Aba Amadé: Różnice pomiędzy wersjami
| (Nie pokazano 9 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 23: | Linia 23: | ||
{{Redoslijed| | {{Redoslijed| | ||
| − | |poprzednik = [[Hont-Pázmány | + | |poprzednik = [[Hont-Pázmány II. Ivánka]] |
|gl_članak_funkcija = [[Sędzia królewski]]<br>(1289) | |gl_članak_funkcija = [[Sędzia królewski]]<br>(1289) | ||
|współrządzący = | |współrządzący = | ||
| Linia 81: | Linia 81: | ||
| | | | ||
|} | |} | ||
| − | |||
[[Plik:Oligarch domains 1301 1310.png|thumb|left|300px|Ziemie Amadeja Aby we wsch. Słowacji i Zakarpaciu]] | [[Plik:Oligarch domains 1301 1310.png|thumb|left|300px|Ziemie Amadeja Aby we wsch. Słowacji i Zakarpaciu]] | ||
| Linia 87: | Linia 86: | ||
[[Plik:Pečať palatína Omodeja.jpg|thumb|left|Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA]] | [[Plik:Pečať palatína Omodeja.jpg|thumb|left|Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA]] | ||
[[Plik:Nevitske Castle 1.jpg|thumb|left|160px|Zamek w Nevicke koło [[Użhorod]]u]] | [[Plik:Nevitske Castle 1.jpg|thumb|left|160px|Zamek w Nevicke koło [[Użhorod]]u]] | ||
| − | |||
| − | + | '''Aba Amadé''' (pol. ''Amadej Aba'', łac. ''Amadeus'', także ''Omodeus'') (* ok.1240, † 5 września [[1311]] w [[Koszyce|Koszycach]]) – węgierski szlachcic, oligarcha, ''de facto'' niezależnie rządził północnymi i północno-wschodnimi komitatami królestwa (dziś części Węgier, Słowacji i Ukrainy). Kilkakrotnie piastował urząd [[palatyn]]a (1288–1289, 1290–1291, 1291–1293, 1295–1296, 1297–1298, 1299–1300, 1302–1310), był także dwukrotnie [[sędzia|sędzią królewskim]] (1283-1285, 1289). Zamordowany przy południowej bramie miasta Kassa (obecnie Koszyce) przez saksońskich mieszczan. | |
== Kariera w czasach Arpadów == | == Kariera w czasach Arpadów == | ||
| − | Po raz pierwszy pojawił się u boku króla [[Władysław IV Kumańczyk|Władysława IV]] w bitwie pod [[bitwa pod Suchymi Krutami|Suchymi Krutami]] w 1278 roku. W roku 1280 został [[komes]]em (''ispán'') | + | Po raz pierwszy pojawił się u boku króla [[Władysław IV Kumańczyk|Władysława IV]] w bitwie pod [[bitwa pod Suchymi Krutami|Suchymi Krutami]] w 1278 roku. W roku 1280 został [[komes]]em (''[[ispán]]em'') Hermanstadt (obecnie [[Sybin]]), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi [[Sasi siedmiogrodzcy|Sasami]]. Od lat 80. [[XIII wiek]]u walczył pomyślnie z [[Połowcy|Kumanami]]. W latach 1283–1285 po raz pierwszy był ''sędzią królewskim'' (''iudex curie regiae''). |
| − | W latach 1288–1301 wielokrotnie pełnił urząd [[palatyn | + | W latach 1288–1301 wielokrotnie pełnił urząd [[palatyn]]a. W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi [[IV. László|Władysławowi IV]], gdy ten zajął jeden z jego zamków – [[Tokaj]]. Król miesiąc później zmarł (lipiec 1290), a jego następcą został [[Andrzej III]] – ostatni król Węgier z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]]. Amadé był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku, mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał. |
| − | Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu | + | Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu stali się: następca tronu Czech, późniejszy [[Wacław III]], oraz książę [[Karol Robert]] z dynastii [[Andegawenowie|Andegawenów]]. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadé został zwolennikiem [[Karol Robert|Karola Roberta]]. Z nim oraz z księciem [[Styria|Styrii]] [[Rudolf III Habsburg|Rudolfem III Habsburgiem]] zawarł w Pozsony (obecnie [[Bratysława]]) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w [[Rákos]] (obecnie w granicach Pestu, uznającym Karola Roberta za króla, zaś w 1309 w jego koronacji. W 1308 został komesem [[Szepes]]. W 1310 negocjował w [[Segedyn]]ie z [[wojewoda|wojewodą Siedmiogrodu]] [[Kán V. László|Władysławem V Kánem]] warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej. |
== Wzrost potęgi == | == Wzrost potęgi == | ||
| − | + | Amadé ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem [[Aba Finta|Fintą]] zamek ''Nevicke'' (obecnie na [[Zakarpacie|Zakarpaciu]]) oraz prawdopodobnie [[Szokoly]] (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego ród stał się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W 1285 roku otrzymał zamek w [[Füzér]]. W zamian za swoją służbę dla państwa w 1288 roku otrzymał od króla Władysława IV komitat [[Ung]]. Wykorzystując zawirowania polityczne po wymarciu dynastii Arpadów w pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków [[Boldogkőváralja]], [[Gönc]], [[Vizsoly]] i [[Regéc]]. W 1310 zajął [[Lubowla (Słowacja)|Lubowlę]] na Spiszu i [[Mukaczewo]] na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadé bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w Gönc. | |
== Sojusz z Władysławem Łokietkiem == | == Sojusz z Władysławem Łokietkiem == | ||
| − | + | Amadé uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. [[XIII wiek]]u otrzymał ziemie i przywileje od [[Władysław I Łokietek|Władysława Łokietka]]. W latach 1304–1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i [[Czechy|Czech]], [[Wacław II|Wacławowi II]]. Wojska Amadé pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu zamku [[Pełczyska (województwo świętokrzyskie)|Pełczyska]], [[Wiślica|Wiślicy]] i [[Lelów|Lelowa]]<ref>''[http://www.poczet.com/lokietek.htm Władysław I Łokietek – poczet.com]'', www.poczet.com [dostęp 2017-11-21].</ref>. | |
W 1311 roku wsparł zbrojnie Władysława Łokietka, gdy trwał w Krakowie – wspierający Jana Luksemburskiego – [[bunt wójta Alberta]]. | W 1311 roku wsparł zbrojnie Władysława Łokietka, gdy trwał w Krakowie – wspierający Jana Luksemburskiego – [[bunt wójta Alberta]]. | ||
== Konflikt z Karolem Robertem i upadek rodu == | == Konflikt z Karolem Robertem i upadek rodu == | ||
| − | W połowie roku 1310 | + | W połowie roku 1310 Amadé popadł w niełaskę u króla [[Karol Robert|Karola Roberta]] i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt rodu Aba. W roku 1311 zamierzał zdobyć [[Koszyce]], ale został zabity w potyczce przez tamtejszych [[Sasi|Sasów]]. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem [[Słowacja|Górnych Węgier]], [[Csák III. Máté|Mateuszem III Czakiem]], ale zostali pokonani w [[Bitwa pod Rozhanovcami|bitwie pod Rozhanovcami]] k. [[Koszyce|Koszyc]] w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu na historię Węgier. Posiadłości rodu podzielono na części i rozdano w latach 1320–1340. |
== Przypisy == | == Przypisy == | ||
| Linia 128: | Linia 126: | ||
|1. do = <small>(1) </small>1285, <small>(2) </small>1289 | |1. do = <small>(1) </small>1285, <small>(2) </small>1289 | ||
|1. powołanie = | |1. powołanie = | ||
| − | |1. poprzednik = <small>1. </small>[[Hermán Rubinus]]<br><small>2. </small>[[Hont-Pázmány | + | |1. poprzednik = <small>1. </small>[[Hermán Rubinus]]<br><small>2. </small>[[Hont-Pázmány II. Ivánka]] |
|1. następca = <small>1. </small>[[Balassa Demeter]] (?)<br><small>2. </small>[[Hont-Pázmány Tamás]] | |1. następca = <small>1. </small>[[Balassa Demeter]] (?)<br><small>2. </small>[[Hont-Pázmány Tamás]] | ||
Aktualna wersja na dzień 17:44, 20 wrz 2020
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskiem. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskiem są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
Plik:Oligarch domains 1301 1310.png Ziemie Amadeja Aby we wsch. Słowacji i Zakarpaciu Plik:Pečať palatína Omodeja.jpg Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA Plik:Nevitske Castle 1.jpg Zamek w Nevicke koło Użhorodu Aba Amadé (pol. Amadej Aba, łac. Amadeus, także Omodeus) (* ok.1240, † 5 września 1311 w Koszycach) – węgierski szlachcic, oligarcha, de facto niezależnie rządził północnymi i północno-wschodnimi komitatami królestwa (dziś części Węgier, Słowacji i Ukrainy). Kilkakrotnie piastował urząd palatyna (1288–1289, 1290–1291, 1291–1293, 1295–1296, 1297–1298, 1299–1300, 1302–1310), był także dwukrotnie sędzią królewskim (1283-1285, 1289). Zamordowany przy południowej bramie miasta Kassa (obecnie Koszyce) przez saksońskich mieszczan. Spis treściKariera w czasach ArpadówPo raz pierwszy pojawił się u boku króla Władysława IV w bitwie pod Suchymi Krutami w 1278 roku. W roku 1280 został komesem (ispánem) Hermanstadt (obecnie Sybin), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi Sasami. Od lat 80. XIII wieku walczył pomyślnie z Kumanami. W latach 1283–1285 po raz pierwszy był sędzią królewskim (iudex curie regiae). W latach 1288–1301 wielokrotnie pełnił urząd palatyna. W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi Władysławowi IV, gdy ten zajął jeden z jego zamków – Tokaj. Król miesiąc później zmarł (lipiec 1290), a jego następcą został Andrzej III – ostatni król Węgier z dynastii Arpadów. Amadé był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku, mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał. Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu stali się: następca tronu Czech, późniejszy Wacław III, oraz książę Karol Robert z dynastii Andegawenów. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadé został zwolennikiem Karola Roberta. Z nim oraz z księciem Styrii Rudolfem III Habsburgiem zawarł w Pozsony (obecnie Bratysława) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w Rákos (obecnie w granicach Pestu, uznającym Karola Roberta za króla, zaś w 1309 w jego koronacji. W 1308 został komesem Szepes. W 1310 negocjował w Segedynie z wojewodą Siedmiogrodu Władysławem V Kánem warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej. Wzrost potęgiAmadé ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem Fintą zamek Nevicke (obecnie na Zakarpaciu) oraz prawdopodobnie Szokoly (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego ród stał się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W 1285 roku otrzymał zamek w Füzér. W zamian za swoją służbę dla państwa w 1288 roku otrzymał od króla Władysława IV komitat Ung. Wykorzystując zawirowania polityczne po wymarciu dynastii Arpadów w pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków Boldogkőváralja, Gönc, Vizsoly i Regéc. W 1310 zajął Lubowlę na Spiszu i Mukaczewo na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadé bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w Gönc. Sojusz z Władysławem ŁokietkiemAmadé uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. XIII wieku otrzymał ziemie i przywileje od Władysława Łokietka. W latach 1304–1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i Czech, Wacławowi II. Wojska Amadé pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu zamku Pełczyska, Wiślicy i Lelowa[1]. W 1311 roku wsparł zbrojnie Władysława Łokietka, gdy trwał w Krakowie – wspierający Jana Luksemburskiego – bunt wójta Alberta. Konflikt z Karolem Robertem i upadek roduW połowie roku 1310 Amadé popadł w niełaskę u króla Karola Roberta i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt rodu Aba. W roku 1311 zamierzał zdobyć Koszyce, ale został zabity w potyczce przez tamtejszych Sasów. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem Górnych Węgier, Mateuszem III Czakiem, ale zostali pokonani w bitwie pod Rozhanovcami k. Koszyc w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu na historię Węgier. Posiadłości rodu podzielono na części i rozdano w latach 1320–1340. Przypisy
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
- 0
- Strony importowane z polskiej Wikipedii
- Strony z odwołaniami do nieistniejących plików
- Nieznana data urodzenia
- Klan Aba
- Klany
- Palatyni Królestwa Węgier
- Sędziowie królewscy
- Urodzeni w XIII wieku
- Urzędnicy Królestwa Węgier
- Węgierscy dygnitarze historyczni
- Węgierscy oligarchowie
- Węgierscy szlachcice
- Węgierscy urzędnicy królewscy
- Zmarli w 1311
- Zmarli w XIV wieku
