Węgierscy oligarchowie: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 22 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:1w]]
+
[[Kategoria:0]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Tartom%C3%A1ny%C3%BAr
 
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Tartom%C3%A1ny%C3%BAr
Linia 19: Linia 19:
 
  |
 
  |
  
−
[[Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg|thumb|left|300px|Suwerenne terytoria ''królewiąt'' na Węgrzech na początku XIV wieku]]
+
'''Oligarcha''' − ''pan prowincjonalny'' oznacza szlachcica, ''małego króla'', który rządził autonomicznie nad większą częścią kraju. Zwykle korzystał także z przywilejów królewskich, niezależnie od aprobaty króla. Okres świetności oligarchów na Węgrzech przypadał na okres między najazdem Tatarów a śmiercią [[Csák III. Máté|Mateusza III Csáka]]. Ta epoka jest czasami określana jako „anarchia feudalna”, nawiązująca do osłabienia władzy centralnej (królewskiej).
  
−
A '''tartományúr''' (vagy oligarcha) szó egy nagyobb országrészen önhatalmúlag uralkodó főnemest, '''kiskirályt''' jelent. Rendszerint királyi [[Kiváltság|privilégium]]okat is használt, függetlenül a [[király]] jóváhagyásától. Magyarországon az '''oligarchák''' fénykora a [[tatárjárás]] és [[Csák Máté (trencséni tartományúr)|Csák Máté]] halála közötti időszakban volt. Ezt a korszakot néha "feudális anarchiának" is nevezik, utalva a központi (királyi) hatalom meggyengülésére.
+
== Średniowieczni oligarchowie węgierscy ==
  
−
== Középkori magyar oligarchák ==
+
[[Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg|thumb|600px|Suwerenne terytoria ''królewiąt'' na Węgrzech na początku XIV wieku]]
  
−
* [[Aba Amadé]]<ref>{{CitLib |aut= |tit=[[Uj Idők lexikona]] I–XXIV. |loc=Budapest |red=Singer és Wolfner Irodalmi Intézet Rt. |ann=1936–1942}}</ref> ([[Górne Węgry]])
+
* [[Aba Amadé]]<ref>''[https://hu.wikipedia.org/wiki/Uj_Id%C5%91k_lexikona Uj Idők lexikona]'' I–XXIV. Budapest: Singer és Wolfner Irodalmi Intézet Rt. 1936–1942. </ref> ([[Górne Węgry]])
 
* [[Ákos I. István]] ([[Borsod]])
 
* [[Ákos I. István]] ([[Borsod]])
 
* [[Babonić IV. István]] ([[Dolna Slawonia]])
 
* [[Babonić IV. István]] ([[Dolna Slawonia]])
Linia 33: Linia 33:
 
* [[Stefan Dragutin]] ([[Realm of Stefan Dragutin|Dolna Syrmia]])
 
* [[Stefan Dragutin]] ([[Realm of Stefan Dragutin|Dolna Syrmia]])
 
* [[Frangepán Duim]] ([[Dalmacja]])
 
* [[Frangepán Duim]] ([[Dalmacja]])
−
* [[Gutkeled Joakim]] ([[]])
+
* [[Gutkeled Joakim]]
 
* [[Kán III. László]] ([[Siedmiogród]])
 
* [[Kán III. László]] ([[Siedmiogród]])
−
* [[Kőszegi Henrik]] (Southern [[Transdanubia]])
+
* [[Kőszegi Henrik]] (południowe [[Zadunaje]])
−
* [[Kőszegi Iván]] (Western [[Transdanubia]])
+
* [[Kőszegi Iván]] (zachodnie [[Zadunaje]])
−
* [[Pók Miklós]] ([[Partium]])
+
* [[Pok Miklós]] ([[Partium]])
 
* [[Rátót II. Domokos]] ([[Nógrád]])</small>
 
* [[Rátót II. Domokos]] ([[Nógrád]])</small>
 
* [[Šubić Pál]] ([[Chorwacja]], [[Banat Bośni]])
 
* [[Šubić Pál]] ([[Chorwacja]], [[Banat Bośni]])
 
* [[Vejtehi Tivadar]] ([[Banat Severin]])
 
* [[Vejtehi Tivadar]] ([[Banat Severin]])
  
−
== ''Lojalni oligarchowie'' według Attili Zsoldosi ==
+
== ''Lojalni oligarchowie'' według Attili Zsoldosa ==
−
 
 
−
[[Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg|bélyegkép|jobb|Csák Ugrin feltételezett tartományurasága [[Hóman Bálint]] térképe nyomán]]
 
  
 
[...]
 
[...]
  
−
[[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] w ''Hűséges oligarchák'' po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „'''oligarchę'''” od „''prowincjała''” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii '''prowincjałów''', ponieważ w swojej prowincji od Temesváru do Pozsegę zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”. Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek '''państwowy''' w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, '''gdy władca prowincji zostanie oligarchą'''. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn [[Csák Miklós|Mikołaj]], w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim [[ispán]]om [19].
+
[[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] w ''Hűséges oligarchák'' po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „''oligarchę''” od „''prowincjała''” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii ''prowincjałów'', ponieważ w swojej prowincji od [[Temesvár]]u do [[Pozsega|Pozsegę]] zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”.<ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila. Hűséges oligarchák, ''A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére''. Magyar Országos Levéltár, str. 347–354. (2012). ISBN 978-963-7228-34-6</ref> Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek państwowy w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, gdy władca prowincji zostanie oligarchą. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn [[Csák Miklós|Mikołaj]], w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim ''[[ispán]]om'' <ref name="Zsoldos"/>.
−
 
 
−
<small><small>Zsoldos Attila ''Hűséges oligarchák'' c. 2012-es tanulmányában első ízben tett különbséget "oligarcha" és "tartományúr" között. Szerinte Csák Ugrin azért tartozik a tartományúr kategóriába, mert az általa uralt, [[Temesvár]]tól [[Pozsega|Pozsegáig]] terjedő tartományában teret engedett a király hatalmi jogainak (pl. királyi igazságszolgáltatás; birtokok, vámok, adómentességek adományozása, és olyan esetek is ismertek, amikor az Ugrin tartományában örökös nélkül elhunyt birtokos földjei a koronára háramlottak). Megállapításait elsődleges forrásokkal (oklevelekkel) igazolta. De Zsoldos ezen állításában a „tartományúr” már nem az eddig használt oligarcha szinonimája, hanem új fogalom. Az új értelemben a '''tartományúr''': „a középkori Magyar Királyságban olyan intézményesült hatalom, mely többmegyényi területen a királyi akarat egyetlen képviselője”, az ezzel szembeállított '''oligarcha''' viszont „az a tartományúr, aki a királyi hatalmat kizárja a tartományából és funkcióit önkényesen gyakorolja”.<ref name="Zsoldos">{{cite book |last=Zsoldos |first=Attila |editor1-last=Baráth |editor1-first=Magdolna |editor2-last=Molnár |editor2-first=Antal |title=A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére |publisher=[[Magyar Országos Levéltár]] |year=2012 |pages=347–354 |chapter=Hűséges oligarchák|isbn=978-963-7228-34-6|ref=harv|language=}}</ref> Zsoldos szerint a tartományuraság harmonikusan illeszkedett az ország kormányzásának hagyományos rendjébe. Diszharmonikus és ezért kiiktatandó elemmé akkor vált, amikor a tartományúrból oligarcha lett. Szerinte ezt támasztja alá az is, hogy Ugrin 1311. évi halála után fia, Miklós – más oligarchák fiaitól eltérően – nem lázadt fel Károly Róbert ellen. Csák Ugrin tartománya 1311 után akadálytalanul került új királyi ispánok irányítása alá.<ref name="Zsoldos"/> </small></small>
 
−
 
 
−
W swojej pracy w 2012 r. [[Csukovits Enikő|Enikő Csukovits]] wspomina także o prowincji Ugrina z siedzibą w Újlaku. [7]
 
−
 
 
−
<small><small>2012. évi munkájában [[Csukovits Enikő]] is megemlíti Csák Ugrin tartományát, Újlak központtal.<ref name="Csukovits"/> </small></small>
 
  
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==
 
{{izvori}}
 
{{izvori}}
  
−
== Megjegyzések ==
 
−
{{megjegyzések}}
 
−
 
−
== Jegyzetek ==
 
−
{{források}}
 
−
 
−
== További információk ==
 
−
 
−
|
 
−
{{Urzędnik infobox
 
−
|urzędnik          = Csák III. Ugrin
 
−
|imiona            =
 
−
|tytulatura        = Ban Severin<br>Koniuszy królewski<br>Wojewoda Siedmiogrodu<br>Sędzia królewski<br>Skarbnik królewski<br>Ban Maczwy
 
−
|grafika          =
 
−
|opis grafiki      =
 
−
|herb              =
 
−
|opis herbu        =
 
−
|faksymile        = Csák_Ugrin_1274._évi_névhasználata.JPG
 
−
|opis faksymile    = Podpis sędziego Csáka III Ugrin
 
−
|dewiza            =
 
−
 
−
|1. tytuł          = [[Ban Severin]]
 
−
|1. od            = <small><small><small>(1) </small>ok.1268, <small>(2) </small>ok.1274, <small>(3) </small>1276</small></small>
 
−
|1. do            = <small><small>(1) </small>1268, <small>(2) </small>1275, <small>, <small>(3) </small>1276</small>
 
−
|1. powołanie      =
 
−
|1. poprzednik    = <small>1. </small>[[brak informacji]]<br><small>2. </small>[[Gutkeled Pál]]<br><small>3. </small>[[Kökényes-Radnót II. Mikod]]
 
−
|1. następca      = <small>1. </small>[[brak informacji]]<br><small>2. </small>[[Gutkeled Pál]]<br><small>3. </small>[[Gutkeled Pál]]
 
−
 
−
|2. tytuł          = [[Koniuszy królewski]]
 
−
|2. od            = 1273
 
−
|2. do            =
 
−
|2. powołanie      =
 
−
|2. poprzednik    = [[Monoszló III. Miklós]]
 
−
|2. następca      = [[brak informacji]]
 
−
 
−
|3. tytuł          = [[Wojewoda Siedmiogrodu]]
 
−
|3. od            = <small>(1) </small>1275, <small>(2) </small>1276
 
−
|3. do            = <small>(1) </small>1275, <small>(2) </small>1276
 
−
|3. powołanie      =
 
−
|3. poprzednik    = <small>1. </small>[[Csák II. Máté]]<br><small>2. </small>[[Kán II. László]]
 
−
|3. następca      = <small>1. </small>[[Kán II. László]]<br><small>2. </small>[[Csák II. Máté]]
 
−
 
−
|4. tytuł          = [[Sędzia królewski]]
 
−
|4. od            = <small>(1) </small>1275, <small>(2) </small>1304?
 
−
|4. do            = <small>(1) </small>1276, <small>(2) </small>1311?
 
−
|4. powołanie      =
 
−
|4. poprzednik    = <small>1. </small>[[Geregye Miklós]]<br><small>2. </small>[[Péter (podczaszy)]]
 
−
|4. następca      = <small>1. </small>[[Mojs, syn Mojsa]]<br><small>2. </small>[[Csák János]]
 
−
 
−
|5. tytuł          = [[Skarbnik królewski]]
 
−
|5. od            = <small>(1) </small>1277, <small>(2) </small>1307
 
−
|5. do            = <small>(1) </small>1279, <small>(2) </small>1309
 
−
|5. powołanie      =
 
−
|5. poprzednik    = <small>1. </small>[[Kőszegi Iván]]<br><small>2. </small>[[Kőszegi III. Miklós]]
 
−
|5. następca      = <small>1. </small>[[Aba II. Lőrinc]]<br><small>1. </small>[[Csák III. Máté]]
 
−
 
−
|6. tytuł          = [[Ban Maczwy]]
 
−
|6. od            = 1279
 
−
|6. do            =
 
−
|6. powołanie      =
 
−
|6. poprzednik    = [[brak informacji]]
 
−
|6. następca      = [[Kun Erzsébet]]
 
−
 
−
|klan              = [[Csák]]
 
−
|ród              = [[Csák]]
 
−
|rodzina          = [[Ugodi]] '''protoplasta'''
 
−
|pochodzenie      = niemieckie (Szwabia)
 
−
|państwo          = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
 
−
|data urodzenia    = przed 1240
 
−
|miejsce urodzenia =
 
−
|data śmierci      = 1311
 
−
|miejsce śmierci  =
 
−
|przyczyna śmierci =
 
−
|miejsce spoczynku =
 
−
|ojciec            = [[Szák Pósa]]/[[Csák Pósa]] ??
 
−
|matka            = nieznana
 
−
|rodzeństwo        =
 
−
|1. związek        =
 
−
|1. związek z      =
 
−
|1. związek od    =
 
−
|1. związek do    =
 
−
|1. dzieci        =
 
−
|dokonania        =
 
−
|odznaczenia      =
 
−
|commons          =
 
−
|wikiźródła        =
 
−
|wikicytaty        =
 
−
}}
 
−
|}
 
−
 
−
{{SORTUJ:Csak, Ugrin 03}}
 
−
 
−
[[Kategoria:Banowie Maczwy]]
 
−
[[Kategoria:Banowie Severin]]
 
−
[[Kategoria:Klan Csák]]
 
−
[[Kategoria:Klany]]
 
−
[[Kategoria:Koniuszy królewscy]]
 
−
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 
−
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
 
−
[[Kategoria:Skarbnicy królewscy]]
 
−
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
−
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
−
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
 
 
[[Kategoria:Węgierscy oligarchowie]]
 
[[Kategoria:Węgierscy oligarchowie]]
 
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Władcy ery Andegawenów]]
 
[[Kategoria:Władcy ery Andegawenów]]
−
[[Kategoria:Wojewodowie Siedmiogrodu]]
 
−
[[Kategoria:Zmarli w 1311]]
 
−
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]
 

Aktualna wersja na dzień 16:52, 12 sty 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Strona Autorzy Nota
[3] [4] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Oligarcha − pan prowincjonalny oznacza szlachcica, małego króla, który rządził autonomicznie nad większą częścią kraju. Zwykle korzystał także z przywilejów królewskich, niezależnie od aprobaty króla. Okres świetności oligarchów na Węgrzech przypadał na okres między najazdem Tatarów a śmiercią Mateusza III Csáka. Ta epoka jest czasami określana jako „anarchia feudalna”, nawiązująca do osłabienia władzy centralnej (królewskiej).

Średniowieczni oligarchowie węgierscy

Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg
Suwerenne terytoria królewiąt na Węgrzech na początku XIV wieku

Lojalni oligarchowie według Attili Zsoldosa

[...]

Attila Zsoldos w Hűséges oligarchák po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „oligarchę” od „prowincjała” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii prowincjałów, ponieważ w swojej prowincji od Temesváru do Pozsegę zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”.[2] Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek państwowy w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, gdy władca prowincji zostanie oligarchą. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn Mikołaj, w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim ispánom [2].

Przypisy

  1. ↑ Uj Idők lexikona I–XXIV. Budapest: Singer és Wolfner Irodalmi Intézet Rt. 1936–1942.
  2. ↑ 2,0 2,1 Zsoldos, Attila. Hűséges oligarchák, A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére. Magyar Országos Levéltár, str. 347–354. (2012). ISBN 978-963-7228-34-6
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Węgierscy_oligarchowie&oldid=47126”