|
|
| (Nie pokazano 25 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) |
| Linia 1: |
Linia 1: |
| − | [[Kategoria:1w]] | + | [[Kategoria:0]] |
| | {{Uwaga| | | {{Uwaga| |
| | |strona = https://hu.wikipedia.org/wiki/Tartom%C3%A1ny%C3%BAr | | |strona = https://hu.wikipedia.org/wiki/Tartom%C3%A1ny%C3%BAr |
| Linia 19: |
Linia 19: |
| | | | | | |
| | | | |
| − | [[Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg|thumb|left|300px|Suwerenne terytoria ''królewiąt'' na Węgrzech na początku XIV wieku]]
| + | '''Oligarcha''' − ''pan prowincjonalny'' oznacza szlachcica, ''małego króla'', który rządził autonomicznie nad większą częścią kraju. Zwykle korzystał także z przywilejów królewskich, niezależnie od aprobaty króla. Okres świetności oligarchów na Węgrzech przypadał na okres między najazdem Tatarów a śmiercią [[Csák III. Máté|Mateusza III Csáka]]. Ta epoka jest czasami określana jako „anarchia feudalna”, nawiązująca do osłabienia władzy centralnej (królewskiej). |
| | | | |
| − | A '''tartományúr''' (vagy oligarcha) szó egy nagyobb országrészen önhatalmúlag uralkodó főnemest, '''kiskirályt''' jelent. Rendszerint királyi [[Kiváltság|privilégium]]okat is használt, függetlenül a [[király]] jóváhagyásától. Magyarországon az '''oligarchák''' fénykora a [[tatárjárás]] és [[Csák Máté (trencséni tartományúr)|Csák Máté]] halála közötti időszakban volt. Ezt a korszakot néha "feudális anarchiának" is nevezik, utalva a központi (királyi) hatalom meggyengülésére.
| + | == Średniowieczni oligarchowie węgierscy == |
| | | | |
| − | == Középkori magyar oligarchák ==
| + | [[Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg|thumb|600px|Suwerenne terytoria ''królewiąt'' na Węgrzech na początku XIV wieku]] |
| | | | |
| − | * [[Aba Amadé]]<ref>{{CitLib |aut= |tit=[[Uj Idők lexikona]] I–XXIV. |loc=Budapest |red=Singer és Wolfner Irodalmi Intézet Rt. |ann=1936–1942}}</ref> ([[Górne Węgry]]) | + | * [[Aba Amadé]]<ref>''[https://hu.wikipedia.org/wiki/Uj_Id%C5%91k_lexikona Uj Idők lexikona]'' I–XXIV. Budapest: Singer és Wolfner Irodalmi Intézet Rt. 1936–1942. </ref> ([[Górne Węgry]]) |
| | * [[Ákos I. István]] ([[Borsod]]) | | * [[Ákos I. István]] ([[Borsod]]) |
| | * [[Babonić IV. István]] ([[Dolna Slawonia]]) | | * [[Babonić IV. István]] ([[Dolna Slawonia]]) |
| Linia 33: |
Linia 33: |
| | * [[Stefan Dragutin]] ([[Realm of Stefan Dragutin|Dolna Syrmia]]) | | * [[Stefan Dragutin]] ([[Realm of Stefan Dragutin|Dolna Syrmia]]) |
| | * [[Frangepán Duim]] ([[Dalmacja]]) | | * [[Frangepán Duim]] ([[Dalmacja]]) |
| − | * [[Gutkeled Joakim]] ([[]]) | + | * [[Gutkeled Joakim]] |
| | * [[Kán III. László]] ([[Siedmiogród]]) | | * [[Kán III. László]] ([[Siedmiogród]]) |
| − | * [[Kőszegi Henrik]] (Southern [[Transdanubia]]) | + | * [[Kőszegi Henrik]] (południowe [[Zadunaje]]) |
| − | * [[Kőszegi Iván]] (Western [[Transdanubia]]) | + | * [[Kőszegi Iván]] (zachodnie [[Zadunaje]]) |
| − | * [[Pók Miklós]] ([[Partium]]) | + | * [[Pok Miklós]] ([[Partium]]) |
| | * [[Rátót II. Domokos]] ([[Nógrád]])</small> | | * [[Rátót II. Domokos]] ([[Nógrád]])</small> |
| | * [[Šubić Pál]] ([[Chorwacja]], [[Banat Bośni]]) | | * [[Šubić Pál]] ([[Chorwacja]], [[Banat Bośni]]) |
| | * [[Vejtehi Tivadar]] ([[Banat Severin]]) | | * [[Vejtehi Tivadar]] ([[Banat Severin]]) |
| | | | |
| − | == Przypisy ==
| + | == ''Lojalni oligarchowie'' według Attili Zsoldosa == |
| − | {{izvori}}
| |
| − | | |
| − | | |
| − | [[Kategória:Magyar feudalizmus]]
| |
| − | [[Kategória:Társadalmi rétegek]]
| |
| − | | |
| − | | |
| − | {{Uwaga|
| |
| − | |strona = https://hu.wikipedia.org/wiki/Cs%C3%A1k_Ugrin_(orsz%C3%A1gb%C3%ADr%C3%B3)
| |
| − | |autorzy = https://hu.wikipedia.org/w/index.php?title=Cs%C3%A1k_Ugrin_(orsz%C3%A1gb%C3%ADr%C3%B3)&action=history
| |
| − | |nota = węgierski
| |
| − | }}
| |
| − | {|
| |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | {|
| |
| − | |-style="vertical-align:top;"
| |
| − | |
| |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[brak informacji]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Ban Severin]]<br>(ok.1268)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[brak informacji]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Monoszló III. Miklós]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Koniuszy królewski]]<br>(1273)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[brak informacji]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Gutkeled Pál]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Ban Severin]]<br>(ok.1274-1275)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Gutkeled Pál]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Csák II. Máté]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Wojewoda Siedmiogrodu]]<br>(1275)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Kán II. László]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Geregye Miklós]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Sędzia królewski]]<br>(1275-1276)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Mojs, syn Mojsa]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Kán II. László]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Wojewoda Siedmiogrodu]]<br>(1276)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Csák II. Máté]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Kökényes-Radnót II. Mikod]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Ban Severin]]<br>(1276)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Gutkeled Pál]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Kőszegi Iván]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Skarbnik królewski]]<br>(1277-1279)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Aba II. Lőrinc]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[brak informacji]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Ban Maczwy]]<br>(1279)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Kun Erzsébet]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Péter (podczaszy)]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Sędzia królewski]]<br>(1304?-1311?)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Csák János]]
| |
| − | }}
| |
| − | | |
| − | {{Redoslijed|
| |
| − | |poprzednik = [[Kőszegi III. Miklós]]
| |
| − | |gl_članak_funkcija = [[Skarbnik królewski]]<br>(1307-1309)
| |
| − | |współrządzący =
| |
| − | |następca = [[Csák III. Máté]]
| |
| − | }}
| |
| − | {|
| |
| − | |
| |
| − | |}
| |
| − | [[Gutkeled II. Miklós|II Miklós/Nikola II.]]<br>[[Gutkeled Joakim|Joakim Pektar]]<br>I. István/Stjepan II.<br>Pál <br>
| |
| − | Miklós Gutkeled (hu) (†1288), juge suprême du Royaume de Hongrie, voïvode de Transylvanie.<br>
| |
| − | Joakim Gutkeled (hu) (†1277), ban de Slavonie, maître du trésor.<br>
| |
| − | István Gutkeled (hu) (†1280), juge suprême de Hongrie.
| |
| − | | |
| − | '''Csák III. Ugrin''' Ugrin (*Ugron przed 1240, † 1311), węgierski szlachcic z rodu [[Csák]]ów, [[Ban Severin]] (1268) za panowania króla Węgier [[IV. Béla| Béli IV], Nie sprawował urzędu krajowego za panowania [[V. István magyar király|Stefana V]]. Za panowania [[IV. László|Władysława IV]] był [[koniuszy|koniuszym królewskim]] (1272–1274), [[ispán]]em komitatu [[Szerém]] (1272–1273), '''banem tytularnym''', [[sędzia|sędzią królewskim]] (1275), [[wojewoda|wojewodą Siedmiogrodu]] (1275–1276), [[ispán]] komitatu [[Bánya]] (1277), [[Ban Maczwy|banem Maczwy]] i [[Ban Bośni|banem Bośni]] (1278–1279). Za panowania [[III. András|Andrzeja III]] był [[ispán]]em komitatu [[Pozsega]] (1293). W 1298 r. król nazwał go „najbardziej '''zaproszonym'''” baronem. Podczas ''[[interregnum]]'' był „strażnikiem” i „najwierniejszym baronem” [[Karol Robert|Karola Roberta]]. Ponownie został [[ispán]]em komitatu [[Szerém]] i [[tárnokmester]] (1306–1309).
| |
| − | | |
| − | <small><small>''Tekst pochyłą czcionką'''''Csák nembeli Ugrin''' (''Ugron''; [[1240]] előtt – [[1311]]) országbáró (– ''barones regni''), a [[Csák nemzetség]] tagja. [[IV. Béla magyar király|IV. Béla]] uralkodása alatt [[Szörényi bánság|szörényi bán]] (1268). [[V. István magyar király|V. István]] alatt nem töltött be országos tisztséget. [[IV. László magyar király|IV. László]] alatt [[lovászmester]] (1272–1274), [[Szerém vármegye|szerémi]] [[ispán]] (1272–1273), címzetes bán, [[országbíró]] (1275), [[erdélyi vajda]] (1275–1276), [[Bánya várispánság|bányai]] ''(banai)'' ispán (1277), [[tárnokmester]] (1277–1279), majd [[Macsói bánság|macsói]] és [[Boszniai bánság|boszniai]] bán (1278–1279). [[III. András magyar király|III. András]] alatt [[Pozsega vármegye|pozsegai]] ispán (1293). 1298-ban a király a „leghívebb” bárójának nevezte. Az interregnum idejében Károly Róbert „gyámja” és „leghűségesebb bárója”, ismét szerémi ispán és tárnokmester (1306–1309). </small></small>
| |
| − | | |
| − | Współczesne mu zapisy obejmują nazwiska ''Ugrinius'', ''Ugrinus'', ''Wgrinus'', ''Wgrino'', ''Vgrini'', dla których przez resztę życia stosował przedrostek ''filius Pous''.
| |
| − | | |
| − | <small><small>A korabeli iratokban ''Ugrinius'', ''Ugrinus'', ''Wgrinus'', ''Wgrino'', ''Vgrini'' neveken fordul elő, melyhez élete végéig a ''filius Pous'' előnevet használta. </small></small>
| |
| − | | |
| − | == Pályája, birtokügyei ==
| |
| − | == Twoja kariera, majątek ma znaczenie ==
| |
| − | | |
| − | Ugrina spotykamy po 1240 r., a w pierwszym przypadku w 1268 r. jako [[Ban Severin|bana Severin]]. W tym czasie miał dwóch synów, a jeden z jego oficerów przekazał dwa majątki Denisa, syna Arnata Zsadány, komitatowi [[Nógrád]] (obecnie Felső i Alsópetény), '''w granicach dziadka i ojca'''. [1]
| |
| − | | |
| − | <small><small>Ugrinnal 1240 után, első esetben 1268-ban szörényi bánként találkozunk. Ekkor már két fia is van, és egyik tisztjének a Zsadány nembeli Arnat fia Dénesnek a Nógrád megyében lévő Petény (jelenleg [[Felsőpetény|c]]- és [[Alsópetény]]) nevű két birtokát azokkal a határokkal adományozta el, amelyekben nagyatyja és atyja is bírta.<ref name="Wertner"/> </small></small>
| |
| − | | |
| − | Po śmierci Beli IV, Ugrin nie pełnił żadnego urzędu państwowego za panowania [[V. István|Stefana V]]. Prawdopodobnie było to spowodowane jego stanowiskiem podczas konfliktu dwóch królów [1].
| |
| − | | |
| − | <small><small>IV. Béla halála után [[V. István magyar király|V. István]] alatt nem viselt országos hivatalt, ennek oka valószínűleg a két király szembenállása idején képviselt pártállása lehetett.<ref name="Wertner"/> </small></small>
| |
| − | | |
| − | Po objęciu tronu przez [[IV. László|Władysława IV]] ponownie był [[sędzia|sędzią królewskim]], od 27 listopada 1272 r. do 1274 r., a od 1 grudnia 1272 r. do 27 września 1273 r. [[ispán]]em komitatu [[Szerém]]. Jako lovászmester potwierdza swoją nadaną w 1268 r. '''posiadłość osmańską''', w której po raz pierwszy nazywa siebie jako ''Mistrz Ugrin, syn Pousa z rodziny Csáków'' [1].
| |
| − | | |
| − | <small><small>[[IV. László magyar király|IV. László]] trónra lépésekor újra országnagy, 1272. november 27-től 1274-ig lovászmester és mellette 1272. december 1-től, 1273 szeptember 27-ig szerémi ispán is. Mint lovászmester erősíti meg a petényi birtokról szóló 1268. évi adományozását, ezen oklevélben nevezi magát először a Csák nembeli Pous fia Ugrin mesternek.<ref name="Wertner"/> </small></small>
| |
| − | | |
| − | Jesienią 1273 r. '''[M 5]''' Mojs był z palatynem, a później Simon zastępcą sędziego Börd '''(kto)?''' zbuntował się przeciwko Władysławowi IV. [1] [2] 17 października 1273 r. w Budzie król nazywa '''Ugrina''' niewiernym i przekazuje '''jego''' pałac w Ostrzyhomiu jako '''biskup''' Budy za '''jego''' długi [3]. Niemniej jednak w 1275 r. Ugrin nadal był [[sędzia|sędzią królewskim]] i tytularnym banem, a pałac Ostrzyhom '''pozostał'''. 2 grudnia 1275 r. otrzymał funkcję [[wojewoda|wojewody Siedmiogrodu]], które pełnił tylko do pierwszej połowy 1276 r. Od 10 listopada 1277 r. do 29 marca 1279 r. był '''porucznikiem królewskim''', a w 1277 r. był '''małżonkiem''' komitatu [[Bánya]] ''(Bana)''. W latach 1278–1279 był [[Ban Maczwy|banem Maczwy]] i [[Ban Bośni|banem Bośni]]. Pod koniec marca 1278 roku sprzedał swój pałac w Ostrzyhomiu miejscowej kapitule, a wiosną 1280 roku sprzedał pozostałą część swojej posiadłości w Petény [[ispán]]owi Erdő z rodziny [[Zsombor]] [1].
| |
| − | | |
| − | <small><small>1273 őszén<ref group=m>Wertner az eseményt 1275 első felére tette (a korábbi Moys nádorról írt tanulmányában foglaltakkal egyezően).</ref> Mojs volt nádorral és bördi Simon későbbi alországbíróval együtt IV. László ellen fellázadt.<ref name="Wertner"/><ref name="Karácsonyi"/> 1273. október 17-én Budán, a király hűtlennek nevezi és esztergomi palotáját tartozásai fejében Walter budai ispánnak adományozza.<ref>{{cite book |author= Csánky Dezső |authorlink= Gárdonyi Albert |title= Budapest történetének okleveles emlékei. Monumenta diplomatica civitatis Budapest, I. (1148-1301). |publisher= Budapest |year= 1936.}}</ref> Ennek ellenére 1275-ben mégis országbíró és címzetes bán, és az esztergomi palota is a birtokában maradt. 1275. december 2-án megkapta az erdélyi vajdaságot, amelyet csak rövid ideig, 1276 első feléig töltött be. 1277. november 10-től, 1279. március 29-ig királyi tárnokmester, és mellette 1277-ben Bánya ''(Bana)'' megye ispánja is. 1278-tól, 1279-ig [[Macsói bánság|macsói és boszniai bán]]. 1278. március végén adta el az Esztergomban lévő palotáját az esztergomi káptalannak, 1280 tavaszán pedig a petényi birtokának még meglévő részét értékesítette a [[Zsombor nemzetség|Gyula-Zsombor nembeli]] Erdő ispánnak.<ref name="Wertner"/> </small></small>
| |
| − | | |
| − | | |
| − | Po 1279 roku, Władysław IV odwołał go ze wszystkich funkcji, jego nazwisko pojawia się tylko w sprawach majątkowych.
| |
| − | | |
| − | <small><small>1279 után, IV. László alatt már nem viselt országos tisztséget, neve csak birtokügyekben fordul elő. </small></small>
| |
| − | | |
| − | Latem 1280 r. król László wspomina o [[Kacsics Miklósie|Mikołaju Kacsics]], syna Eustachego (Leustáka), którego przodkowie byli zaangażowani w zabójstwo królowej [[Gertruda|Gertrud]] i stracili majątek w komitacie [[Nógrád]] w Losonc. Według króla Mikołaj odrestaurował majątek Losonc na prośbę Ugrina (syna Pousa). W 1284 r., '''jako syn mistrza Pousa mistrza Csáka''', Ugrin oświadczył, że starodawna posiadłość Kenéza, położona wzdłuż Gyöngyös w komitacie [[Vas]], zostanie przekazana banowi Tivadar jako nagroda za jego usługi, a król Władysław '''opuścił''' darowiznę 27 maja. W 1287 r. osiągnięto porozumienie między Ugrinem a '''Kutami''' komitatu [[Zala]] w sprawie niektórych posiadłości w pobliżu Drawy, co jest znane z ''certyfikacji Kapituły Pozsega''. [1]
| |
| − | | |
| − | <small><small>1280 nyarán említi meg László király, mint a [[Kacsics nemzetség|Kacsics nembeli]] Lesták fia Miklós pártfogóját, akinek ősei [[Gertrúd magyar királyné|Gertrúd királyné]] meggyilkoltatásában részt vettek és azért a Nógrád megyei losonci birtokukat elvesztették. A király szerint, Miklós a losonci birtokot Ugrin (Pous fia) kérésére kapta vissza. 1284-ben mint a Csák nembeli Pous mester fia Ugrin mester kinyilatkoztatta, hogy a Vas megyében a Gyöngyös mentén fekvő Kenéz nevű ősi birtokát szolgálatai jutalmazásául Tivadar bánnak adományozza, az adományozást László király május 27-én hagyta helyben. 1287-ben Ugrin és a Zala megyei Kutasiak között, bizonyos Dráva-melletti birtokokat érintően megegyezés jött létre, melyről a pozsegai káptalan tanúsításából szerezhetünk tudomást.<ref name="Wertner"/> </small></small>
| |
| − | | |
| − | Ugrin nie od razu otrzymał urząd państwowy za czasów [[III. András|Andrzeja III]], ale 11 lipca 1293 r. został [[ispán]]em komitatu [[Pozsega]]. [1]
| |
| − | | |
| − | <small><small>[[III. András magyar király|III. András]] alatt nem kapott ugyan rögtön országos méltóságot, de 1293. július 11-én már [[Pozsega vármegye|Pozsega megye]] ispánja.<ref name="Wertner"/> </small></small>
| |
| − | | |
| − | Zgodnie z listem Andrzeja III z dnia 11 lipca 1293 r .: [4]
| |
| − | | |
| − | <small><small>III. András 1293. július 11-én kelt levele szerint:<ref>{{cite journal | last=Szabó | first=Károly |authorlink=Szabó Károly (történész)|Szabó Károly | title= III. Endre fogsága | journal=Századok | year=1884. | pages= 97-113}}</ref> </small></small>
| |
| − | | |
| − | „... kiedy wysłał Mistrza Ugrina, swojego ukochanego '''wielbiciela''', nad morze przed swoją matką, a niektórzy z nich zostali schwytani przez niewiernych.
| |
| − | | |
| − | - Komunikat dr Károly Szabó
| |
| − | | |
| − | <small><small>{{idézet|'' … midőn kedvelt hívét Ugrin mestert édesanyja elébe a tengerpartra küldötte, és azt némely hűtlenek foglyul ejtették, Radiszló bán az ő parancsára a hűtlenekkel megütközött, azokat egy rokona és öt szolgája halálával s többek megsebesültével legyőzte, Ugrint kiszabadította … ''|Dr. Szabó Károly közlése}} </small></small>
| |
| − | | |
| − | Potem prawdopodobnie był już w południowej części kraju, w regionie [[Valkó-Szerém]]. 13 lipca 1298 r. Ugrin uzyskał certyfikat Andrzej a III, gdy Tatarzy zostali zaatakowani i zniszczeni w [[Banat Maczwy|banacie Maczwy]], '''mistrz''' Ugrin (syn Pousa) przekroczył Sawę, pokonał wroga i wysłał dwie zabite głowy Tatarów do Budy na dwór królewski. Król podarował Pabart w komitacie [[Valkó]] [[ispán]]owi '''Csák nembeli Orbán ''(Wrbanus)''''', który brał udział w kampanii pod hasłem „zwycięskiego” barona Ugrina, nominowanego do zwycięstwa. [1]
| |
| − | | |
| − | <small><small>Ezt követően valószínűleg már főként az ország déli részén, a valkó-szerémi vidéken tartózkodott. 1298. július 13-án tanúsította III. András, hogy amikor a tatárok [[Macsói bánság|Macsó vidékét]] megrohanták és pusztították, Ugrin mester (Pous fia) a [[Száva|Száván]] átkelt, az ellenséget legyőzte és két megölt tatár fejét [[Buda (történelmi település)|Budára]] a királyi udvarhoz küldte. A Király a győzelem kapcsán „leghívebb bárója“ Ugrin előterjesztésére, a zászlója alatt a hadjáratban részt vett Csák nembeli Orbán ''(Wrbanus)'' ispán fiainak a Valkó megyében fekvő Pabart adományozta.<ref name="Wertner"/> </small></small>
| |
| − | | |
| − | Po śmierci Andrzeja III Ugrin stał się wiernym stronnikiem [[Karol Robert|Karola Roberta]]. 24 sierpnia 1304 r. uczestniczył w zgromadzeniu węgierskich kościelnych i świeckich dostojników ku czci ich króla Karola w Pozsony.
| |
| − | | |
| − | <small><small>III. András halála után [[I. Károly magyar király|Károly Róbert]] rendíthetetlen híve lett. 1304. augusztus 24-én [[Pozsony]]ban részt vett a királyuknak Károlyt elismerő magyar egyházi és világi méltóságok összejövetelén- </small></small>
| |
| − | | |
| − | Ugrin był [[ispán]]em komitatu [[Szerém]] na czas nieokreślony, a od 15 czerwca 1309 r. do 15 czerwca 1309 r. [1] '''[m 6]''' Ponieważ '''zdeprecjonowany''' palatyn nie był w stanie pełnić funkcji pierwszego barona w pierwszej dekadzie XIV wieku, skarbnik tymczasowo wspiął się na szczyt hierarchii. W 1307 król Karol nazwał Ugrina „najbardziej lojalnym baronem swojego kraju” [5]
| |
| − | | |
| − | <small><small>Nem meghatározott időszakban volt [[Szerém vármegye|szerémi]] ispán, 1306-tól 1309. június 15-ig pedig [[tárnokmester]].<ref name="Wertner"/><ref group=m>A Wertner által hivatkozott oklevél keltezése: 1307. szeptember 3. ; Engel Pál archontológiája szerint Ugrin 1307-től töltöttbe be a tárnokmesteri méltóságot. Engel Pál: ''Magyarország világi archontológiája 1301-1457. I.'' MTA Történettudományi Intézete, Bp. 1996, (História Könyvtár. Kronológiák, adattárak 5.). 36. o.</ref> Mivel a leértékelődött nádori poszt a 14. század első évtizedében nem tölthette be az első bárói tisztség funkcióját, Csák Ugrin méltósága, a tárnokmesterség emelkedett ideiglenesen a hierarchia élére. Károly király 1307-ben „országa leghűségesebb bárójaként" nevezete meg Ugrint.<ref name="Kristó-1">{{cite journal | last=Kristó | first=Gyula |authorlink=Kristó Gyula | title= I. Károly főúri elitje (1301 – 1309) | journal=Századok | year=1999. | pages= 41-62}}</ref> </small></small>
| |
| − | | |
| − | == ''Lojalni oligarchowie'' według Attili Zsoldosi == | |
| − | | |
| − | [[Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg|bélyegkép|jobb|Csák Ugrin feltételezett tartományurasága [[Hóman Bálint]] térképe nyomán]]
| |
| | | | |
| | [...] | | [...] |
| | | | |
| − | [[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] w ''Hűséges oligarchák'' po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „'''oligarchę'''” od „''prowincjała''” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii '''prowincjałów''', ponieważ w swojej prowincji od Temesváru do Pozsegę zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”. Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek '''państwowy''' w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, '''gdy władca prowincji zostanie oligarchą'''. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn [[Csák Miklós|Mikołaj]], w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim [[ispán]]om [19]. | + | [[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] w ''Hűséges oligarchák'' po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „''oligarchę''” od „''prowincjała''” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii ''prowincjałów'', ponieważ w swojej prowincji od [[Temesvár]]u do [[Pozsega|Pozsegę]] zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”.<ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila. Hűséges oligarchák, ''A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére''. Magyar Országos Levéltár, str. 347–354. (2012). ISBN 978-963-7228-34-6</ref> Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek państwowy w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, gdy władca prowincji zostanie oligarchą. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn [[Csák Miklós|Mikołaj]], w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim ''[[ispán]]om'' <ref name="Zsoldos"/>. |
| − | | |
| − | <small><small>Zsoldos Attila ''Hűséges oligarchák'' c. 2012-es tanulmányában első ízben tett különbséget "oligarcha" és "tartományúr" között. Szerinte Csák Ugrin azért tartozik a tartományúr kategóriába, mert az általa uralt, [[Temesvár]]tól [[Pozsega|Pozsegáig]] terjedő tartományában teret engedett a király hatalmi jogainak (pl. királyi igazságszolgáltatás; birtokok, vámok, adómentességek adományozása, és olyan esetek is ismertek, amikor az Ugrin tartományában örökös nélkül elhunyt birtokos földjei a koronára háramlottak). Megállapításait elsődleges forrásokkal (oklevelekkel) igazolta. De Zsoldos ezen állításában a „tartományúr” már nem az eddig használt oligarcha szinonimája, hanem új fogalom. Az új értelemben a '''tartományúr''': „a középkori Magyar Királyságban olyan intézményesült hatalom, mely többmegyényi területen a királyi akarat egyetlen képviselője”, az ezzel szembeállított '''oligarcha''' viszont „az a tartományúr, aki a királyi hatalmat kizárja a tartományából és funkcióit önkényesen gyakorolja”.<ref name="Zsoldos">{{cite book |last=Zsoldos |first=Attila |editor1-last=Baráth |editor1-first=Magdolna |editor2-last=Molnár |editor2-first=Antal |title=A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére |publisher=[[Magyar Országos Levéltár]] |year=2012 |pages=347–354 |chapter=Hűséges oligarchák|isbn=978-963-7228-34-6|ref=harv|language=}}</ref> Zsoldos szerint a tartományuraság harmonikusan illeszkedett az ország kormányzásának hagyományos rendjébe. Diszharmonikus és ezért kiiktatandó elemmé akkor vált, amikor a tartományúrból oligarcha lett. Szerinte ezt támasztja alá az is, hogy Ugrin 1311. évi halála után fia, Miklós – más oligarchák fiaitól eltérően – nem lázadt fel Károly Róbert ellen. Csák Ugrin tartománya 1311 után akadálytalanul került új királyi ispánok irányítása alá.<ref name="Zsoldos"/> </small></small>
| |
| − | | |
| − | W swojej pracy w 2012 r. [[Csukovits Enikő|Enikő Csukovits]] wspomina także o prowincji Ugrina z siedzibą w Újlaku. [7]
| |
| − | | |
| − | <small><small>2012. évi munkájában [[Csukovits Enikő]] is megemlíti Csák Ugrin tartományát, Újlak központtal.<ref name="Csukovits"/> </small></small>
| |
| | | | |
| | == Przypisy == | | == Przypisy == |
| | {{izvori}} | | {{izvori}} |
| | | | |
| − | == Megjegyzések ==
| |
| − | {{megjegyzések}}
| |
| − |
| |
| − | == Jegyzetek ==
| |
| − | {{források}}
| |
| − |
| |
| − | == További információk ==
| |
| − |
| |
| − | |
| |
| − | {{Urzędnik infobox
| |
| − | |urzędnik = Csák III. Ugrin
| |
| − | |imiona =
| |
| − | |tytulatura = Ban Severin<br>Koniuszy królewski<br>Wojewoda Siedmiogrodu<br>Sędzia królewski<br>Skarbnik królewski<br>Ban Maczwy
| |
| − | |grafika =
| |
| − | |opis grafiki =
| |
| − | |herb =
| |
| − | |opis herbu =
| |
| − | |faksymile = Csák_Ugrin_1274._évi_névhasználata.JPG
| |
| − | |opis faksymile = Podpis sędziego Csáka III Ugrin
| |
| − | |dewiza =
| |
| − |
| |
| − | |1. tytuł = [[Ban Severin]]
| |
| − | |1. od = <small><small><small>(1) </small>ok.1268, <small>(2) </small>ok.1274, <small>(3) </small>1276</small></small>
| |
| − | |1. do = <small><small>(1) </small>1268, <small>(2) </small>1275, <small>, <small>(3) </small>1276</small>
| |
| − | |1. powołanie =
| |
| − | |1. poprzednik = <small>1. </small>[[brak informacji]]<br><small>2. </small>[[Gutkeled Pál]]<br><small>3. </small>[[Kökényes-Radnót II. Mikod]]
| |
| − | |1. następca = <small>1. </small>[[brak informacji]]<br><small>2. </small>[[Gutkeled Pál]]<br><small>3. </small>[[Gutkeled Pál]]
| |
| − |
| |
| − | |2. tytuł = [[Koniuszy królewski]]
| |
| − | |2. od = 1273
| |
| − | |2. do =
| |
| − | |2. powołanie =
| |
| − | |2. poprzednik = [[Monoszló III. Miklós]]
| |
| − | |2. następca = [[brak informacji]]
| |
| − |
| |
| − | |3. tytuł = [[Wojewoda Siedmiogrodu]]
| |
| − | |3. od = <small>(1) </small>1275, <small>(2) </small>1276
| |
| − | |3. do = <small>(1) </small>1275, <small>(2) </small>1276
| |
| − | |3. powołanie =
| |
| − | |3. poprzednik = <small>1. </small>[[Csák II. Máté]]<br><small>2. </small>[[Kán II. László]]
| |
| − | |3. następca = <small>1. </small>[[Kán II. László]]<br><small>2. </small>[[Csák II. Máté]]
| |
| − |
| |
| − | |4. tytuł = [[Sędzia królewski]]
| |
| − | |4. od = <small>(1) </small>1275, <small>(2) </small>1304?
| |
| − | |4. do = <small>(1) </small>1276, <small>(2) </small>1311?
| |
| − | |4. powołanie =
| |
| − | |4. poprzednik = <small>1. </small>[[Geregye Miklós]]<br><small>2. </small>[[Péter (podczaszy)]]
| |
| − | |4. następca = <small>1. </small>[[Mojs, syn Mojsa]]<br><small>2. </small>[[Csák János]]
| |
| − |
| |
| − | |5. tytuł = [[Skarbnik królewski]]
| |
| − | |5. od = <small>(1) </small>1277, <small>(2) </small>1307
| |
| − | |5. do = <small>(1) </small>1279, <small>(2) </small>1309
| |
| − | |5. powołanie =
| |
| − | |5. poprzednik = <small>1. </small>[[Kőszegi Iván]]<br><small>2. </small>[[Kőszegi III. Miklós]]
| |
| − | |5. następca = <small>1. </small>[[Aba II. Lőrinc]]<br><small>1. </small>[[Csák III. Máté]]
| |
| − |
| |
| − | |6. tytuł = [[Ban Maczwy]]
| |
| − | |6. od = 1279
| |
| − | |6. do =
| |
| − | |6. powołanie =
| |
| − | |6. poprzednik = [[brak informacji]]
| |
| − | |6. następca = [[Kun Erzsébet]]
| |
| − |
| |
| − | |klan = [[Csák]]
| |
| − | |ród = [[Csák]]
| |
| − | |rodzina = [[Ugodi]] '''protoplasta'''
| |
| − | |pochodzenie = niemieckie (Szwabia)
| |
| − | |państwo = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
| |
| − | |data urodzenia = przed 1240
| |
| − | |miejsce urodzenia =
| |
| − | |data śmierci = 1311
| |
| − | |miejsce śmierci =
| |
| − | |przyczyna śmierci =
| |
| − | |miejsce spoczynku =
| |
| − | |ojciec = [[Szák Pósa]]/[[Csák Pósa]] ??
| |
| − | |matka = nieznana
| |
| − | |rodzeństwo =
| |
| − | |1. związek =
| |
| − | |1. związek z =
| |
| − | |1. związek od =
| |
| − | |1. związek do =
| |
| − | |1. dzieci =
| |
| − | |dokonania =
| |
| − | |odznaczenia =
| |
| − | |commons =
| |
| − | |wikiźródła =
| |
| − | |wikicytaty =
| |
| − | }}
| |
| − | |}
| |
| − |
| |
| − | {{SORTUJ:Csak, Ugrin 03}}
| |
| − |
| |
| − | [[Kategoria:Banowie Maczwy]]
| |
| − | [[Kategoria:Banowie Severin]]
| |
| − | [[Kategoria:Klan Csák]]
| |
| − | [[Kategoria:Klany]]
| |
| − | [[Kategoria:Koniuszy królewscy]]
| |
| − | [[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
| |
| − | [[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
| |
| − | [[Kategoria:Skarbnicy królewscy]]
| |
| − | [[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
| |
| − | [[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
| |
| − | [[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
| |
| | [[Kategoria:Węgierscy oligarchowie]] | | [[Kategoria:Węgierscy oligarchowie]] |
| | [[Kategoria:Węgierscy szlachcice]] | | [[Kategoria:Węgierscy szlachcice]] |
| | [[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]] | | [[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]] |
| | [[Kategoria:Władcy ery Andegawenów]] | | [[Kategoria:Władcy ery Andegawenów]] |
| − | [[Kategoria:Wojewodowie Siedmiogrodu]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w 1311]]
| |
| − | [[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]
| |
