zemun 8 lipca 1167 r. i zmusił króla Stefana IV (1163–1172), aby na stałe oddał Chorwację i Dalmację, od Neretwy po Krkę, a także Bośnię, Srijem, wschodnią Slawonię i część Backa, Bizancjum, które mianowało swojego gubernatora w Splicie. Wenecja utrzymała Zadar i Trogir z wyspami.

Bela III (1172–1196), po śmierci cesarza w 1180 r., okupował Srem, Bośnię, Chorwację i Slawonię. W tym samym roku Zadar odrzucił rządy weneckie i wzmacnia armię królewską, która na przełomie lat 1187/1188 odparła atak Wenecjan na Zadar. Bizancjum zrzekło się władzy nad Dalmacją w 1186 r. i do czwartej krucjaty w 1202 r. Wenecja zachowała tylko wyspy północne. W 1202 r. z pomocą krzyżowców Wenecjanie podbili Zadar, a lud zadarski w 1205 r. podjął się wyboru weneckiego księcia i arcybiskupa oraz udziału w walkach po stronie weneckiej wzdłuż Adriatyku. Zadar, z krótkimi przerwami, pozostawał pod władzą Wenecji do 1358 roku.

Andrzej II (1205–1235)

Za panowania króla Andrzeja II następował przyspieszony proces stratyfikacji społecznej. Siła feudalnych władców, duchowieństwa i krzyżowców wzrosła. Średnie i mniejsze posiadłości, obciążone częstymi wojnami i arbitralnością wielkich ludzi, zmusiły króla w 1222 r. do ograniczenia swojej władzy, praw i darowizn dla szlachty przez Złotą Bullę oraz do umożliwienia szlachcie, która zaczęła się organizować jako klasa, do korzystania z protestów i oporu podczas corocznych wieców by wpływać na decyzje króla. Dla równowagi szlachta musiała prowadzić wojnę na własny koszt w kraju w przypadku wrogiego ataku, a poza krajem na koszt króla. W ten sposób siła żupanów została osłabiona, co powodowało stopniowy upadek żupanatów.

Inwazja Mongołów na Węgry i reorganizacja królestwa

Za panowania króla Bela IV (1235–1270) Mongołowie pod dowództwem Batu Chana zaatakowali Węgry i pokonali siły węgierskie w 1241 r. w bitwie pod Mohi. Król Bela IV najpierw schronił się w Zagrzebiu, a następnie w Dalmacji w 1242 r., szukając ochrony w Splicie, Klis i Trogir. Slavonia została spustoszona przez Mongołów, którzy zniszczyli miasta, a nawet Zagrzeb z jego katedrą. Wiadomość o śmierci Ogotaja zmusiła Mongołów do opuszczenia Dalmacji i powrotu do południowej Rosji przez Bośnię, Serbię i Bułgarię. Podczas odwrotu spustoszyli Dubrownik i Kotor.

Inwazja Mongołów na Węgry i Slawonię zmusiła króla po odejściu Mongołów do reorganizacji systemu wojskowego. Wiele miast żupanackich zostało odbudowanych i ufortyfikowanych, a mury obronne otoczyły wiele miast. Miasta zamieszkiwane były głównie przez Niemców, którym przyznano także pewne przywileje (Varaždin, Samobor, Petrinja, Križevci, Bihać). Ponadto zaczęły powstawać wolne miasta poza wpływami żupana. Jednolite Królestwo Chorwacji zostało podzielone na dwie części w 1260 roku:

  • Chorwacja i Dalmacja, z chorwacko-dalmatyńskim banem kierowanym przez stały parlament i
  • Slavonia z banem slawońskim z oddzielnym zgromadzeniem (sabor).

Na czele chorwackiej armii stał książę, zastępca króla, a gdy był nieobecny, armią dowodzili banowie (w latach 1260-1476 dwaj banowie, a od tego czasu jeden wspólny chorwacko-dalmatyńsko-słowiański ban).

Pierwszy sabor dla całej Slawonii odbył się w Zagrzebiu w 1273 r., gdzie szlachta, we współpracy z banem, zaczęła pełnić rolę ustawodawczą w tym kraju, a żupanaty sprawowały władzę sądowniczą i administracyjną.

Upadek dynastii Arpadów

Wynikłe z tego walki arystokratyczne sprzyjały umacnianiu i wzbogacaniu szlachty, co z kolei doprowadziło do zubożenia ludności i zniknięcia wolnych ludzi, którzy pod koniec XIII wieku stawali się coraz bardziej zależnymi poddanymi. Wielcy feudalni władcy byli tak wzmocnieni darowiznami króla, ale także we wzajemnych walkach, że rządzili w Chorwacji i Slawonii prawie niezależnie przez ponad pół wieku. Tak więc książę Bribir, Pavao I. Šubić z rodu Šubić, jako [ban przybrzeżn]]y (około 1273 r.), wykorzystał bitwę o tron między Arpadem i Andegawenem w latach 1292/1293. nabył jako państwo (dominium) całą Chorwację i Dalmację, a także dziedziczną potęgę bana, i czasowo podporządkował zarówno Hum, jak i Bośnię.

Rządy dynastii Andegaweńskiej

Karol I Robert (1301–1342)

Plik:Šubićevska Hrvatska.jpg
Mladen II. Šubić Bribirski chorwacki ban, pan Bośni (Donji kraji i Bośnia) i książę Huma.
Plik:Hrvatska Pavla Šubića.jpg
Pavao I. Šubić Bribirski był chorwackim banem i Panem Bośni (rządził Donji Kraji i Bośnią).

Ban Pavao sprowadził Karola i z Neapolu, który po dekadzie walki z Arpadowiczami zdołał zostać królem na Węgrzech. Karol I celowo wspierał opór przeciwko Wenecjanom na wyspach Krk, Pag i Hvar (1310), a zwłaszcza powstanie w Zadarze, które Wenecjanie z 1311/1313. oblegali, ale ponieważ nie miał silnej marynarki wojennej, nie mógł ich przegnać z Dalmacji. Po śmierci ojca w 1313 r. ban Mladen II. Šubić poddał Zadar Wenecji, a podzielona szlachta chorwacka, dowodzona przez Kurjakovićów i Nelipićów, uprowadzonych przez rządy książąt Bribir, nie była w stanie oprzeć się Wenecjanom. Podczas wojny z serbskim królem Urošem II Milutinem (1319–1320), Karolowi I udało się podbić Maczwę od północy, ban Mladen bezinteresownie działał jako wsparcie z zachodu przez Bośnię. Jednak ta bezczynność Mladena rozwścieczyła Karola I, do tego stopnia że wysłał połączone siły slawonskiego bana Ivana Babonića i księcia Frankopana przeciwko banowi Mladenowi, którzy pokonali go w bitwie pod Bliską w 1322 roku. Ban Mladen został obalony i przewieziony na Węgry, co zostało wykorzystane przez Wenecję do rozszerzenia władzy na miasta Dalmacji.

Dopiero floty Sibenik i Trogir, wspomagane przez weneckie galery, zaatakowały Skradin i Omiš, chorwacką własność, w obronie swojej niepodległości, zgromadziły się wokół księcia Nelipića, który publicznie oparł się Karolowi I i przejął królewskie miasta Knin i Unac, a następnie pokonał slawońskiego bana Micka w 1326 r. W międzyczasie bośniacki ban Stjepan II. Kotromanić (1322–1353) udało się odzyskać niepodległość w Bośni i zająć obszar między Neretwą a Cetiną.

Ludwik I Andegaweński (1342–1382

Ludwik I kontynuował politykę podporządkowania wielkich chorwackich feudałów, którzy tracili władzę w konflikcie ze sobą. Brał również udział w walce na Morzu Adriatyckim z Wenecją, co utrudniło królowi sprawowanie władzy w Neapolu. O funkcje bana prawie zawsze pytała go szlachta obcego pochodzenia. Udało mu się poradzić sobie z Nelipićami i Kurjakovićami, a także z książętami Bribir ze wspólnoty Šubić, a także zajął miasta Knin, Klis, Omiš, Skradin, Unac i Ostrovica. Wzmocnił także swoją wyższość podległymi wasalami, zmuszając ich do przyłączenia się do niego w kampaniach wojennych, a także przez jednostki najemników, które stworzył stosunkowo, i do których utrzymania wprowadził także nowy podatek w 1351 r. – dziewiąty. Mimo starań o podbój miast Dalmacji, poniósł porażkę, głównie z powodu braku własnej Marynarki Wojennej.

Miasta Dalmacji, pod panowaniem Wenecji, szybko się rozwijały, szczególnie ze względu na statki handlowe. Wenecja, która wspierała swoje interesy handlowe poza Morzem Adriatyckim, nie utrudniała rozwoju dalmatyńskich miast morskich, z Dubrownikiem, ale także Trogirem i Korčulą, szczególnie w przemyśle stoczniowym.

Ludwik stoczył trzy wojny przeciwko Wenecji.

  • Pierwsza wojna toczyła się pod Zadarem (1345–1346), który domagał się ochrony króla, gdy Wenecja wysłała swoje siły przeciwko zbuntowanemu miastu. Chociaż pierwszy atak Wenecjan został odrzucony, po nieudanej próbie slawońsko-chorwackiego bana Nikola I. Bánffy i bośniackiego Stefana II, odblokowując miasto w listopadzie 1345 r. W czerwcu następnego roku król Ludwik I wraz z 30 tysiącami żołnierzy próbował bezskutecznie pomóc i musiał się wycofać, po czym Zadar z powodu braku żywności, po sześciomiesięcznym oblężeniu musiał poddać się Wenecji.
  • Drugą wojnę (1356–1388) Ludwik I rozpoczął we współpracy z Genuą w celu odzyskania Dalmacji. W tym czasie główne pole bitwy znajdowało się w rejonie Friuli, gdzie siły króla pokonały Wenecjan w pobliżu Tervisii i zajęły kilka ufortyfikowanych miast. W Dalmacji siłom pod dowództwem bana Ivan Ćuz, w tym siłom książąt Frankopan, Nelipić, Ugrinić i Hrvatinić, udało się rozbroić siły weneckie w Splicie, Trogiru i Szybeniku w 1357 r., a w tym samym roku udało się podbić Zadar, z wyjątkiem fortu, a następnie Brač, Hvar i wkrótce Nin. Po pokoju w Zadarze od 18 lutego 1358 r. Wenecja zrzekła się prawa do całej Dalmacji wraz z wyspami i oddała ją królowi, pod którego zwierzchnictwem pozostała do 1409 r. W zamian król zwrócił podbite obszary Friuli i Istrii Wenecji, a Dubrownik znalazł się pod kontrolą króla w tym samym roku. Ze względu na brak okrętów Wenecja nadal dominowała na morzu.
  • Po klęsce w trzeciej wojnie (1378–1381) Wenecja przez Pokój Turyński w 1381 r. uznała stan po pokoju w Zadarze i zobowiązała się do uiszczania rocznych opłat w wysokości 7 tysięcy dukatów. W tej wojnie Ludwik I współpracował z Genuą, Padwą, Weroną i Gorizią przeciwko Wenecji.

Oprócz Wenecjan król Ludovik I walczył również z Serbią (1358–1359). Po drugiej wojnie i wyzwoleniu Dalmacji siły serbskie próbowały przedostać się do banatu Maczwy, gdzie zostały odparte, po czym siły królewskie przedostały się aż do góry Rudnik, podczas gdy książę Hum, zmusił Dubrownik do kupienia pokoju. W 1357 r. ludwik I zmusił bośniackiego króla Tvrtka I do oddania mu części Hum i prawego brzegu Neretwy, co doprowadziło do wojny węgiersko-bośniackiej w 1363 r., w której siły króla Tvrtko zostały pokonane przez siły węgierskie.

W swoich wysiłkach na rzecz wzmocnienia władzy królewskiej Ludwik I podbił całą wysoką chorwacką szlachtę, z wyjątkiem Frankopana i książąt Blagaja, którzy byli jego wasalami. Przez całe swoje panowanie nie ofiarował tytułu bana żadnemu chorwackiemu szlachcicowi, lecz wyłącznie niższym szlachcicom ze Slawonii pochodzenia węgierskiego. Pod koniec XIII wieku Sabor stał się stałym forum feudalnej organizacji politycznej, z prawem do udziału każdego szlachcica, a czasem przedstawicieli wolnych miast.

Maria (1382–385) i Karol II. Durres (1385–1386)

Po śmierci Ludwika Chorwacja ponownie pogrążyła się w feudalnej anarchii, gdy władze dążyły do obalenia władz centralnych. Ludwik został zastąpiony przez jej nieletnią córkę Marię, która rządziła pod kontrolą matki, Elżbiety Kotromanić. Niezadowoleni z rządów kobiet, wielcy panowie z Węgier i Chorwacji sprowadzili w 1385 r. z Neapolu kuzyna Ludwika, wcześniejszego chorwackiego księcia Karola II z Durazzo do władzy, który został zabity natychmiast po koronacji przez represjonowanych zwolenników królowych. Zabójstwo doprowadziło do powstania większości szlachty chorwackiej i słowiańskiej, celowo wspomaganej przez bośniackiego króla Tvrtko i serbskiego księcia Lazara. Zasadzka w pobliżu Gorjan w 1386 r. doprowadziła do uprowadzenia królowych przez bana Maczwy Ivaniša Horvat.

Następnie szlachta węgierska sprowadziła na tron męża Marii Zygmunta Luksemburskiego (1387–1437), co oznaczało koniec rządów dynastii Andegawenów.

Zygmunt Luksemburski

Gdy tylko doszedł do władzy, Zygmunt Luksemburski, wspierany przez siły weneckie, uwolnił swoją żonę Marię z niewoli z Novigradu, a następnie kontynuował walkę z niezadowolonymi wielkimi panami, którzy wybrali syna Karola, Władysława Neapolitańskiego (1386-1409), na króla Chorwacji i Dalmacji. W międzyczasie król bośniacki Tvrtko rozszerzył swoje rządy na Chorwację. Zajmował obszary na południe od Velebitu i Dalmacji (oprócz Zadaru), a w 1390 r. ogłosił się królem Dalmacji i Chorwacji. Po śmierci Tvrtko bośniacki król Dobas zwrócił te ziemie królowi Zygmuntowi i umożliwił mu ujarzmienie braci Horvat, którzy byli przywódcami w usuwaniu królowej Marii z tronu. Aresztowanie Horvatów spowodowało wielkie szkody po stronie Władysława Neapolitańskiego.

Po wygranej bitwie o Kosowo w 1389 r. Turcy zbliżyli się do granic królestwa Zygmunta i najechali na Srem w 1391 r. Król wraz ze swoimi żołnierzami, w tym banem Gorjanski, panami Morović i Stjepan II. Lacković i dalmatyńskimi galerami, został pokonany w bitwie pod Nikopolem w 1396 r. Po Krwawy zjazd w Križevciuzgromadzeniu Krizevci (1397 – „Krwawy parlament”), w którym zginął Lackovic, wybuchł bunt przeciwko Zygmuntowi w Chorwacji i Bośni. Przywódcą powstania był bośniacki książę Hrvoje Vukčić Hrvatinić, który odprawił wojska Zigmunda i czasowo podbił żupanat Dubica w 1398 roku.

W 1403 r. Władysław Neapolitański przybył do Zadaru i został koronowany na króla Chorwacji, ale z powodu porazki wycofał się ponownie do Neapolu i mianował księciem Splitu księcia Hrvoja.

W wojnach węgiersko-bośniackich (1404–1407) Zygmuntowi udało się zdobyć niektóre miasta bośniackie, pokonując ostatecznie opór bośniacki w Doborze, po czym Hrvoje i inni wielmoże chorwaccy uznali go za króla.

1

Władysław Neapolitański widząc, że nie może być na tronie, w 1409 roku sprzedał Wenecji za 100 000 dukatów swoje prawa do Dalmacji, przekazując jej miasta Zadar, Novigrad, Vrana i Pag. Wkrótce Wenecja podbiła wszystkie wyspy północne z wyjątkiem Krk. Zygmunt stał się Rex Romanorum (królem niemiecko-rzymskim) w 1410 r., a w następnym roku próbował wojną rozliczyć się z Wenecją (1411-1413), która oblegała Sibenik od 1409 r. i kupiła Ostrovicę od Sandala Hranica w 1411 r. oraz Skradin, atakując Lombardię i Friuli. Wojna skończyła się pięcioletnim rozejmem zawartym w Castelet ze status quo' i zniszczeniami wojennymi w Wenecji.

Zygmunt ogłosił w 1413 r., że książę Chorwacji Hrvoje jest zdrajcą z powodu dewastacji majątku Sandala i jego związku z Turkami, skonfiskował wszystkie jego miasta, pozbawił go tytułu księcia Splitu i nakazał zajęcie jego mienia. Brac, Korcula i Hvar przeszły pod zarząd Dubrownika, a żupanat Sana pod rządy książąt Blagaj. Hrvoje ucieka do Jajce i poprosił Turków o pomoc. W 1414 r. Turcy pokonali wojska i wniknęli głęboko w Chorwację i Slawonię, a w 1415 r. zdobyli Doboja i przepędzili armię węgiersko-chorwacką z Bośni, która przybyła, aby utrzymać wpływy węgierskie.

Pod koniec pięcioletniego rozejmu w 1418 r. Wenecja ponownie rozpoczęła nową wojnę z Węgrami, wkroczyła do Friuli i Istrii i najechała na miasta Dalmacji. Wojna zakończyła się bez pokoju, ale Wenecja na stałe wyparła Węgry z Adriatyku, ponieważ na trwale podbiła Istrię, Friuli, Trogir, Split i wyspy południowe w 1420 roku. Z powodu przejęcia Cesarstwa Zygmunt całkowicie zignorował Chorwację, która straciła, oprócz Senja, lepsze połączenie z morzem i stała się coraz bardziej narażona na ataki Turcji. Dubrownik pozostawał pod panowaniem króla. Siła książąt Krk – Frankopanów wzrosła w Chorwacji, których wpływy rozciągnęły się w 1426 r. na prawie całą Chorwację, na Cetinę i na okolice rzeki Uny. Chorwackie Zagorje i Slawonia były zdominowane przez hrabiów Celje. W latach 1436–1456 bracia Talovci pełnili w Chorwacji rolę administracyjną, co zapobiegało dalszemu wzmacnianiu Frankopanów, których władza od tego czasu zaczęła słabnąć. Książętom Krbavy Kurjakovićiom w Lice i Blagajskim w rejonie Uny udaje się utrzymać swoje pozycje, w Slawonii wzmacnia pozycję książę Iloka Újlaki V. Miklós.

Po śmierci króla Zygmunta w 1437 r., aż do 1527 r., gdy Hasburgowie doszli do władzy, Chorwacja była pod panowaniem różnych królów.

Struktura obrony Chorwacji w przeddzień inwazji Turków

Częste ataki tureckie zmusiły Zygmunta do uporządkowania królestwa. Wprowadzono system banderowy (banderijalni sustav), wzmocniono siłę obronną i gotowość bojową kraju. Wprowadzono obóz wojenny (ratna daća – ris), a w 1435 r. państwo podzielono na 7 obszarów (tabora), w których siły benderii i każdego obozu działały wojskowo na ich terenie. Podzielił Chorwację na trzy obozy:

  • Obóz chorwacki (Adriatyk i wzdłuż Dalmacji Weneckiej) – oprócz banderyjczyków królewskich i bana, w obronie tego obozu uczestniczyły siły trzech książąt (Krbav, Cetina i Krk-Senj-Modrus) oraz siły miasta Dubrownik.
  • Obóz slawoński (do rzeki Uny) – w obronę tego obozu zaangażowanych było 5 garnizonów (bana Slawonii, [[Biskup Zagrzebia|biskupa Zagrzebia], przeora Vrany, książąt Blagaj i Pana Tot)
  • Obóz Usorski (większość Slawonii z południowymi Węgrami, Bośnią, Maczwą i Serbią) – w obronie tego obozu zaangażowanych było: 4 banderia z 7 żupanii slawońskich i 4 banderie wschodnioslawońskich wielmożów, banderia bana Maczwy i Srebrnika oraz bośniackich wielmożów, 6 południowych komitatów węgierskich i despot Serbii ze wszystkimi dostępnymi siłami.

Banderie królewskie i bananowe liczyły około 1000, a arystokraci mieli około 500 jeźdźców, a banderie żupanatów skałdały sie w połowie ze szlachty i drugiej połowy z kmieci. Obrona państwa i granic była zadaniem banderii królewskich i bańskich, złożonych z najemników, i wprowadzono pospolite ruszenie (expeditio generalis).

Penetracja Turków

Po klęsce pod Belgradem w 1456 r. sułtan Mehmed II (1432–1481) tymczasowo powrócił do Stambułu, ale wkrótce zaczął ponownie podboje. Wyruszył do Bośni i pomimo prób oporu zajął Bośnię w 1463 r., tworząc bardzo dobrą bazę operacyjną do działań przeciwko Chorwacji. Chociaż król Maciej Korwin próbował bezskutecznie w latach 1463/1464 ją odzyskać. Udało mu się jedynie odbić niektóre obszary, tworząc z nich banaty: Jajce i Srebrenicę, jako posterunki punktów obronnych w obronie Węgier i Slawonii, ale w ten sposób Chorwacja stała się w pełni otwarta na turecki atak, który zagroził Lice i Dalmacji. Po śmierci sułtana Mehmeda II, jego syna Bajazida II (1481–1512) kontynuował pragnienie dalszej penetracji Europy Środkowej. Początkowo tylko beg Sandżaku, a z czasem i bośniacka pasza najechali Chorwację kilkoma tysiącami akindżich. Ze względu na inne problemy króla Macieja, Chorwacja została pozostawiona słabym krajowym siłom feudalnym, przy pomocy lotnych najemników królewskich.

Plik:Münze Ludwig II Ungarn.jpg
Jedan i po talir s likom Ludovika II. na kojem je latinski natpis: Ludovik, Božjom milošću Ugarske, Dalmacije, Hrvatske, itd. kralj.

Słabi spadkobiercy Macieja Korwina, Władysław II (1490–1516) i Ludwik II (1516–1526) Jagiellończykowie całkowicie porzucili obronę kraju. Król utrzymywał tylko posterunek w Jajce i bardzo mało pomagał w finansowaniu chorwackiemu banowi i książętom. Obronę Slawonii pozostawiono siłom wewnętrznym, czasem finansowo i finansowo wspieranym przez Austrię, papieża i Wenecjan.

Pod koniec lata 1493 r. ta słaba wojskowa siła obronna Chorwacji została wykorzystana przez bośniackiego i sandżackiego bega paszę Hadum Jakuba, który przez Unę i Kupę dotarł do Styrii, dewastując i plądrując Celje i Ptuj, a po powrocie spustoszył także Zagorje. Po powrocie do Bośni, we wrześniu 1493 r. Hadum pokonał w bitwie na Krbavskim Polu w Lice, armię chorwacką pod dowództwem bana Emeryka Derenčina, po czym żaden inny wielki chorwacki człowiek, z wyjątkiem biskupów i książąt Zrinskich i Frankopanów, nie był już w stanie utworzyć kompletnego garnizonu. W latach 1513–1524 Turcy podbili Dalmację, od Cetiny po Zrmanję, z wyjątkiem miast Klis i Obrovac. Lika, Krbava i północna Dalmacja najbardziej ucierpiały w wyniku tureckich najazdów, a po upadku Belgradu i Sabaku w 1521 r. Turcy podbili również Srem, a w 1526 r. po bitwie pod Mohaczem – wschodnią Slawonią do Osijeku i Djakowa.

Podboje tureckie doprowadziły również do zmian w populacji Chorwacji i Slawonii. Uciekając przed najazdami tureckimi i życiu w strefach przygranicznych, osiedlili się tam Wołosi, co powodowało liczne bunty chłopskie przeciwko władzy. Pułk Hvarski pod dowództwem |Macieja Ivanica zbuntował się przeciwko panowaniu w 1510 roku, który został brutalnie stłumiony przez Wenecjan.

Zobacz także

Lista wolnych miast królewskich w Chorwacji

Linki zewnętrzne

Źródła
Kraljevina Hrvatska (chor.)
Regnum Croatiae (łac.)
Królestwo Chorwacji (pol.)
Hrvatska zemlja

W unii personalnej z Królestwem Węgier

← 30px

 1102-1526

30px →

borde Herb
Flaga
Język narodowy: chorwacki
Ubicación de
Królestwo chorwacko-węgierskie w 1102 r.
w momencie jego zawarcia Pacte convente
Stolica Biograd
Knin
Bihać
Religia katolicyzm
Rząd monarchia
król
 • 1102. – 1116 Koloman (pierwszy)
 • 1516. – 1526 Ludovik II. (ostatni)
Historia średniowiecze
 • Utworzenie 1102
 • Koloman koronowany
 1102
 • Pokój w Zadarze
 18 lutego 1358
 • Bitwa na Krbavskim Polu
 9 września 1493
 • Oblężenie Knina
 29 maja 1522
 • Mohacz – klęska 1526
Dzisiaj część

23px Chorwacja


Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Chorwacja_w_unii_z_Węgrami&oldid=41308”