Węgierscy oligarchowie: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 7 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:1w]]
+
[[Kategoria:0]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Tartom%C3%A1ny%C3%BAr
 
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Tartom%C3%A1ny%C3%BAr
Linia 19: Linia 19:
 
  |
 
  |
  
−
Słowo pan prowincjonalny (lub oligarcha) oznacza szlachcica, małego króla, który rządził autonomicznie nad większą częścią kraju. Zwykle korzystał także z przywilejów królewskich, niezależnie od aprobaty króla. Okres świetności oligarchów na Węgrzech przypadał na okres między najazdem Tatarów a śmiercią Máté Csáka. Ta epoka jest czasami określana jako „anarchia feudalna”, nawiązująca do osłabienia władzy centralnej (królewskiej).
+
'''Oligarcha''' − ''pan prowincjonalny'' oznacza szlachcica, ''małego króla'', który rządził autonomicznie nad większą częścią kraju. Zwykle korzystał także z przywilejów królewskich, niezależnie od aprobaty króla. Okres świetności oligarchów na Węgrzech przypadał na okres między najazdem Tatarów a śmiercią [[Csák III. Máté|Mateusza III Csáka]]. Ta epoka jest czasami określana jako „anarchia feudalna”, nawiązująca do osłabienia władzy centralnej (królewskiej).
−
 
 
−
<small><small><small><small>A '''tartományúr''' (vagy oligarcha) szó egy nagyobb országrészen önhatalmúlag uralkodó főnemest, '''kiskirályt''' jelent. Rendszerint királyi [[Kiváltság|privilégium]]okat is használt, függetlenül a [[király]] jóváhagyásától. Magyarországon az '''oligarchák''' fénykora a [[tatárjárás]] és [[Csák Máté (trencséni tartományúr)|Csák Máté]] halála közötti időszakban volt. Ezt a korszakot néha "feudális anarchiának" is nevezik, utalva a központi (királyi) hatalom meggyengülésére. </small></small></small></small>
 
  
 
== Średniowieczni oligarchowie węgierscy ==
 
== Średniowieczni oligarchowie węgierscy ==
Linia 35: Linia 33:
 
* [[Stefan Dragutin]] ([[Realm of Stefan Dragutin|Dolna Syrmia]])
 
* [[Stefan Dragutin]] ([[Realm of Stefan Dragutin|Dolna Syrmia]])
 
* [[Frangepán Duim]] ([[Dalmacja]])
 
* [[Frangepán Duim]] ([[Dalmacja]])
−
* [[Gutkeled Joakim]] ([[]])
+
* [[Gutkeled Joakim]]
 
* [[Kán III. László]] ([[Siedmiogród]])
 
* [[Kán III. László]] ([[Siedmiogród]])
−
* [[Kőszegi Henrik]] (Southern [[Transdanubia]])
+
* [[Kőszegi Henrik]] (południowe [[Zadunaje]])
−
* [[Kőszegi Iván]] (Western [[Transdanubia]])
+
* [[Kőszegi Iván]] (zachodnie [[Zadunaje]])
−
* [[Pók Miklós]] ([[Partium]])
+
* [[Pok Miklós]] ([[Partium]])
 
* [[Rátót II. Domokos]] ([[Nógrád]])</small>
 
* [[Rátót II. Domokos]] ([[Nógrád]])</small>
 
* [[Šubić Pál]] ([[Chorwacja]], [[Banat Bośni]])
 
* [[Šubić Pál]] ([[Chorwacja]], [[Banat Bośni]])
Linia 48: Linia 46:
 
[...]
 
[...]
  
−
[[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] w ''Hűséges oligarchák'' po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „'''oligarchę'''” od „''prowincjała''” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii '''prowincjałów''', ponieważ w swojej prowincji od Temesváru do Pozsegę zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”. <ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila. Hűséges oligarchák, ''A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére''. Magyar Országos Levéltár, str. 347–354. (2012). ISBN 978-963-7228-34-6</ref>Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek '''państwowy''' w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, '''gdy władca prowincji zostanie oligarchą'''. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn [[Csák Miklós|Mikołaj]], w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim [[ispán]]om <ref name="Zsoldos"/>.
+
[[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] w ''Hűséges oligarchák'' po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „''oligarchę''” od „''prowincjała''” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii ''prowincjałów'', ponieważ w swojej prowincji od [[Temesvár]]u do [[Pozsega|Pozsegę]] zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”.<ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila. Hűséges oligarchák, ''A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére''. Magyar Országos Levéltár, str. 347–354. (2012). ISBN 978-963-7228-34-6</ref> Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek państwowy w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, gdy władca prowincji zostanie oligarchą. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn [[Csák Miklós|Mikołaj]], w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim ''[[ispán]]om'' <ref name="Zsoldos"/>.
−
 
 
−
<small><small>Zsoldos Attila ''Hűséges oligarchák'' c. 2012-es tanulmányában első ízben tett különbséget "oligarcha" és "tartományúr" között. Szerinte Csák Ugrin azért tartozik a tartományúr kategóriába, mert az általa uralt, [[Temesvár]]tól [[Pozsega|Pozsegáig]] terjedő tartományában teret engedett a király hatalmi jogainak (pl. királyi igazságszolgáltatás; birtokok, vámok, adómentességek adományozása, és olyan esetek is ismertek, amikor az Ugrin tartományában örökös nélkül elhunyt birtokos földjei a koronára háramlottak). Megállapításait elsődleges forrásokkal (oklevelekkel) igazolta. De Zsoldos ezen állításában a „tartományúr” már nem az eddig használt oligarcha szinonimája, hanem új fogalom. Az új értelemben a '''tartományúr''': „a középkori Magyar Királyságban olyan intézményesült hatalom, mely többmegyényi területen a királyi akarat egyetlen képviselője”, az ezzel szembeállított '''oligarcha''' viszont „az a tartományúr, aki a királyi hatalmat kizárja a tartományából és funkcióit önkényesen gyakorolja”.<ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila. Hűséges oligarchák, ''A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére''. Magyar Országos Levéltár, str. 347–354. (2012). ISBN 978-963-7228-34-6</ref> Zsoldos szerint a tartományuraság harmonikusan illeszkedett az ország kormányzásának hagyományos rendjébe. Diszharmonikus és ezért kiiktatandó elemmé akkor vált, amikor a tartományúrból oligarcha lett. Szerinte ezt támasztja alá az is, hogy Ugrin 1311. évi halála után fia, Miklós – más oligarchák fiaitól eltérően – nem lázadt fel Károly Róbert ellen. Csák Ugrin tartománya 1311 után akadálytalanul került új királyi ispánok irányítása alá.<ref name="Zsoldos"/> </small></small>
 
  
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==
 
{{izvori}}
 
{{izvori}}
  
−
== Jegyzetek ==
 
−
{{források}}
 
−
 
−
 
−
 
−
{{SORTUJ:Csak, Ugrin 03}}
 
−
 
−
[[Kategoria:Banowie Maczwy]]
 
−
[[Kategoria:Banowie Severin]]
 
−
[[Kategoria:Klan Csák]]
 
−
[[Kategoria:Klany]]
 
−
[[Kategoria:Koniuszy królewscy]]
 
−
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 
−
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
 
−
[[Kategoria:Skarbnicy królewscy]]
 
−
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
−
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
−
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
 
 
[[Kategoria:Węgierscy oligarchowie]]
 
[[Kategoria:Węgierscy oligarchowie]]
 
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Władcy ery Andegawenów]]
 
[[Kategoria:Władcy ery Andegawenów]]
−
[[Kategoria:Wojewodowie Siedmiogrodu]]
 
−
[[Kategoria:Zmarli w 1311]]
 
−
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]
 

Aktualna wersja na dzień 16:52, 12 sty 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Strona Autorzy Nota
[3] [4] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Oligarcha − pan prowincjonalny oznacza szlachcica, małego króla, który rządził autonomicznie nad większą częścią kraju. Zwykle korzystał także z przywilejów królewskich, niezależnie od aprobaty króla. Okres świetności oligarchów na Węgrzech przypadał na okres między najazdem Tatarów a śmiercią Mateusza III Csáka. Ta epoka jest czasami określana jako „anarchia feudalna”, nawiązująca do osłabienia władzy centralnej (królewskiej).

Średniowieczni oligarchowie węgierscy

Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg
Suwerenne terytoria królewiąt na Węgrzech na początku XIV wieku

Lojalni oligarchowie według Attili Zsoldosa

[...]

Attila Zsoldos w Hűséges oligarchák po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „oligarchę” od „prowincjała” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii prowincjałów, ponieważ w swojej prowincji od Temesváru do Pozsegę zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”.[2] Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek państwowy w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, gdy władca prowincji zostanie oligarchą. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn Mikołaj, w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim ispánom [2].

Przypisy

  1. ↑ Uj Idők lexikona I–XXIV. Budapest: Singer és Wolfner Irodalmi Intézet Rt. 1936–1942.
  2. ↑ 2,0 2,1 Zsoldos, Attila. Hűséges oligarchák, A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére. Magyar Országos Levéltár, str. 347–354. (2012). ISBN 978-963-7228-34-6
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Węgierscy_oligarchowie&oldid=47126”