Kunok bírája: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - "importowane z angielskiej" na "przetłumaczone z angielskiej")
 
(Nie pokazano 18 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:1hi]]
+
[[Kategoria:1lista]]
−
[[Kategoria:Strony importowane z angielskiej Wikipedii]]
+
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Judge_of_the_Cumans
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Judge_of_the_Cumans
Linia 15: Linia 15:
 
  |
 
  |
  
−
'''Kunok bírája''' lub '''''kunbíró''''' (pol. ''Sędzia Kumanów''<ref name="Berend">Berend, Nora (2006). ''At the Gate of Christendom: Jews, Muslims and "Pagans" in Medieval Hungary, c. 1000-c.1300. Cambridge University Press''. str. 88.</ref>, łac ''iudex Cumanorum'')<ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka Archeologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 240, 303.</ref><ref name="Szőcs">Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [''Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342'']. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 83, 108, 194-198, 200.</ref> był krótkotrwałą kancelarią prawną, a następnie tytułem ''ex officio'' w węgierskim królewskim sąd, istniał od drugiej połowy XIII wieku. W 1270 r. [[Palatyn]] nabrał godności i stał się częścią jego tytułu na wieki, łącząc obie pozycje<ref name="Szőcs" /><ref name="Berend" /><ref name="Zsoldos" />, podczas których osadnicy kumańscy koncentrowali się w regionie [[Kunság]].
+
'''Kunok bírája''' lub '''''kunbíró''''' (pol. ''Sędzia Kumanów''<ref name="Berend">Berend, Nora (2006). ''At the Gate of Christendom: Jews, Muslims and "Pagans" in Medieval Hungary, c. 1000-c.1300. Cambridge University Press''. str. 88.</ref>, łac ''iudex Cumanorum'')<ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka Archeologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 240, 303.</ref><ref name="Szőcs">Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [''Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342'']. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 83, 108, 194-198, 200.</ref> był krótkotrwałą kancelarią prawną, a następnie tytułem ''ex officio'' w węgierskim królewskim sądzie, istniejącym od drugiej połowy XIII wieku. W 1270 r. połączony został z tytułem [[palatyn]]a<ref name="Szőcs" /><ref name="Berend" /><ref name="Zsoldos" />, w chwili gdy osadnicy kumańscy koncentrowali się w regionie [[Kunság]].
−
 
 
−
<small><small>The '''judge of the Cumans'''{{sfn|Berend|2006|p=88}} ({{lang-hu|kunok bírája}}{{sfn|Engel|1996|p=147}} or ''kunbíró'';{{sfn|Zsoldos|2011|p=240}} {{lang-la|iudex Cumanorum}}){{sfn|Zsoldos|2011|p=240}}{{sfn|Szőcs|2014|p=194}} was a short-lived legal office, then an ''ex officio'' title in the Hungarian royal court, existed since the second half of the 13th century. In 1270, the [[Palatine of Hungary]] assumed the dignity and became part of its title to merge the two positions for centuries,{{sfn|Szőcs|2014|p=83}}{{sfn|Berend|2006|p=88}}{{sfn|Zsoldos|2011|p=240}} during which time [[Cumans|Cuman]] settlers were concentrated into [[Kunság]] region. </small></small>
 
  
 
== Historia ==
 
== Historia ==
 
=== Pochodzenie ===
 
=== Pochodzenie ===
  
−
Stanowisko najbardziej ewoluowało wraz z przesiedleniem plemienia [[Kumanowi|Kumanów]] po [[Inwazja Mongołów 1241|inwazji Mongołów]] na Węgry w 1242 r.<ref name="Zsoldos" /> We wprowadzeniu tak zwanego drugiego prawa '''Kumana''' z 1279 r. król [[IV. László|Władysław IV]] („Kuman”) odniósł się do swojego dziadka króla [[IV. Béla|Beli IV]], który odpowiednio podporządkował Kumanów pod bezpośrednią jurysdykcję [[palatyn]]atu<ref name="Szőcs" />. [[Berend Nora|Nora Berend]], między innymi, zakwestionowała autentyczność dokumentu i nazwała „fałszerstwem z XVIII wieku”, który posłużył historycznej legitymacji do przywrócenia (redemptio) autonomicznej dzielnicy Jassic-Cuman przez [[Maria Teresa|Marię Teresę]] w 1745 r.<ref name="Szőcs" /> W przeciwieństwie do niej historycy [[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] i [[Szőcs Tibor|Tibor Szőcs]] uważali, że tekst jest autentyczny i twierdzili, że palatyn otrzymał ten '''autorytet''' już podczas pierwszego wjazdu Kumanów na Węgry w 1239 r., W analogii do statusu godności hrabiego [[Pieczyngowie|Pieczyngów]]. Szőcs argumentuje, że [[Tomaj Dénes|Denis Tomaj]] wyjątkowo trzymał się ''[[ispán]]atu'' na wschodnich Węgrzech '''obok swojej pozycji palatyna, który leżał w pobliżu ziem''' plemienia Kumanów, dzięki czemu mógł być pierwszym urzędnikiem, który został sędzią Kumanów. W przeciwieństwie do Denisa Tomaja, późniejszych palatynów po [[Muhi|bitwie pod Muhi]] (11 kwietnia 1241 r.), Na przykład [[Kán I. Lászlo|László I Kán]], [[Türje Dénes|Denis Türje]], [[Rátót I. Roland|Roland I Rátót]] i [[Kőszegi I. Henrik|Henryk Kőszegi]] wywodzili się z pokrewnych plemion zadunajskich, powodując upadek i marginalizację godności sędziego Kumanów , oprócz wybuchającej wojny domowej między Belą IV i jego synem księciem [[V. István|Stefanem]]<ref name="Szőcs" />
+
Stanowisko najbardziej ewoluowało wraz z przesiedleniem plemienia [[Kumanowie|Kumanów]] po [[Inwazja Mongołów 1241|inwazji Mongołów]] na Węgry w 1242 r.<ref name="Zsoldos" /> We wprowadzeniu tak zwanego drugiego prawa ''Kumana'' z 1279 r. król [[IV. László|Władysław IV]] („Kumańczyk”) odniósł się do swojego dziadka króla [[IV. Béla|Beli IV]], który odpowiednio podporządkował Kumanów pod bezpośrednią jurysdykcję [[palatyn]]a<ref name="Szőcs" />. [[Berend Nora|Nora Berend]], między innymi, zakwestionowała autentyczność dokumentu i nazwała „fałszerstwem z XVIII wieku”, który posłużył historycznej legitymacji do przywrócenia (''redemptio'') autonomicznej dzielnicy Jassic-Cuman przez [[Maria Teresa|Marię Teresę]] w 1745 r.<ref name="Szőcs" /> W przeciwieństwie do niej historycy [[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] i [[Szőcs Tibor|Tibor Szőcs]] uważali, że tekst jest autentyczny i twierdzili, że palatyn otrzymał ten tytuł już podczas pierwszego wjazdu Kumanów na Węgry w 1239 r., w analogii do statusu godności ''hrabiego'' [[Pieczyngowie|Pieczyngów]]. Szőcs argumentuje, że [[Tomaj Dénes|Denis Tomaj]] nietypowo posiadał ''[[ispán]]aty'' we wschodnich Węgrzech obok swojej funkcji palatyna, które leżały w pobliżu ziem plemienia Kumanów, dzięki czemu mógł być pierwszym urzędnikiem, który został sędzią Kumanów. W przeciwieństwie do Denisa Tomaja, późniejszych palatynów po [[Muhi|bitwie pod Muhi]] (11 kwietnia 1241 r.), na przykład [[Kán I. Lászlo|Władysława I Kán]], [[Türje Dénes|Denisa Türje]], [[Rátót I. Roland|Rolanda I Rátóta]] i [[Kőszegi I. Henrik|Henryka I Kőszegiego]], którzy wywodzili się z pokrewnych plemion zadunajskich, powodując upadek i marginalizację godności sędziego Kumanów, poza okresem wojny domowej między Belą IV i jego synem księciem [[V. István|Stefanem]]<ref name="Szőcs" />
−
 
 
−
<small><small>The position most possibly evolved with the resettlement of the Cuman tribes following the [[Mongol invasion of Europe|Mongol invasion of Hungary]] in 1242.{{sfn|Zsoldos|2011|p=240}} In the introductory of the so-called second Cuman law of 1279, King [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]] ("the Cuman") referred to his grandfather King [[Béla IV of Hungary|Béla IV]], who placed Cumans under the direct jurisdiction of the Palatine, accordingly.{{sfn|Szőcs|2014|p=195}} Nora Berend, among others, questioned the authenticity of the document and called an "18th century forgery" which served the purpose of historical legitimacy to the restoration (''redemptio'') of the autonomous Jassic-Cuman district by [[Maria Theresa]] in 1745.{{sfn|Szőcs|2014|p=195}} In contrast, historians Attila Zsoldos and Tibor Szőcs considered the text is authentic and claimed the Palatine received that authority already during the Cumans' first entry into Hungary in 1239, in anology to the status of the dignity of [[Count of the Pechenegs]]. Szőcs argues [[Denis Tomaj]] unusually held ispánates in Eastern Hungary beside his position of Palatine, which laid near to the Cuman tribes' lands, thus he could be the first office-holder who became judge of the Cumans. Contrary to Denis Tomaj, later Palatines after the [[Battle of Mohi]] (11 April 1241), for instance [[Ladislaus I Kán|Ladislaus Kán]], [[Denis Türje]], [[Roland I Rátót]] and [[Henry I Kőszegi|Henry Kőszegi]] originated from [[Transdanubia]]n kindreds, causing the decline and marginalization of the dignity of judge of the Cumans, in addition to the emerging [[Hungarian Civil War (1264–65)|civil war]] between Béla IV and his son [[Stephen V of Hungary|Duke Stephen]].{{sfn|Szőcs|2014|p=196}} </small></small>
 
  
 
[[File:Hungary 13th cent.png|thumb|left|Kumańska autonomia (żółty) pod koniec XIII wieku]]
 
[[File:Hungary 13th cent.png|thumb|left|Kumańska autonomia (żółty) pod koniec XIII wieku]]
  
−
Po wojnie terytoria Kuman stały się częścią królestwa Stefana, który w 1262 r. przyjął tytuł młodszego króla i władcy Kumanów (łac. ''dominus Cumanorum''). Książę Stefan poślubił także [[Elżbieta Kumanka|Elżbietę]], córkę [[Seyhan]]a, wodza Kumana<ref name="Berend" />. Pierwszą znaną osobą, która cieszyła się godnością sędziego Kumanów, był [[Monoszló III. Gergely|Grzegorz III Monoszló]], który wspominany jest w tym charakterze dwukrotnie w 1269 r. Toczy się debata naukowa, czy w tym czasie Grzegorz II lub jego imiennik z '''pokolenia''' Monoszló służył jako sędzia. Niemniej Grzegorz III był szwagrem Elżbiety poprzez jego małżeństwo, a także był członkiem dworu książęcego Stefana w latach 60. XX wieku.<ref name="Szőcs" /> Po śmierci Béli IV Stefan V zastąpił swojego ojca jako król Węgier. Wraz z mianowaniem [[Mojs, syn Mojsa|Mojsa II]] w sierpniu 1270 r. - również krewnego króla - [[palatyn]] przyjął tytuł i został z urzędu sędzią Kumanów, aby złagodzić presję na kompetencje króla.<ref name="Berend" /><ref name="Tatár">Tatár, Sarolta (2013). ''A rábaközi besenyő ispánság szervezete és fennállása'' [''Organizacja i czas trwania komitatu Pieczyngów Rábaköz'']. In Kahler, Frigyes; Bank, Barbara (red.). ''Utak és útkereszteződések. Ünnepi tanulmányok M. Kiss Sándor tiszteletére''. Történelmi Ismeretterjesztő Társulat Egyesület. str. 37.</ref> Gdy godność palatyna została podzielona na dwóch piastujących funkcje czasami w latach 90. XIX wieku, tylko palatyn „zadunajski” (np. [[Rátót II. Roland|Roland II Rátót]]) nosił ten tytuł<ref name="Szőcs" />.
+
Po wojnie domowej terytoria Kumanów stały się częścią królestwa Stefana, który w 1262 r. przyjął tytuł ''młodszego króla'' i władcy Kumanów (łac. ''dominus Cumanorum''). Książę Stefan poślubił także [[Elżbieta Kumanka|Elżbietę]], córkę [[Seyhan]]a, wodza Kumanów<ref name="Berend" />. Pierwszą znaną osobą, która cieszyła się godnością sędziego Kumanów, był [[Monoszló III. Gergely|Grzegorz III Monoszló]], który wspominany jest w tym charakterze dwukrotnie w 1269 r. Toczy się debata naukowa, czy w tym czasie Grzegorz II lub jego imiennik z rodu Monoszló służył jako sędzia. Niemniej Grzegorz III był szwagrem Elżbiety poprzez jego małżeństwo, a także był członkiem dworu książęcego Stefana w latach 60. XIII wieku.<ref name="Szőcs" /> Po śmierci Beli IV Stefan V zastąpił swojego ojca na tronie króla Węgier. Wraz z mianowaniem [[Mojs, syn Mojsa|Mojsa II]] w sierpniu 1270 r. – również krewnego króla – [[palatyn]] przyjął tytuł i został z urzędu sędzią Kumanów, aby złagodzić presję na kompetencje króla.<ref name="Berend" /><ref name="Tatár">Tatár, Sarolta (2013). ''A rábaközi besenyő ispánság szervezete és fennállása'' [''Organizacja i czas trwania komitatu Pieczyngów Rábaköz'']. In Kahler, Frigyes; Bank, Barbara (red.). ''Utak és útkereszteződések. Ünnepi tanulmányok M. Kiss Sándor tiszteletére''. Történelmi Ismeretterjesztő Társulat Egyesület. str. 37.</ref> Gdy godność palatyna została podzielona na dwóch piastujących funkcje w latach 90. XIII wieku, tylko palatyn „zadunajski” (np. [[Rátót II. Roland|Roland II Rátót]]) nosił ten tytuł<ref name="Szőcs" />.
−
 
 
−
<small><small>Following the war, the Cuman territories became part of Stephen's realm, who adopted the title of junior king and lord of the Cumans ({{lang-la|dominus Cumanorum}}) in 1262. Duke Stephen also married [[Elizabeth the Cuman|Elizabeth]], daughter of Zeyhan, a Cuman chieftain.{{sfn|Berend|2006|p=88}} The first known person who held the dignity of judge of the Cumans was [[Gregory III Monoszló|Gregory Monoszló]], who mentioned in this capacity twice in 1269. There is a scholarly debate, whether [[Gregory II Monoszló|Gregory II]] or his namesake son from the [[Monoszló (genus)|Monoszló kindred]] served as judge during that time. Nevertheless, Gregory III was Elizabeth's brother-in-law through his marriage and was also a member of Stephen's ducal court in the 1260s.{{sfn|Szőcs|2014|p=194}} Following the death of Béla IV, Stephen V succeeded his father as King of Hungary. With the appointment of [[Mojs II]] in August 1270 – also a relative of the King –, the Palatine assumed the title and became ''ex officio'' judge of the Cumans to relieve pressure on the king's jurisdictional powers.{{sfn|Berend|2006|p=88}}{{sfn|Tatár|2013|p=37}} When the dignity of Palatine was divided to two office-holders sometimes in the 1290s, only the "Transdanubian" Palatine (e.g. [[Roland II Rátót]]) bore the title.{{sfn|Szőcs|2014|p=197}} </small></small>
 
  
−
Tibor Szőcs zauważa, że ​​godność sędziego Kumanów pozostawała jedynie teoretyczną rolą, ponieważ drugie prawo Kumana nigdy nie zostało zrealizowane. Przez następne dziesięciolecia nie ma '''dyplomu''' ani innego współczesnego źródła, które odnosi się do '''procedur palatynowych''' związanych z kwestiami Kumanów. Tylko palatyn [[Borsa Jakab|Jakub Borsa]] wspomniał o grabieżach Kumanów wśród jego skarg w okresie feudalnej anarchii w 1306 r., ale ta uwaga wiązała się z jego osobistą skargą (majątki Borsa leżały blisko ziem Kumanów, a krewniacy mieli długoletni związek z nimi), a nie jego godność [7] Przed wyginięciem dynastii [[Arpadowie|Arpadów]] (1301) ostatnim palatynem, który był również sędzią Kumanów z urzędu, był [[Aba Amadé|Amadeusz Aba]] w sierpniu 1300 roku. Podczas feudalnej anarchii i późniejszej wojny o sukcesję, kiedy '''wielu oligarchów było stylizowanych na palatyna''', stanowisko systematycznie dewaluowało się od lat dwudziestych XIV wieku.<ref name="Szőcs" /> Zgodnie z tym tytuł sędziego Kumanów ''oderwany od instytucji'' palatynatu, wybitni lojalni '''baronowie''' [[I. Károly|Karola I]], na przykład [[Szécsényi I. Tamás|Tomasz I Szécsényi i [[Nekcsei Demeter|Demetrius Nekcsei]], nosili ten tytuł odpowiednio w 1319 i 1328 r., ale z ograniczoną '''jurysdykcją'''.<ref name="Engel">Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I''. [''Świecka Archeologia Węgier, 1301–1457, tom I'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 147-149.</ref><ref name="Tatár"/>
+
[[Szőcs Tibor|Tibor Szőcs]] zauważa, że ​​godność sędziego Kumanów pozostawała jedynie teoretyczną rolą, ponieważ drugie prawo ''Kumana'' nigdy nie zostało zrealizowane. Przez następne dziesięciolecia nie ma dokumentu ani innego współczesnego źródła, które odnosi się do procedur palatyńskich, związanych z kwestiami Kumanów. Tylko palatyn [[Borsa Jakab|Jakub Borsa]] wspomniał o grabieżach Kumanów wśród swoich skarg w okresie feudalnej anarchii w 1306 r., ale ta uwaga wiązała się z jego osobistą skargą (majątki Borsa leżały blisko ziem Kumanów, a krewniacy mieli długoletni związek z nimi), a nie jego godnością.<ref name="Szőcs" /> Przed wyginięciem dynastii [[Arpadowie|Arpadów]] (1301) ostatnim palatynem, który był również sędzią Kumanów z urzędu, był [[Aba Amadé|Amadeusz Aba]] w sierpniu 1300 roku. Podczas feudalnej anarchii i późniejszej wojny o sukcesję, gdy wielu oligarchów nazywanych było palatynami, stanowisko systematycznie dewaluowało się od lat 20. XIV wieku.<ref name="Szőcs" /> Zgodnie z tym tytuł sędziego Kumanów oderwano od instytucji palatynatu, wybitni lojalni baronowie [[I. Károly|Karola I]], na przykład [[Szécsényi I. Tamás|Tomasz I Szécsényi i [[Nekcsei Demeter|Demetrius Nekcsei]], nosili ten tytuł odpowiednio w 1319 i 1328 r., ale z ograniczonymi kompetencjami.<ref name="Engel">Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I''. [''Świecka Archeologia Węgier, 1301–1457, tom I'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 147-149.</ref><ref name="Tatár"/>
−
 
 
−
<small><small>Tibor Szőcs notes, the dignity of judge of the Cumans remained only a theoretical role, as the second Cuman law never entered the soil of implementation. For the next decades, there is no diploma or other contemporary source which refers to the palatines' procedures related to Cuman issues. Only Palatine [[James Borsa]] mentioned a plundering of Cumans among his grievances during the period of feudal anarchy in 1306, but this remark connected to his own personal complaint (the Borsa estates laid near to the Cumans' lands and the kindred had a long-standing relationship with them) and not his dignity.{{sfn|Szőcs|2014|p=196}} Before the extinction of the Árpád dynasty (1301), the last Palatine who was also ''ex officio'' judge of the Cumans, was [[Amadeus Aba]] in August 1300. During the feudal anarchy and subsequent war of succession, when many [[Oligarch (Kingdom of Hungary)|oligarch]]s were styled palatines, the position temporarily devalued until the 1320s.{{sfn|Szőcs|2014|p=108}} Under this, the title of judge of the Cumans detached from the palatinal institution, prominent loyal barons of [[Charles I of Hungary|Charles I]], for instance [[Thomas Szécsényi]] and [[Demetrius Nekcsei]] bore the title, in 1319 and 1328, respectively, but with limited jurisdiction.{{sfn|Engel|1996|p=147}}{{sfn|Tatár|2013|p=37}} </small></small>
 
  
 
=== Funkcje i rozwój ===
 
=== Funkcje i rozwój ===
  
−
Od 1322 r. urząd sędziego Kumanów został ponownie powiązany z godnością palatyna, a wszyscy palatyni nosili ten tytuł, z wyjątkiem [[Jolsvai Leusták|Eustachego Jolsvai]] (1392–1397) i wczesnych rządów [[Bebek Detre|Dereka Bebka]] (1397–1398).<ref name="Engel" /> Jednak [[Engel Pál|Pál Engel]] zauważył, że inne władze, obok palatyna, również posiadały ten tytuł, ponieważ sprawowały one zwierzchnictwo nad każdym '''mandatem'''.<ref name="Engel" /> W tym '''równoległym''' systemie palatyn był tylko ceremonialnym i „honorowym” sędzią Kumanów, a sędziowie działali niezależnie od palatyna, według Tibora Szőcsa<ref name="Szőcs" />. Pierwszym znanym palatynem był [[Zsámboki Miklós|Mikołaj Zsámboki]], który podjął działania w sprawie kumanów, zgodnie z '''dyplomem''' z 12 kwietnia 1343 r. W dokumencie zachowano, że pokrewieństwo wodza Kumana Buthemera podlegało jurysdykcji Zsámbokiego a Tomaszowi Szécsényiemu, [[wojewoda|wojewodzie Siedmiogrodu]] w '''oparciu o stanowienie''' [[I. Lajos|Ludwika I]]. Potwierdza to również, że autorytet palatyna wynikał z przywileju królewskiego ''ad hoc'', a nie z trwale ustalonej roli. W 1371 r. Ludwik I nadał ten przywilej swemu królewskiemu krewnemu pochodzącemu z plemienia Kumanów, Władysławowi i jego bratowi Kunchegowi<ref name="Szőcs" />.
+
Od 1322 r. urząd sędziego Kumanów został ponownie powiązany z godnością palatyna, a wszyscy palatyni nosili ten tytuł, z wyjątkiem [[Jolsvai Leusták|Eustachego Jolsvaia]] (1392–1397) i wczesnych rządów [[Bebek Detre|Dereka Bebeka]] (1397–1398).<ref name="Engel" /> Jednak [[Engel Pál]] zauważył, że inne władze, obok palatyna, również posiadały ten tytuł, ponieważ sprawowały one zwierzchnictwo nad każdą siedzibą.<ref name="Engel" /> Według Tibora Szőcsa, w tym równoległym systemie palatyn był tylko ceremonialnym i „honorowym” sędzią Kumanów, a sędziowie działali niezależnie od palatyna.<ref name="Szőcs" />. Pierwszym znanym palatynem był [[Zsámboki Miklós|Mikołaj Zsámboki]], który podjął działania w sprawie Kumanów, zgodnie z dokumentem z 12 kwietnia 1343 r. W dokumencie potwierdzono, że plemie wodza kumańskiego Buthemera przeszło spod jurysdykcji Zsámbokiego, pod Tomasza Szécsényiego, [[wojewoda|wojewody Siedmiogrodu]] w oparciu o postanowienie [[I. Lajos|Ludwika I]]. Potwierdza to również, że autorytet palatyna wynikał z przywileju królewskiego ''ad hoc'', a nie z trwale ustalonej roli. W 1371 r. Ludwik I nadał ten przywilej swemu królewskiemu krewnemu pochodzącemu z plemienia Kumanów, Władysławowi i jego bratu Kunchegowi<ref name="Szőcs" />.
  
−
<small><small>Since 1322, the office of judge of the Cumans was again assumed to the palatinal dignity, and all palatines bore this title, except [[Leustach Jolsvai]] (1392–1397) and the early reign of [[Derek Bebek]] (1397–1398).{{sfn|Engel|1996|p=147}} However Pál Engel noted other authorities also held the title at the same time beside the Palatine, because they exercised sovereignty over each [[Seat (territorial-administrative unit)|seats]].{{sfn|Engel|1996|p=147}} In this simultaneous system, the Palatine was only a ceremonial and "honorary" judge of the Cumans, and the judges acted independently of the Palatine, according to Tibor Szőcs.{{sfn|Szőcs|2014|p=197}} The first known Palatine was [[Nicholas Zsámboki]], who took action on the matter of Cumans, in accordance with a diploma from 12 April 1343. The document preserved that the Cuman chieftain Buthemer's kindred came under the jurisdiction of Zsámboki from Thomas Szécsényi, [[Voivode of Transylvania]] in order to [[Louis I of Hungary|Louis I]]'s provision. This also confirms that the Palatine's authority was due to an ''ad hoc'' royal privilegium, and not a permanently fixed role. In 1371, Louis I granted this privilegium to his Cuman-origin royal fowler, Ladislaus and his Kuncheg kindred too.{{sfn|Szőcs|2014|p=198}} </small></small>
+
Od lat 70. XIV wieku istnieją dokumenty', które potwierdziły istnienie wyroku palatyna w sprawach prawnych Węgrów i Kumanów lub w wyraźnie jedynej sprawie Kumana. Przez cały XV wiek nadzór palatynów nad Kumanami był zmienny. Statut XI z 1485 r., będący częścią tak zwanych artykułów palatynackich z 1485 r., ustalił, że palatyn był ''ex officio'' (z urzędu) sędzią Kumanów, który „osądza całą Kumanię, a także jest ''[[ispán]]em'' ('''hrabią''') i sędzią Kumanów”. Za tę rolę palatyn otrzymał 3000 ''złotych monet'' z okręgu Kumanów, potwierdzając uprzednio ustanowione prawo zwyczajowe. Od końca XV wieku tytuł był często zmieniany na „Sędzia Kumanów i [[Jasowie|Jasów]]” (łac. ''iudex Cumanorum et Philisteorum'')<ref name="Szőcs" />.
  
−
Od lat 70. XIV wieku istnieją '''karty''', które potwierdziły istnienie wyroku palatyna w sprawach prawnych Węgrów i Kumanów lub w wyraźnie jedynej sprawie Kumana. Przez cały XV wiek nadzór palatynów nad Kumanami był zmienny. Statut XI z 1485 r., będący częścią tak zwanych artykułów palatynackich z 1485 r., ustalił, że palatyn był ''ex officio'' (z urzędu) sędzią Kumanów, który „osądza całą Cumanię, a także jest ''[[ispán]]em'' ('''hrabią''') i sędzią Kumanów”. Za tę rolę palatyn otrzymał 3000 '''złotych monet''' z '''dystryktu''' Kumanów, potwierdzając uprzednio ustanowione prawo zwyczajowe. Od końca XV wieku tytuł był często zmieniany na „Sędzia Kumanów i [[Jász]]ów” (łac. iudex Cumanorum et Philisteorum)<ref name="Szőcs" />.
+
Podczas gdy władza nad Pieczyngami stopniowo ulegała atrofii z powodu procesu asymilacji, tytułowy sędzia Kumanów wybrał inną drogę. Po [[Mohacz|bitwie pod Mohaczem]] (1526 r.) i kolejnych wojnach osmańsko-habsburskich większość obszaru dzielnicy Jassic-Cuman została zaanektowana przez Turków, a inne części administracyjnie przyłączono do pobliskich zamków granicznych takich jak Eger, Szolnok i Gyula.<ref name="Ember">Ember, Győző (1946). ''Az újkori magyar közigazgatás története Mohácstól a török kiűzéséig'' [''Historia administracji węgierskiej w epoce nowożytnej od Mohaczu po wypędzenie Turków'']. Magyar Országos Levéltár. str. 579-580.</ref> Przez większość XVI wieku urząd palatyna pozostawał pusty, dlatego istniejące obszary kumańskie cieszyły się większą autonomią pod zwierzchnictwem ''Izby'' Pressburga, a następnie Szepes<ref name="Ember" />. W 1608 roku [https://pl.wikipedia.org/wiki/Maciej_Habsburg Maciej II] przywrócił średniowieczny węgierski system administracyjny oparty na zwyczajowym prawie. Palatyn ponownie został sędzią Kumanów, który mianował ''kapitana generalnego'' szefa  dystryktu Kumanów. Statut XLIII z 1630 r. gwarantował władzę sądową ''kapitana generalnego'' w imieniu palatyna<ref name="Ember" />. Tibor Szőcs zauważa, że ​​teoretyczna jurysdykcja palatyna nad Kumanami, ustanowiona pod koniec XIII wieku, zmaterializowała się dopiero w XVII wieku jako nowy element, ale nie odnowa tradycji<ref name="Szőcs" />.
−
 
 
−
<small><small>Since the 1370s, there are charters which confirmed the existence of the Palatine's judgment in legal matters of Hungarians and Cumans, or in clearly sole Cuman case. Throughout the 15th century, still, the Palatine's supervision over the Cumans was fluctuating. The Statute XI of 1485, a part of the so-called Palatinal Articles of 1485, fixed the Palatine was ''ex officio'' judge of the Cumans, who "judges over whole Cumania and is also ''[[ispán]]'' (count) and judge of the Cumans". For this role, the Palatine received 3,000 gold coins from the Cuman district, confirming the previously established customary law. Since the late 15th century, the title was frequently changed to "Judge of the Cumans and [[Jász people|Jassics]]" ({{lang-la|iudex Cumanorum et Philisteorum}}).{{sfn|Szőcs|2014|p=200}} </small></small>
 
−
 
 
−
Podczas gdy władza nad Pieczyngami stopniowo ulegała atrofii z powodu procesu asymilacji, tytułowy sędzia Kumanów wybrał inną drogę. Po [[Mohacz|bitwie pod Mohaczem]] (1526 r.) i kolejnych wojnach osmańsko-habsburskich większość obszaru dzielnicy Jassic-Cuman została zaanektowana przez Turków, a inne części administracyjnie przyłączono do pobliskich '''zamków granicznych''', takich jak Eger, Szolnok i Gyula.<ref name="Ember">Ember, Győző (1946). ''Az újkori magyar közigazgatás története Mohácstól a török kiűzéséig'' [''Historia administracji węgierskiej w epoce nowożytnej od Mohaczu po wypędzenie Turków'']. Magyar Országos Levéltár. str. 579-580.</ref> Przez większość XVI wieku urząd palatyna pozostawał pusty, dlatego '''istniejące obszary''' kumańskie cieszyły się większą autonomią pod zwierzchnictwem '''Izby''' Pressburga, a następnie Szepes<ref name="Ember" />. W 1608 roku [[Maciej II]] przywrócił średniowieczny węgierski system administracyjny oparty na zwyczajowym prawie. Palatyn ponownie został sędzią Kumanów, '''którzy mianowali kapitanem generalnym szefem dystryktu Kuman'''. Statut XLIII z 1630 r. gwarantował władzę sądową '''kapitana generalnego''' w imieniu Palatyna<ref name="Ember" />. Tibor Szőcs zauważa, że ​​teoretyczna jurysdykcja palatyna nad Kumanami, ustanowiona pod koniec XIII wieku, zmaterializowała się dopiero w XVII wieku jako nowy element, ale nie odnowa tradycji<ref name="Szőcs" />.
 
−
 
 
−
<small><small>While the authority over the [[Pechenegs]] gradually atrophied due to assimilation process, the title judge of the Cumans went to a different route. After the [[Battle of Mohács]] (1526) and subsequent [[Ottoman–Habsburg wars in Hungary (1526–1568)|Ottoman–Habsburg Wars]], most of the area of Jassic-Cuman district was annexed by the Ottomans, while other parts were administratively attached to nearby border castles, such as [[Castle of Eger|Eger]], [[Szolnok Castle|Szolnok]] and Gyula.{{sfn|Ember|1946|p=579}} Most of the 16th century, the office of Palatine remained vacant, thus the preserved Cuman areas enjoyed greater autonomy under the authorition of the Pressburg, then Szepes Chamber.{{sfn|Ember|1946|p=580}} In 1608, [[Matthias, Holy Roman Emperor|Matthias II]] restored the Hungarian medieval administrative system based on customary law. The Palatine again became judge of the Cumans, who appointed a captain-general to head of the Cuman district. The Statute XLIII of 1630 guaranteed the judicial powers of the captain-general in the name of the Palatine.{{sfn|Ember|1946|p=580}} Tibor Szőcs notes, the Palatine's theoretical jurisdiction over the Cumans, which laid down in the late 13th century, only materialized in the 17th century, as new element, but not renovation of the tradition.{{sfn|Szőcs|2014|p=200}} </small></small>
 
  
 
== Lista osób sprawujących urząd ==
 
== Lista osób sprawujących urząd ==
Linia 62: Linia 48:
 
|-
 
|-
 
| '''1269'''
 
| '''1269'''
−
| [[Gregory Monoszló III. Gergely]]
+
| [[Monoszló III. Gergely]]
 
| [[IV. Béla]]
 
| [[IV. Béla]]
 
| członek dworu królewskiego młodszego króla Stefana; toczy się debata naukowa, czy Grzegorz II lub jego syn imiennik służył w tym charakterze
 
| członek dworu królewskiego młodszego króla Stefana; toczy się debata naukowa, czy Grzegorz II lub jego syn imiennik służył w tym charakterze
−
| {{sfn|Zsoldos|2011|p=240}}{{sfn|Zsoldos|2011|p=303}}
+
| {{odn|Zsoldos|2011|p=240}}{{odn|Zsoldos|2011|p=303}}
 
|}
 
|}
  
Linia 71: Linia 57:
 
[[Palatyni|Lista palatynów Królestwa Węgier]]
 
[[Palatyni|Lista palatynów Królestwa Węgier]]
  
−
Od 1270 r. [[palatyn]] pełnił funkcję ''z urzędu '' sędziego Kumanów, z wyjątkiem kilku lat przerwy na początku XIV wieku (pierwsze dwie dekady, między 1300 a 1322) i od 1392 do 1398. Inne władze posiadały również tytuł w tym samym czasie poza palatynem, ponieważ sprawowali oni zwierzchnictwo nad każdym mandatem. Poniższa lista zawiera osoby, które oprócz obecnych palatynów nosiły podobne tytuły.
+
Od 1270 r. [[palatyn]] ''z urzędu '' pełnił funkcję sędziego Kumanów, z wyjątkiem kilku lat przerwy na początku XIV wieku (pierwsze dwie dekady, między 1300 a 1322) i od 1392 do 1398. Inne władze posiadały również tytuł w tym samym czasie poza palatynem, ponieważ sprawowali oni zwierzchnictwo nad każdym mandatem. Poniższa lista zawiera osoby, które oprócz obecnych palatynów nosiły podobne tytuły.
−
 
 
−
<small><small>Since 1270, the Palatine served as ''ex officio'' Judge of the Cumans, except some years of interval in early 14th century (first two decades, between 1300 and 1322) and from 1392 to 1398. Other authorities also held the title at the same time beside the Palatine, because they exercised sovereignty over each seats. The following list contains those persons, who also bore similar titles in addition to the incumbent Palatines. </small></small>
 
  
 
{| class="wikitable" style="width: 70%"
 
{| class="wikitable" style="width: 70%"
Linia 86: Linia 70:
 
| '''[[Borsa Jakab]]'''
 
| '''[[Borsa Jakab]]'''
 
| [[I. Károly]]
 
| [[I. Károly]]
−
| only Palatine (1306–1314), who styled himself Judge of the Cumans too among multiple office-holders during the feudal anarchy<br>tylko Palatyn (1306–1314), który również podczas feudalnej anarchii nazwał siebie Sędzią Kumanów wśród wielu urzędników
+
| tylko [[palatyn]] (1306–1314), który podczas feudalnej anarchii nazwał siebie również Sędzią Kumanów (wśród wielu innych urzędników)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 98: Linia 82:
 
| '''[[Nekcsei Demeter]]'''
 
| '''[[Nekcsei Demeter]]'''
 
| [[I. Károly]]
 
| [[I. Károly]]
−
| Sędzia '''rodu''' Olás ś("''iudex Cumanorum de genere Olaas''"); także [[Master of the treasury]] (1316–1338), ''[[ispán]]'' komitatów: [[Trencsén]] (1321–1328) i [[Bács]] (1321–1329); także kasztelan zamku [[Körösszeg]] (1327–1228)  
+
| Sędzia '''rodu''' Olás ("''iudex Cumanorum de genere Olaas''"); także [[mistrz skarbu]] (1316–1338), ''[[ispán]]'' komitatów: [[Trencsén]] (1321–1328) i [[Bács]] (1321–1329); także kasztelan zamku [[[Körösszeg]] (1327–1228)  
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 +
 +
|-
 +
| '''1376−1377'''
 +
| '''[[Garai I. Miklós]]'''
 +
| [[I. Lajos]]
 +
|
 +
|
 +
 
|-
 
|-
 
| '''1380'''
 
| '''1380'''
 
| [[Pekri Miklós]]
 
| [[Pekri Miklós]]
 
| [[I. Lajos]]
 
| [[I. Lajos]]
−
| Sędzia Queens's Cumans
+
| sędzia królowej Kumanów
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 110: Linia 102:
 
| [[Serkei Desiderius]]
 
| [[Serkei Desiderius]]
 
| [[I. Mária]]<br />& [[Zsigmond]]
 
| [[I. Mária]]<br />& [[Zsigmond]]
−
| Sędzia Queens's Cumans
+
| sędzia królowej Kumanów
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 116: Linia 108:
 
| [[Szécsényi Frank]]
 
| [[Szécsényi Frank]]
 
| [[I. Mária]]<br />& [[Zsigmond]]
 
| [[I. Mária]]<br />& [[Zsigmond]]
−
| Sędzia Jassów; także [[skarbnik królewski]] (1392–1393)
+
| sędzia Jassów; także [[mistrz skarbu]] (1392–1393)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 122: Linia 114:
 
| [[Kanizsai Miklós]]
 
| [[Kanizsai Miklós]]
 
| [[I. Mária]]<br />& [[Zsigmond]]
 
| [[I. Mária]]<br />& [[Zsigmond]]
−
| także [[skarbnik królewski]] (1388–1398); także ''[[ispán]]'' komitatów: [[Zala]], [[Vas]] i [[Sopron]] (1387–1398)
+
| także [[mistrz skarbu]] (1388–1398); także ''[[ispán]]'' komitatów: [[Zala]], [[Vas]] i [[Sopron]] (1387–1398)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 137: Linia 129:
 
| [[Antimus János]]
 
| [[Antimus János]]
 
| [[Zsigmond]]
 
| [[Zsigmond]]
−
| Sędzia królewski Kumanów; także Vice-Palatyn (c. 1404–1419)
+
| sędzia królewski Kumanów; także wicepalatyn (ok.1404–1419)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 143: Linia 135:
 
| [[Nassis János]]
 
| [[Nassis János]]
 
| [[Zsigmond]]
 
| [[Zsigmond]]
−
| Sędzia Jassów; także [[Master of the Horse (Kingdom of Hungary)|Master of the horse]] (1409–1412)
+
| sędzia Jassów; także [[koniuszy królewski]] (1409–1412)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 149: Linia 141:
 
| [[Perényi Miklós]] ''de Rihnó''
 
| [[Perényi Miklós]] ''de Rihnó''
 
| [[Zsigmond]]
 
| [[Zsigmond]]
−
| Sędzia Kumanów i Jassów; także Lord Steward (1417–1420)
+
| sędzia Kumanów i Jassów; także Lord Steward (1417–1420)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 155: Linia 147:
 
| '''[[Ozorai Pipó]]'''
 
| '''[[Ozorai Pipó]]'''
 
| [[Zsigmond]]
 
| [[Zsigmond]]
−
| także ''[[ispán]]'' komitatów: [[Temes]], [[Csanád]], [[Arad]], [[Krassó]], [[Keve]] (1404–1426); także ''[[ispán]]'' of the chamber of salt (1400–1426)
+
| także ''[[ispán]]'' komitatów: [[Temes]], [[Csanád]], [[Arad]], [[Krassó]], [[Keve]] (1404–1426); także ''[[ispán]]'' komory solnej (1400–1426)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 213: Linia 205:
 
| '''1439'''
 
| '''1439'''
 
| [[Maglódi László]]
 
| [[Maglódi László]]
−
| [[Albert II of Germany|Albert]]
+
| [[Albrecht II. (HRR)|Albert]]
−
| Sędzia Queen's Cumans; także Count of [[Kecskemét]]
+
| sędzia królowej Kumanów, także hrabia [[Kecskemét]]
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
 
| '''1439'''
 
| '''1439'''
 
| [[Kompolti Pál]]
 
| [[Kompolti Pál]]
−
| [[Albert II of Germany|Albert]]
+
| [[Albrecht II. (HRR)|Albert]]
 
|
 
|
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
Linia 232: Linia 224:
 
| '''[[Bebek III. Imre]]'''
 
| '''[[Bebek III. Imre]]'''
 
| [[V. László]]
 
| [[V. László]]
−
| Hrabia Jassów; także ''[[ispán]]'' komitatu [[Abaúj]] (1440–1448) i [[Wojewoda Siedmiogordu]] (1446–1448)
+
| Hrabia Jassów; także ''[[ispán]]'' komitatu [[Abaúj]] (1440–1448) i [[Wojewoda Siedmiogrodu]] (1446–1448)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 238: Linia 230:
 
| '''[[Újlaki V. Miklós]]'''
 
| '''[[Újlaki V. Miklós]]'''
 
| [[V. László]]
 
| [[V. László]]
−
| Sędzia, później Hrabia Kumanów; także [[Wojewoda Siedmiogordu]]], [[Ban Maczwy]] i dowódca [[Nándorfehérvár]] (Beograd, [[Serbia]]) (1441–1458)
+
| Sędzia, później Hrabia Kumanów; także [[Wojewoda Siedmiogrodu]]], [[Ban Maczwy]] i dowódca [[Nándorfehérvár]] (Beograd, [[Serbia]]) (1441–1458)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|-
 
|-
Linia 250: Linia 242:
 
| [[Marcali János]]
 
| [[Marcali János]]
 
| [[V. László]]
 
| [[V. László]]
−
| syn [[Marcali Miklós]]a (1397–1400); Sędzia królewski Kumanów; takze ''[[ispán]]'' komitatów: [[Somogy]] (1439–1459) i [[Zala]] (1453–1456)
+
| syn [[Marcali Miklós]]a (1397–1400); sędzia królewski Kumanów; także ''[[ispán]]'' komitatów: [[Somogy]] (1439–1459) i [[Zala]] (1453–1456)
 
| <ref name="Engel" />
 
| <ref name="Engel" />
 
|}
 
|}
  
 
== Zobacz także ==
 
== Zobacz także ==
−
*[[Kingdom of Hungary (1000–1301)]]
+
*[[Królestwo Węgier]]
−
*[[Cumans]]
+
*[[Kumanowie]]
−
*[[Roman Catholic Diocese of Cumania]]
+
*[[Rzymskokatolicka diecezja Kumanii]]
−
*[[Count of the Székelys]]
+
*[[Lista Comes Siculorum|Przywódcy Seklerów]]
  
 
== Przypisy ==
 
== Przypisy ==
Linia 272: Linia 264:
  
  
−
[[Kategoria:Historia Węgier]]
+
{{SORTUJ:Sędziowie, Kumanów}}
−
[[Kategoria:Węgierska historia]]
+
 
 +
[[Kategoria:Listy]]
 +
[[Kategoria:Listy sędziów]]
 +
[[Kategoria:Archontologia]]
 
[[Kategoria:Węgierscy sędziowie]]
 
[[Kategoria:Węgierscy sędziowie]]
 +
[[Kategoria:Urzędnicy]]
 +
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 +
[[Kategoria:Historia Królestwa Węgier]]
 +
[[Kategoria:Historia]]
 +
[[Kategoria:Historia Bośni]]
 +
[[Kategoria:Historia Chorwacji]]
 
[[Kategoria:Kumanowie]]
 
[[Kategoria:Kumanowie]]

Aktualna wersja na dzień 15:22, 7 mar 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Kunok bírája lub kunbíró (pol. Sędzia Kumanów[1], łac iudex Cumanorum)[2][3] był krótkotrwałą kancelarią prawną, a następnie tytułem ex officio w węgierskim królewskim sądzie, istniejącym od drugiej połowy XIII wieku. W 1270 r. połączony został z tytułem palatyna[3][1][2], w chwili gdy osadnicy kumańscy koncentrowali się w regionie Kunság.

Historia

Pochodzenie

Stanowisko najbardziej ewoluowało wraz z przesiedleniem plemienia Kumanów po inwazji Mongołów na Węgry w 1242 r.[2] We wprowadzeniu tak zwanego drugiego prawa Kumana z 1279 r. król Władysław IV („Kumańczyk”) odniósł się do swojego dziadka króla Beli IV, który odpowiednio podporządkował Kumanów pod bezpośrednią jurysdykcję palatyna[3]. Nora Berend, między innymi, zakwestionowała autentyczność dokumentu i nazwała „fałszerstwem z XVIII wieku”, który posłużył historycznej legitymacji do przywrócenia (redemptio) autonomicznej dzielnicy Jassic-Cuman przez Marię Teresę w 1745 r.[3] W przeciwieństwie do niej historycy Attila Zsoldos i Tibor Szőcs uważali, że tekst jest autentyczny i twierdzili, że palatyn otrzymał ten tytuł już podczas pierwszego wjazdu Kumanów na Węgry w 1239 r., w analogii do statusu godności hrabiego Pieczyngów. Szőcs argumentuje, że Denis Tomaj nietypowo posiadał ispánaty we wschodnich Węgrzech obok swojej funkcji palatyna, które leżały w pobliżu ziem plemienia Kumanów, dzięki czemu mógł być pierwszym urzędnikiem, który został sędzią Kumanów. W przeciwieństwie do Denisa Tomaja, późniejszych palatynów po bitwie pod Muhi (11 kwietnia 1241 r.), na przykład Władysława I Kán, Denisa Türje, Rolanda I Rátóta i Henryka I Kőszegiego, którzy wywodzili się z pokrewnych plemion zadunajskich, powodując upadek i marginalizację godności sędziego Kumanów, poza okresem wojny domowej między Belą IV i jego synem księciem Stefanem[3]

Plik:Hungary 13th cent.png
Kumańska autonomia (żółty) pod koniec XIII wieku

Po wojnie domowej terytoria Kumanów stały się częścią królestwa Stefana, który w 1262 r. przyjął tytuł młodszego króla i władcy Kumanów (łac. dominus Cumanorum). Książę Stefan poślubił także Elżbietę, córkę Seyhana, wodza Kumanów[1]. Pierwszą znaną osobą, która cieszyła się godnością sędziego Kumanów, był Grzegorz III Monoszló, który wspominany jest w tym charakterze dwukrotnie w 1269 r. Toczy się debata naukowa, czy w tym czasie Grzegorz II lub jego imiennik z rodu Monoszló służył jako sędzia. Niemniej Grzegorz III był szwagrem Elżbiety poprzez jego małżeństwo, a także był członkiem dworu książęcego Stefana w latach 60. XIII wieku.[3] Po śmierci Beli IV Stefan V zastąpił swojego ojca na tronie króla Węgier. Wraz z mianowaniem Mojsa II w sierpniu 1270 r. – również krewnego króla – palatyn przyjął tytuł i został z urzędu sędzią Kumanów, aby złagodzić presję na kompetencje króla.[1][4] Gdy godność palatyna została podzielona na dwóch piastujących funkcje w latach 90. XIII wieku, tylko palatyn „zadunajski” (np. Roland II Rátót) nosił ten tytuł[3].

Tibor Szőcs zauważa, że ​​godność sędziego Kumanów pozostawała jedynie teoretyczną rolą, ponieważ drugie prawo Kumana nigdy nie zostało zrealizowane. Przez następne dziesięciolecia nie ma dokumentu ani innego współczesnego źródła, które odnosi się do procedur palatyńskich, związanych z kwestiami Kumanów. Tylko palatyn Jakub Borsa wspomniał o grabieżach Kumanów wśród swoich skarg w okresie feudalnej anarchii w 1306 r., ale ta uwaga wiązała się z jego osobistą skargą (majątki Borsa leżały blisko ziem Kumanów, a krewniacy mieli długoletni związek z nimi), a nie jego godnością.[3] Przed wyginięciem dynastii Arpadów (1301) ostatnim palatynem, który był również sędzią Kumanów z urzędu, był Amadeusz Aba w sierpniu 1300 roku. Podczas feudalnej anarchii i późniejszej wojny o sukcesję, gdy wielu oligarchów nazywanych było palatynami, stanowisko systematycznie dewaluowało się od lat 20. XIV wieku.[3] Zgodnie z tym tytuł sędziego Kumanów oderwano od instytucji palatynatu, wybitni lojalni baronowie Karola I, na przykład [[Szécsényi I. Tamás|Tomasz I Szécsényi i Demetrius Nekcsei, nosili ten tytuł odpowiednio w 1319 i 1328 r., ale z ograniczonymi kompetencjami.[5][4]

Funkcje i rozwój

Od 1322 r. urząd sędziego Kumanów został ponownie powiązany z godnością palatyna, a wszyscy palatyni nosili ten tytuł, z wyjątkiem Eustachego Jolsvaia (1392–1397) i wczesnych rządów Dereka Bebeka (1397–1398).[5] Jednak Engel Pál zauważył, że inne władze, obok palatyna, również posiadały ten tytuł, ponieważ sprawowały one zwierzchnictwo nad każdą siedzibą.[5] Według Tibora Szőcsa, w tym równoległym systemie palatyn był tylko ceremonialnym i „honorowym” sędzią Kumanów, a sędziowie działali niezależnie od palatyna.[3]. Pierwszym znanym palatynem był Mikołaj Zsámboki, który podjął działania w sprawie Kumanów, zgodnie z dokumentem z 12 kwietnia 1343 r. W dokumencie potwierdzono, że plemie wodza kumańskiego Buthemera przeszło spod jurysdykcji Zsámbokiego, pod Tomasza Szécsényiego, wojewody Siedmiogrodu w oparciu o postanowienie Ludwika I. Potwierdza to również, że autorytet palatyna wynikał z przywileju królewskiego ad hoc, a nie z trwale ustalonej roli. W 1371 r. Ludwik I nadał ten przywilej swemu królewskiemu krewnemu pochodzącemu z plemienia Kumanów, Władysławowi i jego bratu Kunchegowi[3].

Od lat 70. XIV wieku istnieją dokumenty', które potwierdziły istnienie wyroku palatyna w sprawach prawnych Węgrów i Kumanów lub w wyraźnie jedynej sprawie Kumana. Przez cały XV wiek nadzór palatynów nad Kumanami był zmienny. Statut XI z 1485 r., będący częścią tak zwanych artykułów palatynackich z 1485 r., ustalił, że palatyn był ex officio (z urzędu) sędzią Kumanów, który „osądza całą Kumanię, a także jest ispánem (hrabią) i sędzią Kumanów”. Za tę rolę palatyn otrzymał 3000 złotych monet z okręgu Kumanów, potwierdzając uprzednio ustanowione prawo zwyczajowe. Od końca XV wieku tytuł był często zmieniany na „Sędzia Kumanów i Jasów” (łac. iudex Cumanorum et Philisteorum)[3].

Podczas gdy władza nad Pieczyngami stopniowo ulegała atrofii z powodu procesu asymilacji, tytułowy sędzia Kumanów wybrał inną drogę. Po bitwie pod Mohaczem (1526 r.) i kolejnych wojnach osmańsko-habsburskich większość obszaru dzielnicy Jassic-Cuman została zaanektowana przez Turków, a inne części administracyjnie przyłączono do pobliskich zamków granicznych takich jak Eger, Szolnok i Gyula.[6] Przez większość XVI wieku urząd palatyna pozostawał pusty, dlatego istniejące obszary kumańskie cieszyły się większą autonomią pod zwierzchnictwem Izby Pressburga, a następnie Szepes[6]. W 1608 roku Maciej II przywrócił średniowieczny węgierski system administracyjny oparty na zwyczajowym prawie. Palatyn ponownie został sędzią Kumanów, który mianował kapitana generalnego szefa dystryktu Kumanów. Statut XLIII z 1630 r. gwarantował władzę sądową kapitana generalnego w imieniu palatyna[6]. Tibor Szőcs zauważa, że ​​teoretyczna jurysdykcja palatyna nad Kumanami, ustanowiona pod koniec XIII wieku, zmaterializowała się dopiero w XVII wieku jako nowy element, ale nie odnowa tradycji[3].

Lista osób sprawujących urząd

Przed 1270

Term Incumbent Monarch Notes Source
1269 Monoszló III. Gergely IV. Béla członek dworu królewskiego młodszego króla Stefana; toczy się debata naukowa, czy Grzegorz II lub jego syn imiennik służył w tym charakterze [7][8]

Po 1270

Lista palatynów Królestwa Węgier

Od 1270 r. palatyn z urzędu pełnił funkcję sędziego Kumanów, z wyjątkiem kilku lat przerwy na początku XIV wieku (pierwsze dwie dekady, między 1300 a 1322) i od 1392 do 1398. Inne władze posiadały również tytuł w tym samym czasie poza palatynem, ponieważ sprawowali oni zwierzchnictwo nad każdym mandatem. Poniższa lista zawiera osoby, które oprócz obecnych palatynów nosiły podobne tytuły.

Term Incumbent Monarch Notes Source
1306–1308 Borsa Jakab I. Károly tylko palatyn (1306–1314), który podczas feudalnej anarchii nazwał siebie również Sędzią Kumanów (wśród wielu innych urzędników) [5]
1319 Szécsényi Tamás I. Károly także ispán komitatów: Arad, Bács i Szerém, kasztelan zamków: Solymos i Hasznos (1318–1321) [5]
1328 Nekcsei Demeter I. Károly Sędzia rodu Olás ("iudex Cumanorum de genere Olaas"); także mistrz skarbu (1316–1338), ispán komitatów: Trencsén (1321–1328) i Bács (1321–1329); także kasztelan zamku [[[Körösszeg]] (1327–1228) [5]
1376−1377 Garai I. Miklós I. Lajos
1380 Pekri Miklós I. Lajos sędzia królowej Kumanów [5]
1390–1392 Serkei Desiderius I. Mária
& Zsigmond 		sędzia królowej Kumanów [5]
1393 Szécsényi Frank I. Mária
& Zsigmond 		sędzia Jassów; także mistrz skarbu (1392–1393) [5]
1394–1395 Kanizsai Miklós I. Mária
& Zsigmond 		także mistrz skarbu (1388–1398); także ispán komitatów: Zala, Vas i Sopron (1387–1398) [5]
1397–1400 Csáky I. Miklós Zsigmond także ispán komitatów: Temes i Krassó (1394–1402) [5]
Marcali Miklós [5]
1404 Antimus János Zsigmond sędzia królewski Kumanów; także wicepalatyn (ok.1404–1419) [5]
1411 Nassis János Zsigmond sędzia Jassów; także koniuszy królewski (1409–1412) [5]
1419 Perényi Miklós de Rihnó Zsigmond sędzia Kumanów i Jassów; także Lord Steward (1417–1420) [5]
1424 Ozorai Pipó Zsigmond także ispán komitatów: Temes, Csanád, Arad, Krassó, Keve (1404–1426); także ispán komory solnej (1400–1426) [5]
1428 Kátai Mihály Zsigmond Sędzia królewski Kumanów, Jassów i Tatarów; także ispán Outer Szolnok County (1428–1429) [5]
1429–1430 Hédervári III. Lőrinc Zsigmond Hrabia Jassów i Kumanów; także koniuszy królewski (1428–1437) i ispán komitatu Szolnok (1429–1436) [5]
1430 Gereci Miklós Zsigmond [5]
1431 Joseph Kristallóci Zsigmond [5]
1434 Matko Talovac Zsigmond także ispán komitatu Keve (1429–1435) [5]
1436–1437 Ország I. János Zsigmond także kasztelan zamku Világos i ispán komitatu Zaránd (1430–1438) [5]
1436 Kátai László Zsigmond syn Kátai Mihályego (1428); także ispán Outer Szolnok County (1436–1443) [5]
1437 Siebenlinden János Zsigmond Hrabia of the Queen's Cumans; także kasztelan zamków Óbuda i Solymár (1436–1437) [5]
1438–1443 Berzevici István Albert
V. Port Centralny a linia kolejowa 		Sędzia Kumanów i Jassów; także Hrabia of the Royal Cumans i Jassów (1442) according to a sole charter; także odźwierny królowej, ispán komitatu Borsod, kasztelan zanków: Diósgyőr, Dédes i Cserép (1438–1439) [5]
1439 Maglódi László Albert sędzia królowej Kumanów, także hrabia Kecskemét [5]
1439 Kompolti Pál Albert [5]
1444–1446 Székely János de Szentgyörgy V. László [5]
1446–1448 Bebek III. Imre V. László Hrabia Jassów; także ispán komitatu Abaúj (1440–1448) i Wojewoda Siedmiogrodu (1446–1448) [5]
1448–1449 Újlaki V. Miklós V. László Sędzia, później Hrabia Kumanów; także Wojewoda Siedmiogrodu], Ban Maczwy i dowódca Nándorfehérvár (Beograd, Serbia) (1441–1458) [5]
1454 Ravaszdi Domonkos V. László [5]
1456 Marcali János V. László syn Marcali Miklósa (1397–1400); sędzia królewski Kumanów; także ispán komitatów: Somogy (1439–1459) i Zala (1453–1456) [5]

Zobacz także

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Berend, Nora (2006). At the Gate of Christendom: Jews, Muslims and "Pagans" in Medieval Hungary, c. 1000-c.1300. Cambridge University Press. str. 88.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka Archeologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 240, 303.
  3. ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342]. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 83, 108, 194-198, 200.
  4. ↑ 4,0 4,1 Tatár, Sarolta (2013). A rábaközi besenyő ispánság szervezete és fennállása [Organizacja i czas trwania komitatu Pieczyngów Rábaköz]. In Kahler, Frigyes; Bank, Barbara (red.). Utak és útkereszteződések. Ünnepi tanulmányok M. Kiss Sándor tiszteletére. Történelmi Ismeretterjesztő Társulat Egyesület. str. 37.
  5. ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 5,17 5,18 5,19 5,20 5,21 5,22 5,23 5,24 5,25 5,26 5,27 5,28 5,29 5,30 5,31 Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I. [Świecka Archeologia Węgier, 1301–1457, tom I]. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 147-149.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Ember, Győző (1946). Az újkori magyar közigazgatás története Mohácstól a török kiűzéséig [Historia administracji węgierskiej w epoce nowożytnej od Mohaczu po wypędzenie Turków]. Magyar Országos Levéltár. str. 579-580.
  7. ↑ Zsoldos 2011 ↓, str. 240.
  8. ↑ Zsoldos 2011 ↓, str. 303.

Źródła

  • Berend, Nora (2006). At the Gate of Christendom: Jews, Muslims and "Pagans" in Medieval Hungary, c. 1000-c.1300. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-02720-5.
  • Ember, Győző (1946). Az újkori magyar közigazgatás története Mohácstól a török kiűzéséig [Historia administracji węgierskiej w epoce nowożytnej od Mohaczu po wypędzenie Turków] (po węgiersku). Magyar Országos Levéltár.
  • Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I. [Świecka Archeologia Węgier, 1301–1457, tom I] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0.
  • Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342] (po węgiersku). Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9.
  • Tatár, Sarolta (2013). A rábaközi besenyő ispánság szervezete és fennállása [Organizacja i czas trwania komitatu Pieczyngów Rábaköz]. In Kahler, Frigyes; Bank, Barbara (red.). Utak és útkereszteződések. Ünnepi tanulmányok M. Kiss Sándor tiszteletére (po węgiersku). Történelmi Ismeretterjesztő Társulat Egyesület. str. 33–42.
  • Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka Archeologia Węgier, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Kunok_bírája&oldid=51805”