Aba Amadé: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 25 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
Źródło:[https://pl.wikipedia.org/wiki/Amadej_Aba Amadej Aba]
+
[[Kategoria:0]]
 +
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
 +
{{Uwaga polska|
 +
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Amadej_Aba
 +
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Amadej_Aba&action=edit
 +
|nota    = polskie
 +
}}
 +
 
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
 
 +
{|
 +
|-style="vertical-align:top;"
 +
|
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
Linia 9: Linia 23:
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
−
|poprzednik        = [[Hont-Pázmány Janka]] (?)
+
|poprzednik        = [[Hont-Pázmány II. Ivánka]]
 
|gl_članak_funkcija = [[Sędzia królewski]]<br>(1289)
 
|gl_članak_funkcija = [[Sędzia królewski]]<br>(1289)
 
|współrządzący      =  
 
|współrządzący      =  
Linia 19: Linia 33:
 
|gl_članak_funkcija = [[Palatyn Królestwa Węgier]]<br>(1288-1289)
 
|gl_članak_funkcija = [[Palatyn Królestwa Węgier]]<br>(1288-1289)
 
|współrządzący      =  
 
|współrządzący      =  
−
|następca          = [[Basztély Rénold]]
+
|następca          = [[Básztély II. Rénold]]
 
}}
 
}}
  
Linia 39: Linia 53:
 
|poprzednik        = [[Kőszegi I. Miklós]]
 
|poprzednik        = [[Kőszegi I. Miklós]]
 
|gl_članak_funkcija = [[Palatyn Królestwa Węgier]]<br>(1295-1296)
 
|gl_članak_funkcija = [[Palatyn Królestwa Węgier]]<br>(1295-1296)
−
|współrządzący      =  
+
|współrządzący      = [[Csák III. Máté]]
 
|następca          = [[Csák III. Máté]]
 
|następca          = [[Csák III. Máté]]
 
}}
 
}}
Linia 54: Linia 68:
 
|gl_članak_funkcija = [[Palatyn Królestwa Węgier]]<br>(1299-1301)
 
|gl_članak_funkcija = [[Palatyn Królestwa Węgier]]<br>(1299-1301)
 
|współrządzący      =  
 
|współrządzący      =  
−
|następca          = [[Ákos I. István]]
+
|następca          = [[Csák III. Máté]]
 
}}
 
}}
  
Linia 64: Linia 78:
 
}}
 
}}
  
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
 +
[[Plik:Oligarch domains 1301 1310.png|thumb|left|300px|Ziemie Amadeja Aby we wsch. Słowacji i Zakarpaciu]]
 +
[[Plik:Zaros Superioris Hungariae Civitas.jpg|thumb|left|[[Zamek Szaryski]]]]
 +
[[Plik:Pečať palatína Omodeja.jpg|thumb|left|Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA]]
 +
[[Plik:Nevitske Castle 1.jpg|thumb|left|160px|Zamek w Nevicke koło [[Użhorod]]u]]
 +
 +
'''Aba Amadé''' (pol. ''Amadej Aba'', łac. ''Amadeus'', także ''Omodeus'') (* ok.1240, † 5 września [[1311]] w [[Koszyce|Koszycach]]) – węgierski szlachcic, oligarcha, ''de facto'' niezależnie rządził północnymi i północno-wschodnimi komitatami królestwa (dziś części Węgier, Słowacji i Ukrainy). Kilkakrotnie piastował urząd [[palatyn]]a (1288–1289, 1290–1291, 1291–1293, 1295–1296, 1297–1298, 1299–1300, 1302–1310), był także dwukrotnie [[sędzia|sędzią królewskim]] (1283-1285, 1289). Zamordowany przy południowej bramie miasta Kassa (obecnie Koszyce) przez saksońskich mieszczan.
 +
 +
== Kariera w czasach Arpadów ==
 +
Po raz pierwszy pojawił się u boku króla [[Władysław IV Kumańczyk|Władysława IV]] w bitwie pod [[bitwa pod Suchymi Krutami|Suchymi Krutami]] w 1278 roku. W roku 1280 został [[komes]]em (''[[ispán]]em'') Hermanstadt (obecnie [[Sybin]]), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi [[Sasi siedmiogrodzcy|Sasami]]. Od lat 80. [[XIII wiek]]u walczył pomyślnie z [[Połowcy|Kumanami]]. W latach 1283–1285 po raz pierwszy był ''sędzią królewskim'' (''iudex curie regiae'').
 +
 +
W latach 1288–1301 wielokrotnie pełnił urząd [[palatyn]]a. W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi [[IV. László|Władysławowi IV]], gdy ten zajął jeden z jego zamków – [[Tokaj]]. Król miesiąc później zmarł (lipiec 1290), a jego następcą został [[Andrzej III]] – ostatni król Węgier z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]]. Amadé był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku, mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał.
 +
 +
Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu stali się: następca tronu Czech, późniejszy [[Wacław III]], oraz książę [[Karol Robert]] z dynastii [[Andegawenowie|Andegawenów]]. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadé został zwolennikiem [[Karol Robert|Karola Roberta]]. Z nim oraz z księciem [[Styria|Styrii]] [[Rudolf III Habsburg|Rudolfem III Habsburgiem]] zawarł w Pozsony (obecnie [[Bratysława]]) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w [[Rákos]] (obecnie w granicach Pestu, uznającym Karola Roberta za króla, zaś w 1309 w jego koronacji. W 1308 został komesem [[Szepes]]. W 1310 negocjował w [[Segedyn]]ie z [[wojewoda|wojewodą Siedmiogrodu]] [[Kán V. László|Władysławem V Kánem]] warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej.
 +
 +
== Wzrost potęgi ==
 +
Amadé ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem [[Aba Finta|Fintą]] zamek ''Nevicke'' (obecnie na [[Zakarpacie|Zakarpaciu]]) oraz prawdopodobnie [[Szokoly]] (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego ród stał się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W 1285 roku otrzymał zamek w [[Füzér]]. W zamian za swoją służbę dla państwa w 1288 roku otrzymał od króla Władysława IV komitat [[Ung]]. Wykorzystując zawirowania polityczne po wymarciu dynastii Arpadów w pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków [[Boldogkőváralja]], [[Gönc]], [[Vizsoly]] i [[Regéc]]. W 1310 zajął [[Lubowla (Słowacja)|Lubowlę]] na Spiszu i [[Mukaczewo]] na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadé bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w Gönc.
 +
 +
== Sojusz z Władysławem Łokietkiem ==
 +
Amadé uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. [[XIII wiek]]u otrzymał ziemie i przywileje od [[Władysław I Łokietek|Władysława Łokietka]]. W latach 1304–1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i [[Czechy|Czech]], [[Wacław II|Wacławowi II]]. Wojska Amadé pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu zamku [[Pełczyska (województwo świętokrzyskie)|Pełczyska]], [[Wiślica|Wiślicy]] i [[Lelów|Lelowa]]<ref>''[http://www.poczet.com/lokietek.htm Władysław I Łokietek – poczet.com]'', www.poczet.com [dostęp 2017-11-21].</ref>.
 +
 +
W 1311 roku wsparł zbrojnie Władysława Łokietka, gdy trwał w Krakowie – wspierający Jana Luksemburskiego – [[bunt wójta Alberta]].
 +
 +
== Konflikt z Karolem Robertem i upadek rodu ==
 +
W połowie roku 1310 Amadé popadł w niełaskę u króla [[Karol Robert|Karola Roberta]] i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt rodu Aba. W roku 1311 zamierzał zdobyć [[Koszyce]], ale został zabity w potyczce przez tamtejszych [[Sasi|Sasów]]. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem [[Słowacja|Górnych Węgier]], [[Csák III. Máté|Mateuszem III Czakiem]], ale zostali pokonani w [[Bitwa pod Rozhanovcami|bitwie pod Rozhanovcami]] k. [[Koszyce|Koszyc]] w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu na historię Węgier. Posiadłości rodu podzielono na części i rozdano w latach 1320–1340.
 +
 +
== Przypisy ==
 +
{{izvori}}
  
−
{| align=right style="margin: 0 0 0 0; text-align: center; border:1px solid #aaaaaa; font-size: 85%; width: 250px;" class=box
 
−
|-
 
 
|
 
|
 
{{Urzędnik infobox
 
{{Urzędnik infobox
Linia 83: Linia 126:
 
  |1. do            = <small>(1) </small>1285, <small>(2) </small>1289
 
  |1. do            = <small>(1) </small>1285, <small>(2) </small>1289
 
  |1. powołanie      =  
 
  |1. powołanie      =  
−
  |1. poprzednik    = <small>1. </small>[[Hermán Rubinus]]<br><small>2. </small>[[Hont-Pázmány Janka]] (?)
+
  |1. poprzednik    = <small>1. </small>[[Hermán Rubinus]]<br><small>2. </small>[[Hont-Pázmány II. Ivánka]]
 
  |1. następca      = <small>1. </small>[[Balassa Demeter]] (?)<br><small>2. </small>[[Hont-Pázmány Tamás]]
 
  |1. następca      = <small>1. </small>[[Balassa Demeter]] (?)<br><small>2. </small>[[Hont-Pázmány Tamás]]
  
−
  |2. tytuł          =  
+
  |2. tytuł          = [[Palatyn Królestwa Węgier]]
−
  |2. od            = :<br><small>(1) </small>1288, <small>(2) </small>1290, <small>(3) </small>1293<br><small>(4) </small>1295, <small>(5) </small>1297, <small>(6) </small>1299<br><small>(7) </small>1302
+
  |2. od            = :<br><small>(1) </small>1288, <small>(2) </small>1290<br><small>(3) </small>1293, <small>(4) </small>1295<br><small>(5) </small>1297, <small>(6) </small>1299<br><small>(7) </small>1302
−
  |2. do            = :<br><small>(1) </small>1289, <small>(2) </small>1291, <small>(3) </small>1293<br><small>(4) </small>1296, <small>(5) </small>1298, <small>(6) </small>1301<br><small>(7) </small>1310
+
  |2. do            = :<br><small>(1) </small>1289, <small>(2) </small>1291<br><small>(3) </small>1293, <small>(4) </small>1296<br><small>(5) </small>1298, <small>(6) </small>1301<br><small>(7) </small>1310
 
  |2. powołanie      =  
 
  |2. powołanie      =  
 
  |2. poprzednik    = <small>1. </small>[[Kőszegi Iván]]<br><small>2. </small>[[Mizse]]<br><small>3. </small>[[Szente-Mágócs Mihály]]<br><small>4. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>5. </small>[[Csák III. Máté]]<br><small>6. </small>[[Rátót II. Loránd]]<br><small>7. </small>[[Ákos I. István]]
 
  |2. poprzednik    = <small>1. </small>[[Kőszegi Iván]]<br><small>2. </small>[[Mizse]]<br><small>3. </small>[[Szente-Mágócs Mihály]]<br><small>4. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>5. </small>[[Csák III. Máté]]<br><small>6. </small>[[Rátót II. Loránd]]<br><small>7. </small>[[Ákos I. István]]
−
  |2. następca      = <small>1. </small>[[Basztély Rénold]]<br><small>2. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>3. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>4. </small>[[Csák III. Máté]]<br><small>5. </small>[[Péc Apor]]<br><small>6. </small>[[Ákos I. István]]<br><small>7. </small>[[Borsa Kopasz]]
+
  |2. następca      = <small>1. </small>[[Básztély II. Rénold]]<br><small>2. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>3. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>4. </small>[[Csák III. Máté]]<br><small>5. </small>[[Péc Apor]]<br><small>6. </small>[[Csák III. Máté]]<br><small>7. </small>[[Borsa Kopasz]]
  
 
  |klan              = [[Aba]]
 
  |klan              = [[Aba]]
Linia 98: Linia 141:
 
  |pochodzenie      = węgierskie
 
  |pochodzenie      = węgierskie
 
  |państwo          = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
 
  |państwo          = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
−
  |data urodzenia    =  
+
  |data urodzenia    = data nieznana
 
  |miejsce urodzenia =  
 
  |miejsce urodzenia =  
 
  |data śmierci      = 5 września 1311
 
  |data śmierci      = 5 września 1311
Linia 104: Linia 147:
 
  |przyczyna śmierci =  
 
  |przyczyna śmierci =  
 
  |miejsce spoczynku =  
 
  |miejsce spoczynku =  
−
  |ojciec            = David I
+
  |ojciec            = [[I. Dávid]]
 
  |matka            =  
 
  |matka            =  
 
  |rodzeństwo        =  
 
  |rodzeństwo        =  
Linia 111: Linia 154:
 
  |1. związek od    =  
 
  |1. związek od    =  
 
  |1. związek do    =  
 
  |1. związek do    =  
−
  |1. dzieci        = János<br />III Miklós<br />David II<br />II László<br />II. Amadé<br />Dominic<br />Katerina
+
  |1. dzieci        = János<br />[[III. Miklós]]<br />[[II. Dávid]]<br />[[II. László]]<br />[[II. Amadé]]<br />Dominic<br />Katerina
 
  |dokonania        =  
 
  |dokonania        =  
 
  |odznaczenia      =  
 
  |odznaczenia      =  
Linia 120: Linia 163:
 
|}
 
|}
  
−
{{Infobox nobility
+
{{SORTUJ:Aba, Amade}}
−
| name          = Amadeus Aba
 
−
| native name  =
 
−
| title        =
 
−
| image        =
 
−
| image_size          = 220px
 
−
| caption      =
 
−
| succession    = [[Palatine of Hungary]]
 
−
| reign        = 1302–1310
 
−
| coronation    =
 
−
| predecessor  = several others
 
−
| successor    = [[James Borsa]]
 
−
| regent        =
 
−
| spouse        =
 
−
 
 
−
| place of burial=
 
−
| signature =
 
−
}}
 
−
'''Amadeus Aba''' or '''Amade Aba''' ({{lang-hu|Aba Amadé}}; ? &ndash; 5 September 1311) was a Hungarian [[oligarchy|oligarch]] in the [[Kingdom of Hungary]] who ruled ''de facto'' independently the northern and north-eastern [[Comitatus (Kingdom of Hungary)|counties]] of the kingdom (today parts of Hungary, Slovakia and [[Ukraine]]). He held the office of [[Palatine (Kingdom of Hungary)|Palatine]] ''(nádor)'' several times (1288–1289, 1290–1291, 1291–1293, 1295–1296, 1297–1298, 1299–1300, 1302–1310), and he was also [[judge royal]] ''(országbíró)'' twice (1283–1285, 1289). He was assassinated at the south gate in the city of [[Košice|Kassa]] by Saxon burghers.
 
−
 
 
−
[[Plik:Oligarch domains 1301 1310.png|mały|300px|Ziemie Amadeja Aby we wsch. Słowacji i Zakarpaciu]]
 
−
[[Plik:Zaros Superioris Hungariae Civitas.jpg|mały|[[Zamek Szaryski]]]]
 
−
[[Plik:Pečať palatína Omodeja.jpg|mały|Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA]]
 
−
[[Plik:Nevitske Castle 1.jpg|mały|160px|Zamek w Nevicke koło [[Użhorod]]u]]
 
−
'''Amadej Aba''' ([[język węgierski|węg.]] ''Aba Amadé'', [[Łacina|łac.]] ''Amadeus'', ''Omodeus'', ur. ok. [[1240]], zm. [[5 września]] [[1311]] w [[Koszyce|Koszycach]]) – węgierski [[możnowładztwo|możnowładca]] z przełomu [[XIII wiek|XIII]] i [[XIV wiek]]u. Należał do jednego z największych węgierskich rodów – [[Aba (ród)|Aba]], był synem ''Dawida''.
 
−
 
 
−
Na przełomie [[XIII wiek|XIII]] i [[XIV wiek]]u był jednym z najpotężniejszych możnowładców [[Węgry|Węgier]], którego strefa wpływów obejmowała północno-wschodnią część kraju (ob. wsch. [[Słowacja]] i [[Zakarpacie]]).
 
−
 
 
−
== Kariera w czasach Arpadów ==
 
−
Po raz pierwszy pojawił się u boku króla [[Władysław IV Kumańczyk|Władysława IV]] w bitwie pod [[bitwa pod Suchymi Krutami|Suchymi Krutami]] w 1278 roku. W roku 1280 został [[komes]]em (''ispán'') ''Hermanstadt'' (ob. [[Sybin]]), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi [[Sasi siedmiogrodzcy|Sasami]]. Od lat 80. [[XIII wiek]]u walczył pomyślnie z [[Połowcy|Kumanami]]. W latach 1283–1285 po raz pierwszy był ''sędzią królewskim'' (''iudex curie regiae'', [[język węgierski|węg.]] ''országbíró'', dosł. ''sędzia krajowy'').
 
−
 
 
−
W latach 1288–1301 wielokrotnie pełnił urząd [[palatyn (tytuł)|palatyna]] ([[język węgierski|węg.]] ''nádor''). W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi Władysławowi IV, gdy ten zajął jeden z jego zamków – [[Tokaj(miasto)|Tokaj]]. Król miesiąc później umarł (lipiec 1290), a jego następcą został [[Andrzej III]] – ostatni król [[Węgry|Węgier]] z dynastii [[Arpadowie|Arpadów]]. Amadej Aba był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku, mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał.
 
−
 
 
−
Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu [[Węgry|Węgier]] stali się: następca tronu [[Czechy|Czech]], późniejszy [[Wacław III]], oraz książę [[Karol Robert]] z dynastii [[Andegawenowie|Andegawenów]]. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadej został zwolennikiem [[Karol Robert|Karola Roberta]]. Z nim oraz z księciem [[Styria|Styrii]] [[Rudolf III Habsburg|Rudolfem III Habsburgiem]] zawarł w ''Pożoniu'' (obecnie [[Bratysława]]) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w Rákos (obecnie w granicach [[Peszt|Pestu]]), uznającym Karola Roberta za króla, zaś w 1309 w jego koronacji. W 1308 został komesem [[Spisz]]u. W 1310 negocjował w [[Segedyn]]ie z wojewodą [[Siedmiogród|siedmiogrodzkim]] ''Władysławem Kánem (László Kán)'' warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej.
 
−
 
 
−
== Wzrost potęgi ==
 
−
Amadej Aba ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem Fintą zamek ''Nevicke'' (obecnie na [[Zakarpacie|Zakarpaciu]]) oraz prawdopodobnie [[Szokoly]] (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego rodzina stała się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W 1285 roku otrzymał zamek w [[Füzér]]. W zamian za swoją służbę dla państwa w 1288 roku otrzymał od króla Władysława IV [[Komitat Ung]]. Wykorzystując zawirowania polityczne po wymarciu dynastii Arpadów w pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków [[Boldogkőváralja]], [[Gönc]], [[Vizsoly]] i [[Regéc]]. W 1310 zajął [[Lubowla (Słowacja)|Lubowlę]] na Spiszu i [[Mukaczewo]] na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadej bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w Gönc.
 
−
 
 
−
== Sojusz z Władysławem Łokietkiem ==
 
−
Amadej Aba uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. [[XIII wiek]]u otrzymał ziemie i przywileje od [[Władysław I Łokietek|Władysława Łokietka]]. W latach 1304–1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i [[Czechy|Czech]], [[Wacław II|Wacławowi II]]. Wojska Amadeja pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu zamku [[Pełczyska (województwo świętokrzyskie)|Pełczyska]], [[Wiślica|Wiślicy]] i [[Lelów|Lelowa]]<ref>{{Cytuj |url=http://www.poczet.com/lokietek.htm |tytuł=Władysław I Łokietek – poczet.com |opublikowany=www.poczet.com |język=pl |data dostępu=2017-11-21}}</ref>.
 
−
 
 
−
W 1311 roku wsparł zbrojnie Władysława Łokietka, gdy trwał w Krakowie – wspierający Jana Luksemburskiego – [[bunt wójta Alberta]].
 
−
 
 
−
== Konflikt z Karolem Robertem i upadek rodu ==
 
−
W połowie roku 1310 Amadej popadł w niełaskę u króla [[Karol Robert|Karola Roberta]] i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt Aby. W roku 1311 zamierzał zdobyć [[Koszyce]], ale został zabity w potyczce przez tamtejszych [[Sasi|Sasów]]. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem [[Słowacja|Górnych Węgier]], [[Mateusz Czak|Mateuszem Czakiem]], ale zostali pokonani w [[Bitwa pod Rozhanovcami|bitwie pod Rozhanovcami]] k. [[Koszyce|Koszyc]] w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu [[Aba (ród)|Aba]] na historię Węgier. Posiadłości rodu podzielono na części i rozdano w latach 1320–1340.
 
−
 
 
−
== Przypisy ==
 
−
{{Przypisy}}
 
−
 
 
−
{{Kontrola autorytatywna|WORLDCATID=}}
 
−
 
 
−
{{SORTUJ:Aba, Amadej}}
 
  
 +
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 +
[[Kategoria:Klan Aba]]
 +
[[Kategoria:Klany]]
 +
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
 +
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
 
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
−
 
+
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
−
[[Kategoria:Sędziowie króla Węgier]]
+
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
−
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
+
[[Kategoria:Węgierscy oligarchowie]]
 +
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
−
[[Kategoria:Szybkie]]
+
[[Kategoria:Zmarli w 1311]]
 +
[[Kategoria:Zmarli w XIV wieku]]

Aktualna wersja na dzień 17:44, 20 wrz 2020

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskiem. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskiem są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Sędzia królewski
(1283-1285) 		Następca:
Hermán Rubinus Balassa Demeter (?)
Poprzednik: Sędzia królewski
(1289) 		Następca:
Hont-Pázmány II. Ivánka Hont-Pázmány Tamás
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1288-1289) 		Następca:
Kőszegi Iván Básztély II. Rénold
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1290-1291) 		Następca:
Mizse Kőszegi I. Miklós
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1293) 		Następca:
Szente-Mágócs Mihály Kőszegi I. Miklós
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1295-1296)
Współrządzący:
Csák III. Máté 		Następca:
Kőszegi I. Miklós Csák III. Máté
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1297-1298) 		Następca:
Csák III. Máté Péc Apor
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1299-1301) 		Następca:
Rátót II. Loránd Csák III. Máté
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1302-1310)
Współrządzący:
Ákos I. István
Kőszegi Iván
Rátót II. Loránd
Péc Apor 		Następca:
Ákos I. István Borsa Kopasz
Plik:Oligarch domains 1301 1310.png
Ziemie Amadeja Aby we wsch. Słowacji i Zakarpaciu
Plik:Zaros Superioris Hungariae Civitas.jpg
Zamek Szaryski
Plik:Pečať palatína Omodeja.jpg
Pieczęć z napisem †S(igillum)• OMODEI PALATINI DE GENERE OBA
Plik:Nevitske Castle 1.jpg
Zamek w Nevicke koło Użhorodu

Aba Amadé (pol. Amadej Aba, łac. Amadeus, także Omodeus) (* ok.1240, † 5 września 1311 w Koszycach) – węgierski szlachcic, oligarcha, de facto niezależnie rządził północnymi i północno-wschodnimi komitatami królestwa (dziś części Węgier, Słowacji i Ukrainy). Kilkakrotnie piastował urząd palatyna (1288–1289, 1290–1291, 1291–1293, 1295–1296, 1297–1298, 1299–1300, 1302–1310), był także dwukrotnie sędzią królewskim (1283-1285, 1289). Zamordowany przy południowej bramie miasta Kassa (obecnie Koszyce) przez saksońskich mieszczan.

Kariera w czasach Arpadów

Po raz pierwszy pojawił się u boku króla Władysława IV w bitwie pod Suchymi Krutami w 1278 roku. W roku 1280 został komesem (ispánem) Hermanstadt (obecnie Sybin), a jego głównym zadaniem stało się sprawowanie władzy nad tamtejszymi Sasami. Od lat 80. XIII wieku walczył pomyślnie z Kumanami. W latach 1283–1285 po raz pierwszy był sędzią królewskim (iudex curie regiae).

W latach 1288–1301 wielokrotnie pełnił urząd palatyna. W roku 1288 otrzymał go po raz pierwszy, rok później – utracił, aby po raz drugi zostać sędzią królewskim. Jednak w roku 1290 zbuntował się przeciwko królowi Władysławowi IV, gdy ten zajął jeden z jego zamków – Tokaj. Król miesiąc później zmarł (lipiec 1290), a jego następcą został Andrzej III – ostatni król Węgier z dynastii Arpadów. Amadé był wiernym stronnikiem króla Andrzeja aż do jego śmierci w 1301 roku, mimo że ten kilkakrotnie odwoływał go ze stanowiska palatyna i znowu nań przywracał.

Po śmierci Andrzeja III najważniejszymi pretendentami do tronu stali się: następca tronu Czech, późniejszy Wacław III, oraz książę Karol Robert z dynastii Andegawenów. Wacław został koronowany na króla Węgier w 1301 roku (jako Władysław V), ale w 1304 uciekł do ojczyzny. Wtedy Amadé został zwolennikiem Karola Roberta. Z nim oraz z księciem Styrii Rudolfem III Habsburgiem zawarł w Pozsony (obecnie Bratysława) sojusz przeciwko Wacławowi. W roku 1307 jako palatyn wziął udział w sejmie w Rákos (obecnie w granicach Pestu, uznającym Karola Roberta za króla, zaś w 1309 w jego koronacji. W 1308 został komesem Szepes. W 1310 negocjował w Segedynie z wojewodą Siedmiogrodu Władysławem V Kánem warunki poddania się tego ostatniego pod władztwo Korony Węgierskiej.

Wzrost potęgi

Amadé ze zdobytych i odziedziczonych terytoriów stworzył praktycznie niepodległą prowincję. Po ojcu odziedziczył wraz z bratem Fintą zamek Nevicke (obecnie na Zakarpaciu) oraz prawdopodobnie Szokoly (obecnie Sokoľ koło Koszyc). Jego ród stał się jedną z najbardziej wpływowych w kraju. W 1285 roku otrzymał zamek w Füzér. W zamian za swoją służbę dla państwa w 1288 roku otrzymał od króla Władysława IV komitat Ung. Wykorzystując zawirowania polityczne po wymarciu dynastii Arpadów w pierwszym dziesięcioleciu XIV w. wszedł w posiadanie zamków Boldogkőváralja, Gönc, Vizsoly i Regéc. W 1310 zajął Lubowlę na Spiszu i Mukaczewo na Zakarpaciu. W swoich posiadłościach Amadé bezprawnie korzystał z prerogatyw królewskich, tzn. nadawał ziemie i przywileje swoim podwładnym. Swój dwór ustanowił w Gönc.

Sojusz z Władysławem Łokietkiem

Amadé uczestniczył również w walkach o polski tron. W latach 80. XIII wieku otrzymał ziemie i przywileje od Władysława Łokietka. W latach 1304–1305 wspierał Łokietka militarnie w walkach o tron przeciwko królowi Polski i Czech, Wacławowi II. Wojska Amadé pomogły Łokietkowi m.in. w opanowaniu zamku Pełczyska, Wiślicy i Lelowa[1].

W 1311 roku wsparł zbrojnie Władysława Łokietka, gdy trwał w Krakowie – wspierający Jana Luksemburskiego – bunt wójta Alberta.

Konflikt z Karolem Robertem i upadek rodu

W połowie roku 1310 Amadé popadł w niełaskę u króla Karola Roberta i został pozbawiony stanowisk. Skutkiem był bunt rodu Aba. W roku 1311 zamierzał zdobyć Koszyce, ale został zabity w potyczce przez tamtejszych Sasów. Po śmierci jego synowie również walczyli przeciwko królowi, sprzymierzając się z panem Górnych Węgier, Mateuszem III Czakiem, ale zostali pokonani w bitwie pod Rozhanovcami k. Koszyc w roku 1312. Bitwa ta zakończyła okres wpływów rodu na historię Węgier. Posiadłości rodu podzielono na części i rozdano w latach 1320–1340.

Przypisy

  1. ↑ Władysław I Łokietek – poczet.com, www.poczet.com [dostęp 2017-11-21].

Aba Amadé

— Sędzia królewski
Palatyn Królestwa Węgier		 —
Pieczęć Amadeusa Aby
Pieczęć Amadeusa Aby
Sędzia królewski
Okres od (1) 1283, (2) 1289
do (1) 1285, (2) 1289
Poprzednik 1. Hermán Rubinus
2. Hont-Pázmány II. Ivánka
Następca 1. Balassa Demeter (?)
2. Hont-Pázmány Tamás
Palatyn Królestwa Węgier
Okres od :
(1) 1288, (2) 1290
(3) 1293, (4) 1295
(5) 1297, (6) 1299
(7) 1302
do :
(1) 1289, (2) 1291
(3) 1293, (4) 1296
(5) 1298, (6) 1301
(7) 1310
Poprzednik 1. Kőszegi Iván
2. Mizse
3. Szente-Mágócs Mihály
4. Kőszegi I. Miklós
5. Csák III. Máté
6. Rátót II. Loránd
7. Ákos I. István
Następca 1. Básztély II. Rénold
2. Kőszegi I. Miklós
3. Kőszegi I. Miklós
4. Csák III. Máté
5. Péc Apor
6. Csák III. Máté
7. Borsa Kopasz
Dane biograficzne
Klan Aba
Pochodzenie węgierskie
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny data nieznana
Śmierć 5 września 1311
Miejsce Koszyce
Ojciec I. Dávid
Żona nieznana
Dzieci János
III. Miklós
II. Dávid
II. László
II. Amadé
Dominic
Katerina
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Aba_Amadé&oldid=44101”