Geregye Pál: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - "importowane z angielskiej" na "przetłumaczone z angielskiej")
 
(Nie pokazano 29 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
Źródło: [https://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Geregye Paul Geregye]
+
[[Kategoria:0]]
 +
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 +
{{Uwaga|
 +
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Paul_Geregye
 +
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Paul_Geregye&action=history
 +
|nota    = angielski
 +
}}
 +
 
 +
{|
 +
|
 +
|}
  
−
[[Sędzia królewski]]
+
{|
 +
|-style="vertical-align:top;"
 +
|
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
Linia 17: Linia 29:
 
}}
 
}}
  
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
 +
'''Geregye Pál''' (pol. ''Paweł Geregye'') (* ok.1206, † 1270÷71), węgierski szlachcic, wpływowy urzędnik, dwukrotny [[sędzia królewski]] za panowania króla Węgier [[IV. Béla|Beli IV]].
 +
 +
== Rodzina ==
 +
 +
Syn [[Geregye I. Eth|Etha I]], [[Wojewoda|wojewody Siedmiogrodu]]. Miał młodszego brata, [[Geregye I. Geregye|Geregye I]], przodka rodziny [[Egervári]] z komitatu [[Vas]].
 +
 +
Pál ożenił się z nieznana z imienia wnuczką [[palatyn]]a [[Győr I. Pat|Pata I Győra]] około 1228 r.<ref name="Zsoldos2016">Zsoldos, Attila (2016). ''A Berettyó urai'' [Panowie z Berettyó]". W: Zsoldos, Attila (wyd.). ''Nagyvárad és Bihar az Árpád-kor végén (Tanulmányok Biharország történetéből 3.)''. Varadinum Kulturális Alapítvány. str. 105, 107-110.</ref> Historyk [[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] twierdzi, że Pat znalazł się wśród tych szlachciców, którzy planowali zdetronizować króla [[II. András|Andrzeja II]] i koronować jego najstarszego syna, Belę, w 1214 roku. Następnie został ''[[pohańbiony]]'' na dworze królewskim i znalazł się wśród zwolenników młodego Beli. Małżeństwo Pála i wnuczki Pata miało wzmocnić relacje między stronnikami Beli.<ref name="Zsoldos2016" /> Mieli czterech synów i córkę. Najstarszy [[Geregye I. Miklós|Mikołaj]] pełnił ważne funkcje świeckie, podczas gdy jego młodsi bracia: (Geregye István|Stefan]], [[Geregye II. Geregye|Geregye II]] i [[Geregye II. Eth|Eth II]]) wspierali jego ambicje polityczne w Siedmiogrodzie. Jedyna córka Pála, Agnieszka, została zakonnicą na [[Wyspa Małgorzaty|Wyspie Małgorzaty]] po śmierci męża.<ref>Engel: Genealógia (Genus Geregye 1. Eth – gałąź)</ref> W 1276 r. Agnieszka twierdziła, że w tym roku miała około 50 lat; przypuszczalnie była pierworodnym dzieckiem pary.<ref name="Zsoldos2016" />
 +
 +
== Stronnik Beli ==
 +
 +
Odziedziczył majętność po ojca w pobliżu granicy komitatu [[Vas]] i komitatu [[Zala]], gdzie strumień [[Sárvíz]] wpływa do rzeki Zala.<ref name="Béli">Béli, Gábor (2013). ''[http://www.rubicon.hu/magyar/oldalak/vagyongyujto_nagyurak_4_bela_idejen/ Vagyongyűjtő nagyurak IV. Béla idején]'' [''Przejęcie panów podczas panowania Beli IV''].</ref> Po raz pierwszy wspomniany we współczesnych mu dokumentach w 1224 r. jako zwolennik księcia Beli.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 219, 281.</ref> Pál i młody książę byli rówieśnikami. Gdy król Andrzej II ponownie zainstalował syna Belę jako [[Książę Slawonii|księcia Slawonii]], Bela rozpoczął kampanię przeciwko Domaldowi z Sidragi, zbuntowanemu szlachcicowi z Dalmacji i zdobył fortecę Domalda w Klis. Pál również brał udział w tej kampanii, pokonał i pojmał Boyzena, brata Domalda, a po zajęciu Klis również uwięził Domalda i uratował życie dwunastu szlachciców.<ref name="Béli" /> W 1229 r. Pál walczył także w nieudanej kampanii przeciwko [[Halicz|Księstwu Halickiemu]].<ref name="Markó" /> Gdy książę Austrii [[Fryderyk II]] zaatakował zachodnią część Węgier w 1230 r., Bela w  odpowiedzi rozpoczął kontratak przeciwko księciu. Pál brał udział w odzyskiwaniu zamków Borostyánkő i Lánzsér (obecnie Bernstein i Burgruine Landsee w Austrii), a także niszczył tamy wzniesione przez Austriaków, którzy zablokowali dopływ rzeki Mur do okolicznych wiosek.<ref name="Béli" /> W 1231 r. król Andrzej II poprowadził kolejną kampanię przeciwko Haliczowi, Pál również zaangażował się w oblężenie Halicza, gdy król z powodzeniem przywrócił swojego najmłodszego syna, [[András magyar királyi herceg|Andrzeja]], na tron ​​galicyjski.<ref name="Béli" />
 +
 +
Po śmierci Andrzeja II książę [[IV. Béla|Bela]] wstąpił na tron węgierski jesienią 1235 r. Jego byli wierni słudzy zostali wyniesieni na najwyższe stanowiska dworskie, równolegle ze zwolnieniami i degradacją lojalnych baronów Andrzeja. Pál został mianowany przez Bele [[ispán]]em komitatu [[Fejér]] w 1238 r. (urzędował do 1241 r.).<ref name="Zsoldos2011">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 30-31, 152, 210, 231.</ref> Według [[Gábor Béla|Beli Gábora]]  i [[Markó László|László Markó]] pełnił tę funkcję do maja 1242 r.<ref name="Markó" /> Tymczasem Mongołowie najechali Węgry i unicestwili armię Beli w [[Bitwa pod Mohi|bitwie pod Mohi]] 11 kwietnia 1241 r. Nie ma wzmianki o tym, że Pál walczył w katastrofalnej bitwie. Gdy [[sędzia królewski]] [[András, syn Serafina]], zginął na polu bitwy, to Bela IV, któremu udało się zbiec do Dalmacji, zainstalował Pála jako jego następca.<ref name="Zsoldos2011" />
 +
 +
== Po inwazji Mongołów ==
 +
 +
[[File:"Eagle Rock" Citadel – Western Part – Sinteu BH.jpg|thumb|left|Zamek Sólyomkő]]
 +
 +
Zimą 1241–1242 król Bela zlecił Pálowi ochronę granicy Dunaju, lecz Mongołowie przekroczyli zamarzniętą rzekę i zaatakowali [[Zadunaje]], dlatego Pál był stopniowo zmuszany do odwrotu.<ref name="Markó" /> Po wycofaniu się Mongołów w maju 1242 r. Pál był odpowiedzialny za odzyskanie regionu zadunajskiego, pełnił tę funkcję do czerwca 1246 r.<ref name="Béli" /> W tym czasie Pál przywrócił porządek, unicestwił grupy przestępcze oraz zgromadził i przesiedlił rozproszoną i uciekającą ludność. Nadzorował także ponowne otwarcie siedmiogrodzkich kopalni soli.<ref name="Markó" /> Za swoją oddaną służbę został mianowany [[ispán]]em komitatu [[Szolnok]] w 1245 roku i zachował tę godność do 1247 roku.<ref name="Zsoldos2011" />
 +
 +
Pál wziął udział w [[Bitwa nad Litawą|bitwie nad Litawą]] 15 czerwca 1246 r., gdzie Bela IV pokonał wojska austriackie, a książę [[Friedrich II. (Österreich)|Fryderyk Kłótliwy]] został zabity. Pál został poważnie ranny w bitwie i został pojmany przez wroga wraz ze swoimi siedmioma towarzyszami. Austriacy przetrzymywali ich jako więźniów, dopóki Pál nie zapłacił 1000 [[marka|marek]] jako okup za nich wszystkich. Po tym Pál wrócił na Węgry.<ref name="Markó" /> Około września 1248 r. został po raz drugi [[sędzia|sędzią królewskim]]. Utrzymywał tę godność przez sześć lat, aż do kwietnia 1254 r., gdy zastąpił go [[Kőszegi I. Henrik|Henryk I]] z klanu [[Kőszegi]].<ref name="Zsoldos2011" /> Między 1248 a 1255 rokiem Pál służył również jako [[ispán]] w komitacie [[Zala]].<ref name="Zsoldos2011" />
 +
 +
[[File:Cetatea Adorjan Salard.jpg|thumb|left|Zamek Adorján]]
 +
 +
W 1236 r. Pál posiadał już [[Jenő]] (dziś Ineu, Rumunia), ziemię wzdłuż północnego brzegu rzeki Sebes-Körös (Crișul Repede).<ref name="Zsoldos2016" /> 21 stycznia 1249 r. Bela IV przekazał Pálowi donacje: [[Zsadány]], [[Okány]], Kér (Cheriu) i [[Bölcsi]] nad rzeką [[Körös]]. Otrzymał także: [[Berettyó]] (dlatego też był również tytułowany „Pan na Berettyó”), [[Szaránd]] i [[Almás]].<ref name="Markó" /> W komitacie [[Kraszna]] stał się także właścicielem [[Zoványfürdő]], [[Valkó]] i [[Nagyfalu]].<ref name="Béli" /> W związku z tym przyznano mu odpowiednio dziesięć, cztery i trzy dobra w komitatach: [[Bihar]], [[Szolnok]] i [[Kraszna]].<ref name="Zsoldos2016" /> Po inwazji mongolskiej Bela IV odrzucił starodawną królewską prerogatywę do budowy i posiadania zamków, promując wzniesienie prawie 100 nowych fortec pod koniec jego panowania. Po wycofaniu się z polityki, Pál zbudował [[Sólyomkő]] (obecnie w [[Aleșd]] w Rumunii) i zamek [[Adorján]].<ref name="Béli" />
 +
 +
Pomimo faktu, że od 1240 r. był jednym z największych beneficjentów polityki darowizn Beli, Pál wchodził w posiadanie ziemi i majątków również przemocą. Jego zbrojni zajęli ziemie klanu [[Csanád]] wzdłuż Sebes-Körös: [[Telegd]], [[Szabolcs]], [[Sonkolyos]] i [[Bertény]] wraz z królewskimi prawami (dziś odpowiednio [[Tileagd]], [[Săcădat]], [[Șuncuiuș]] i [[Vadu Crișului]] w Rumunii). To wydarzenie miało miejsce około 1255 r. W następnym roku Bela zobowiązał go do zwrotu zdobytych ziem ich pierwotnym właścicielom.<ref name="Zsoldos2016" /> Mniej więcej w tym samym czasie Pál został ''[[pohańbiony]]'' na dworze królewskim i nigdy nie otrzymywał już żadnych godności ani funkcji.<ref name="Zsoldos2016" /> W 1265 r. zamienił swoje posiadłości w komitacie [[Zala]] na ziemie swojego siostrzeńca w Tiszántúl (głównie w powiecie Bihar), dzieląc w ten sposób klan [[Geregye]] na dwie gałęzie: rodzina Pála oraz gałąź [[Egervár]], które pozostały właścicielami ziem w zachodnich Węgrzech). Niedługo potem [[Geregye Barnabas|Barnaba Geregye]] oskarżył swojego stryja, że ten zmusił go do wyrzucenia go z nowo nabytego mienia siłą. Bela IV wszczął dochodzenie i potwierdził oskarżenia przeciwko Pálowi. Jednak ten odmówił oddania majątku krewnemu.<ref name="Zsoldos2016" /> Kapituła Vasvára przeprowadziła drugą kontrolę na początku lat 70. XIII wieku, za panowania króla [[V. István|Stefana V]] i doszła do tego samego wniosku.<ref name="Béli" /> Według statutu z 1278 r. Pál i jego synowie bezprawnie posiadali ziemię [[Székelyhíd]] (dziś [[Săcueni]], Rumunia). Dokument głosił, że własność należała do klanu [[Gutkeled]], zanim Pál nie przejął wioski i okolicznych ziem wkrótce po inwazji Mongołów. W ten sam sposób Pál zajął również [[Gáborján]], własność klanu [[Gyovad]].<ref name="Zsoldos2016" />
 +
 +
Gdy jego jedyna córka, Agnieszka, została zakonnicą i podarowała swoje odziedziczone ziemie klasztorowi dominikańskiemu na [[Wyspa Małgorzaty|Wyspie Małgorzaty]] w 1270 roku, Pál nadal żył.<ref name="Zsoldos2016" /> Zmarł w 1270 lub 1271 roku, gdy to w [[Várad]]zie (obecna [[Oradea]] w Rumunii) potwierdzono jego śmierć.<ref name="Markó" /> Po jego śmierci czterej synowie roztrwonili bogactwo w efekcie buntu. Dwóch z nich (Geregye II i Eth II) zostało straconych przez [[IV. László|Władysława IV]], a reszta rodziny Pála stracił wszystkie wpływy polityczne. Po jej upadku ich ziemiami i posiadłościami (w tym dwoma zamkami) rządził klan [[Borsa]].<ref name="Markó" />
 +
 +
==Przypisy==
 +
{{izvori}}
 +
 +
== Źródła ==
 +
* Béli, Gábor (2013). ''[http://www.rubicon.hu/magyar/oldalak/vagyongyujto_nagyurak_4_bela_idejen/ Vagyongyűjtő nagyurak IV. Béla idején]'' [''Przejęcie panów podczas panowania Beli IV'']. Rubicon Online. 24 (5).
 +
 +
* Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
 +
 +
* Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.
 +
 +
* Zsoldos, Attila (2016). ''A Berettyó urai'' [Panowie z Berettyó]". W: Zsoldos, Attila (wyd.). ''Nagyvárad és Bihar az Árpád-kor végén (Tanulmányok Biharország történetéből 3.)''. Varadinum Kulturális Alapítvány. str. 101–154. ISBN 978-973-0-21419-2.
  
−
{| align=right style="margin: 0 0 0 0; text-align: center; border:1px solid #aaaaaa; font-size: 85%; width: 250px;" class=box
 
−
|-
 
 
|
 
|
 
{{Urzędnik infobox
 
{{Urzędnik infobox
−
  |urzędnik          = Geregye Pál
+
  |urzędnik          = Geregye Pál (węg.)<br>Paweł Geregye (pol.)
 
  |imiona            =  
 
  |imiona            =  
−
  |tytulatura        = Sędzia królewski
+
  |tytulatura        = [[Sędzia królewski]]
 
  |grafika          =  
 
  |grafika          =  
 
  |opis grafiki      =  
 
  |opis grafiki      =  
Linia 39: Linia 94:
 
  |1. następca      = <small>1. </small>[[Kán I. László]]<br><small>1. </small>[[Kőszegi I. Henrik]]
 
  |1. następca      = <small>1. </small>[[Kán I. László]]<br><small>1. </small>[[Kőszegi I. Henrik]]
  
 +
|klan              =
 
  |ród              = [[Geregye]]
 
  |ród              = [[Geregye]]
 +
|rodzina          =
 
  |pochodzenie      = węgierskie
 
  |pochodzenie      = węgierskie
 
  |państwo          = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
 
  |państwo          = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
Linia 48: Linia 105:
 
  |przyczyna śmierci =  
 
  |przyczyna śmierci =  
 
  |miejsce spoczynku =  
 
  |miejsce spoczynku =  
−
  |ojciec            = [[Eth Geregye|Eth I]]
+
  |ojciec            = [[Geregye I. Eth|I. Eth]]
−
  |matka            =  
+
  |matka            = nieznana
 
  |rodzeństwo        =   
 
  |rodzeństwo        =   
 
  |1. związek        = żona
 
  |1. związek        = żona
Linia 55: Linia 112:
 
  |1. związek od    =  
 
  |1. związek od    =  
 
  |1. związek do    =  
 
  |1. związek do    =  
−
  |1. dzieci        = [[Nicholas Geregye|Nicholas]]<br />[[Stephen Geregye|Stephen]]<br />[[Geregye II Geregye|Geregye II]]<br />Eth II<br />Agnes
+
  |1. dzieci        = [[Geregye Miklós|Miklós]]<br>[[Geregye II. Geregye|II. Geregye]]<br>[[Geregye II. Eth|II. Eth]]<br />Agnes
 +
|dokonania        =
 
  |odznaczenia      =  
 
  |odznaczenia      =  
 
  |commons          =  
 
  |commons          =  
Linia 63: Linia 121:
 
|}
 
|}
  
−
'''Paul from the kindred Geregye''' ({{lang-hu|Geregye nembeli Pál}}; ''c''. 1206 – 1270 or 1271) was an influential Hungarian baron following the [[Mongol invasion of Europe|Mongol invasion of 1241]]. He served as [[Judge royal]] twice during the reign of [[Béla IV of Hungary]].
+
{{SORTUJ:Geregye, Pál}}
  
−
==Family==
+
[[Kategoria:Geregye]]
−
Paul was born around 1206 into the [[Geregye (genus)|''gens'' Geregye]] as the son of [[Eth Geregye|Eth I]], wo was [[Voivode of Transylvania]] earlier in 1200. He also had a younger brother, Geregye I, the ancestor of the Egervári family from [[Vas County (former)|Vas County]].
+
[[Kategoria:Ród]]
−
 
+
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
−
Paul married to an unidentified granddaughter of [[Palatine of Hungary|Palatine]] [[Pat Győr]] around 1228.{{sfn|Zsoldos|2016|p=105}} Historian Attila Zsoldos considers Pat was among those noblemen, who were plotting to dethrone Andrew and crown his eldest son, the eight-year-old Béla in 1214. Following that he became disgraced in the royal court and was among the young Béla's supporters. The marriage between Paul and Pat's granddaughter was due to strengthen the relationship between Béla's partisans.{{sfn|Zsoldos|2016|p=105}} They had four sons and a daughter. The eldest one [[Nicholas Geregye|Nicholas]] held important secular functions, while his younger brothers ([[Stephen Geregye|Stephen]], [[Geregye II Geregye|Geregye II]] and Eth II) supported his political ambition in [[Transylvania]]. Paul's only daughter Agnes became a nun at the [[Margaret Island]] following her husband's death.<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Geregye 1. Eth branch)</ref> In 1276, Agnes claimed that she was approximately 50 years old in that year; presumably she was the couple's first-born child.{{sfn|Zsoldos|2016|p=105}}
+
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
−
 
+
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
−
==Béla's partisan==
+
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
−
He inherited the kindred's possession from his father near the border of Vas and [[Zala County (former)|Zala County]], where the [[Sárvíz (Zala)|Sárvíz]] stream flows to the [[Zala river]].{{sfn|Béli|2013}} He was first mentioned by contemporary records in 1224 as a supporter of Duke Béla.{{sfn|Markó|2006|p=281}} Paul and the young prince were contemporaries of the same age. When [[Andrew II of Hungary]] re-installed his son Béla as the [[Duke of Slavonia]], Béla launched a campaign against [[Domald of Sidraga]], a rebellious Dalmatian nobleman, and captured [[Fortress of Klis|Domald's fortress]] at [[Klis]]. Paul Geregye also participated in this campaign, he defeated and captured Boyzen, Domald's brother and following the recapture of Klis, he also imprisoned Domald himself and rescued twelve noblemen.{{sfn|Béli|2013}} In 1229, Paul also fought in the unsuccessful campaign against the [[Principality of Halych]].{{sfn|Markó|2006|p=281}} Duke [[Frederick II of Austria]] invaded the western parts of Hungary in 1230, in response Béla launched a counterblow against the Duke. Paul participated in the recaptures of [[Bernstein im Burgenland|Borostyánkő]] and [[Burgruine Landsee|Lánzsér]] Castles (today Bernstein and Burgruine Landsee in [[Austria]]), and also destroyed the dams erected by the Austrians which had blocked the flow of [[Mur river]] to overflow the surrounding villages.{{sfn|Béli|2013}} In 1231, King Andrew II led another campaign against Halych, Paul participated in the siege of [[Halych]] too, when the king successfully restored his youngest son, [[Andrew of Hungary, Prince of Halych|Andrew]], to the Galician throne.{{sfn|Béli|2013}}
+
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
−
 
 
−
Following Andrew II's death, Béla IV ascended the Hungarian throne in autumn 1235. His former faithful servants during his ducal period were elevated to the highest courtly positions, in parallel with dismissals and imprisonments of Andrew's loyal barons. Paul was appointed ''[[ispán]]'' of [[Fejér County (former)|Fejér County]] by Béla IV in 1238, he held the office until 1241.{{sfn|Zsoldos|2011|p=152}} According to Gábor Béli and László Markó, he served in that capacity until May 1242.{{sfn|Markó|2006|p=281}} Meanwhile, the Mongols invaded Hungary and annihilated Béla's army in the [[Battle of Mohi]] on 11 April 1241. There is no mention that Paul had participated in the catastrophic battle. Nevertheless, Judge royal [[Andrew, son of Serafin]] was killed in the battlefield and Béla IV, who managed to escape to [[Dalmatia]], was installed Paul Geregye as his successor.{{sfn|Zsoldos|2011|p=30}}
 
−
 
 
−
==After the Mongol invasion==
 
−
[[File:"Eagle Rock" Citadel - Western Part - Sinteu BH.jpg|thumb|left|Sólyomkő Castle]]
 
−
In the winter of 1241–42, King Béla commissioned him with the protection of the [[Danube]] border, however the Mongols crossed the frozen river and invaded [[Transdanubia]] thus Paul was gradually forced to retreat.{{sfn|Markó|2006|p=281}} Following the withdrawal of Mongols in May 1242, Paul was responsible for recovering the [[Tiszántúl]] region, he served in this capacity until June 1246.{{sfn|Béli|2013}} During this time, Paul restored order, annihilated outlaw groups and gathered and resettled the dispersed and fleeing population. He also oversaw the reopening of the Transylvanian salt mines.{{sfn|Markó|2006|p=281}} For his meritorious service, he was nominated ''ispán'' of [[Szolnok County]] in 1245 and held the dignity until 1247.{{sfn|Zsoldos|2011|p=210}}
 
−
 
 
−
Paul participated in the [[Battle of the Leitha River]] on 15 June 1246, where Béla IV defeated the Austrian troops and Frederick the Quarrelsome was also killed. Paul severely injured in the battle and was captured by the enemy alongside his seven companions. The Austrians kept them prisoners until Paul paid 1,000 [[Mark (currency)|marks]] as ransom for all of them. Following this Paul returned to Hungary.{{sfn|Markó|2006|p=281}} Around September 1248, he was installed Judge royal for the second time. He held the dignity for six years, until April 1254, when he was replaced by [[Henry I Kőszegi]] from the ''gens'' Héder.{{sfn|Zsoldos|2011|p=31}} Between 1248 and 1255, he also served as ''ispán'' of Zala County.{{sfn|Zsoldos|2011|p=231}}
 
−
 
 
−
[[File:Cetatea Adorjan Salard.jpg|thumb|right|Adorján Castle]]
 
−
 
 
−
By 1236, he already possessed [[Ineu, Bihor|Jenő]] (today Ineu, Romania) along the northern bank of [[Crișul Repede (river)|Sebes-Körös]] (Crișul Repede) river.{{sfn|Zsoldos|2016|p=107}} On 21 January 1249, Béla IV donated [[Zsadány]], [[Okány]], Kér (''Cheriu'') and Bölcsi across the [[Körös River]] to Paul. He also received [[Berettyóújfalu|Berettyó]] (after this he was also titled as "Lord of Berettyó"), [[Szaránd]] and [[Almás]] among others.{{sfn|Markó|2006|p=281}} In [[Kraszna County]], he also became owner of [[Zoványfürdő|Zovány]], Valkó and Nagyfalu.{{sfn|Béli|2013}} Accordingly, he was granted ten, four and three estates in [[Bihar County|Bihar]], [[Szolnok County|Szolnok]] and Kraszna counties, respectively.{{sfn|Zsoldos|2016|p=107}} Following the Mongol invasion, Béla IV abandoned the ancient [[royal prerogative]] to build and own castles, promoting the erection of nearly 100 new fortresses by the end of his reign. When retired from politics, Paul built Sólyomkő (now in [[Aleșd]], [[Romania]]) and Adorján Castle.{{sfn|Béli|2013}}
 
−
 
 
−
Despite the fact that he was one of the largest beneficiaries of Béla's donation policy since the 1240s, Paul also acquired lands and estates by means of violence. His troops seized the landholdings of the neighboring [[Csanád (genus)|Csanád]] clan along the Sebes-Körös: [[Tileagd|Telegd]], [[Săcădat|Szabolcs]], [[Șuncuiuș|Sonkolyos]] and [[Vadu Crișului|Bertény]] with its royal customs (today Tileagd, Săbolciu, Șuncuiuș and Birtin in Romania, respectively). This event occurred around 1255. In the next year, Béla obliged him to return the acquired lands to the original owners.{{sfn|Zsoldos|2016|p=109}} Around the same time, Paul became disgraced in the royal court and never held any dignities or positions anymore.{{sfn|Zsoldos|2016|p=110}} In 1265, he exchanged his estates in Zala County to his nephew's lands in Tiszántúl (mainly in Bihar County), thus the Gerenye clan split into two branches (Paul's family and the Egervár branch which remained landowners in Western Hungary). Shortly thereafter Barnabas Geregye accused his uncle, Paul of having him expelled from his newly acquired possessions by force. Béla IV launched an investigation and justified the charges against Paul. However, Paul refused to return the estates to his relative.{{sfn|Zsoldos|2016|p=108}} The chapter of Vasvár conducted for a second inspection in the early 1270s, during the reign of [[Stephen V of Hungary]], when he reached the same conclusion.{{sfn|Béli|2013}} According to a 1278 charter, Paul and his sons unlawfully possessed the land of [[Săcueni|Székelyhíd]] (today Săcueni, Romania). The document narrates that the property belonged to the [[Gutkeled (genus)|Gutkeled]] clan until when Paul seized the village and its surrounding lands not long after the Mongol invasion. Paul also occupied [[Gáborján]] from the [[Gyovad (genus)|Gyovad]] clan in the same way.{{sfn|Zsoldos|2016|p=110}}
 
−
 
 
−
When his only daughter Agnes became a nun and donated her inherited lands to the Dominican monastery at Margaret Island in 1270, Paul was still referred as a living person.{{sfn|Zsoldos|2016|p=110}} Paul Geregye died either in 1270 or 1271, when the chapter of [[Oradea|Várad]] (present-day Oradea in Romania) confirmed his death.{{sfn|Markó|2006|p=281}} After his death, his four sons squandered the kindred's wealth with their rebellion. Two of them (Geregye II and Eth II) were executed by [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]], while Paul's branch lost all of its political influence. Their lands and estates (including the two castles) were governed by the Borsa clan following their downfall.{{sfn|Markó|2006|p=219}}
 
−
 
 
−
==References==
 
−
Zsoldos 2016, p. 105.
 
−
Engel: Genealógia (Genus Geregye 1. Eth branch)
 
−
Béli 2013.
 
−
Markó 2006, p. 281.
 
−
Zsoldos 2011, p. 152.
 
−
Zsoldos 2011, p. 30.
 
−
Zsoldos 2011, p. 210.
 
−
Zsoldos 2011, p. 31.
 
−
Zsoldos 2011, p. 231.
 
−
Zsoldos 2016, p. 107.
 
−
Zsoldos 2016, p. 109.
 
−
Zsoldos 2016, p. 110.
 
−
 
 
−
==Sources==
 
−
*Béli, Gábor (2013). "[http://www.rubicon.hu/magyar/oldalak/vagyongyujto_nagyurak_4_bela_idejen/ Vagyongyűjtő nagyurak IV. Béla idején] [Lords' Acquisition During Béla IV]". Rubicon Online (po węgiersku). 24 (5).
 
−
*Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig: Életrajzi Lexikon'' [Great Officers of State in Hungary from King Saint Stephen to Our Days: A Biographical Encyclopedia] (po węgiersku). Helikon Kiadó. ISBN 963-208-970-7.
 
−
*Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [Secular Archontology of Hungary, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3. 3.) (po węgiersku). Varadinum Kulturális Alapítvány. pp. 101–154. ISBN 978-973-0-21419-2.
 
−
*ZZsoldos, Attila (2016). "''A Berettyó urai'' [The Lords of Berettyó]". In Zsoldos, Attila (ed.). ''Nagyvárad és Bihar az Árpád-kor végén (Tanulmányok Biharország történetéből 3.)'' (in Hungarian). Varadinum Kulturális Alapítvány. pp. 101–154. ISBN 978-973-0-21419-2.
 
−
 
 
−
{{SORTUJ:Geregye, Paul}}
 
 
[[Kategoria:Urodzeni w 1200]]
 
[[Kategoria:Urodzeni w 1200]]
−
[[Kategoria:Zmarli w 1270]]
 
 
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
−
[[Kategoria:Ród Geregye]]
 
−
[[Kategoria:Sędziowie króla Węgier]]
 
 
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]
−
[[Kategoria:Nieprzetłumaczone]]
+
[[Kategoria:Nieznana data śmierci]]
−
 
 
−
 
 
−
 
 
−
[[Kategoria:Sędziowie króla Węgier]]
 
−
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
−
[[Kategoria:Szybkie]]
 

Aktualna wersja na dzień 17:07, 7 mar 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Sędzia królewski
(1241-1242) 		Następca:
András Kán I. László
Poprzednik: Sędzia królewski
(1248-1254) 		Następca:
Rátót I. Loránd Kőszegi I. Henrik

Geregye Pál (pol. Paweł Geregye) (* ok.1206, † 1270÷71), węgierski szlachcic, wpływowy urzędnik, dwukrotny sędzia królewski za panowania króla Węgier Beli IV.

Rodzina

Syn Etha I, wojewody Siedmiogrodu. Miał młodszego brata, Geregye I, przodka rodziny Egervári z komitatu Vas.

Pál ożenił się z nieznana z imienia wnuczką palatyna Pata I Győra około 1228 r.[1] Historyk Attila Zsoldos twierdzi, że Pat znalazł się wśród tych szlachciców, którzy planowali zdetronizować króla Andrzeja II i koronować jego najstarszego syna, Belę, w 1214 roku. Następnie został pohańbiony na dworze królewskim i znalazł się wśród zwolenników młodego Beli. Małżeństwo Pála i wnuczki Pata miało wzmocnić relacje między stronnikami Beli.[1] Mieli czterech synów i córkę. Najstarszy Mikołaj pełnił ważne funkcje świeckie, podczas gdy jego młodsi bracia: (Geregye István|Stefan]], Geregye II i Eth II) wspierali jego ambicje polityczne w Siedmiogrodzie. Jedyna córka Pála, Agnieszka, została zakonnicą na Wyspie Małgorzaty po śmierci męża.[2] W 1276 r. Agnieszka twierdziła, że w tym roku miała około 50 lat; przypuszczalnie była pierworodnym dzieckiem pary.[1]

Stronnik Beli

Odziedziczył majętność po ojca w pobliżu granicy komitatu Vas i komitatu Zala, gdzie strumień Sárvíz wpływa do rzeki Zala.[3] Po raz pierwszy wspomniany we współczesnych mu dokumentach w 1224 r. jako zwolennik księcia Beli.[4] Pál i młody książę byli rówieśnikami. Gdy król Andrzej II ponownie zainstalował syna Belę jako księcia Slawonii, Bela rozpoczął kampanię przeciwko Domaldowi z Sidragi, zbuntowanemu szlachcicowi z Dalmacji i zdobył fortecę Domalda w Klis. Pál również brał udział w tej kampanii, pokonał i pojmał Boyzena, brata Domalda, a po zajęciu Klis również uwięził Domalda i uratował życie dwunastu szlachciców.[3] W 1229 r. Pál walczył także w nieudanej kampanii przeciwko Księstwu Halickiemu.[4] Gdy książę Austrii Fryderyk II zaatakował zachodnią część Węgier w 1230 r., Bela w odpowiedzi rozpoczął kontratak przeciwko księciu. Pál brał udział w odzyskiwaniu zamków Borostyánkő i Lánzsér (obecnie Bernstein i Burgruine Landsee w Austrii), a także niszczył tamy wzniesione przez Austriaków, którzy zablokowali dopływ rzeki Mur do okolicznych wiosek.[3] W 1231 r. król Andrzej II poprowadził kolejną kampanię przeciwko Haliczowi, Pál również zaangażował się w oblężenie Halicza, gdy król z powodzeniem przywrócił swojego najmłodszego syna, Andrzeja, na tron ​​galicyjski.[3]

Po śmierci Andrzeja II książę Bela wstąpił na tron węgierski jesienią 1235 r. Jego byli wierni słudzy zostali wyniesieni na najwyższe stanowiska dworskie, równolegle ze zwolnieniami i degradacją lojalnych baronów Andrzeja. Pál został mianowany przez Bele ispánem komitatu Fejér w 1238 r. (urzędował do 1241 r.).[5] Według Beli Gábora i László Markó pełnił tę funkcję do maja 1242 r.[4] Tymczasem Mongołowie najechali Węgry i unicestwili armię Beli w bitwie pod Mohi 11 kwietnia 1241 r. Nie ma wzmianki o tym, że Pál walczył w katastrofalnej bitwie. Gdy sędzia królewski András, syn Serafina, zginął na polu bitwy, to Bela IV, któremu udało się zbiec do Dalmacji, zainstalował Pála jako jego następca.[5]

Po inwazji Mongołów

Plik:"Eagle Rock" Citadel – Western Part – Sinteu BH.jpg
Zamek Sólyomkő

Zimą 1241–1242 król Bela zlecił Pálowi ochronę granicy Dunaju, lecz Mongołowie przekroczyli zamarzniętą rzekę i zaatakowali Zadunaje, dlatego Pál był stopniowo zmuszany do odwrotu.[4] Po wycofaniu się Mongołów w maju 1242 r. Pál był odpowiedzialny za odzyskanie regionu zadunajskiego, pełnił tę funkcję do czerwca 1246 r.[3] W tym czasie Pál przywrócił porządek, unicestwił grupy przestępcze oraz zgromadził i przesiedlił rozproszoną i uciekającą ludność. Nadzorował także ponowne otwarcie siedmiogrodzkich kopalni soli.[4] Za swoją oddaną służbę został mianowany ispánem komitatu Szolnok w 1245 roku i zachował tę godność do 1247 roku.[5]

Pál wziął udział w bitwie nad Litawą 15 czerwca 1246 r., gdzie Bela IV pokonał wojska austriackie, a książę Fryderyk Kłótliwy został zabity. Pál został poważnie ranny w bitwie i został pojmany przez wroga wraz ze swoimi siedmioma towarzyszami. Austriacy przetrzymywali ich jako więźniów, dopóki Pál nie zapłacił 1000 marek jako okup za nich wszystkich. Po tym Pál wrócił na Węgry.[4] Około września 1248 r. został po raz drugi sędzią królewskim. Utrzymywał tę godność przez sześć lat, aż do kwietnia 1254 r., gdy zastąpił go Henryk I z klanu Kőszegi.[5] Między 1248 a 1255 rokiem Pál służył również jako ispán w komitacie Zala.[5]

Plik:Cetatea Adorjan Salard.jpg
Zamek Adorján

W 1236 r. Pál posiadał już Jenő (dziś Ineu, Rumunia), ziemię wzdłuż północnego brzegu rzeki Sebes-Körös (Crișul Repede).[1] 21 stycznia 1249 r. Bela IV przekazał Pálowi donacje: Zsadány, Okány, Kér (Cheriu) i Bölcsi nad rzeką Körös. Otrzymał także: Berettyó (dlatego też był również tytułowany „Pan na Berettyó”), Szaránd i Almás.[4] W komitacie Kraszna stał się także właścicielem Zoványfürdő, Valkó i Nagyfalu.[3] W związku z tym przyznano mu odpowiednio dziesięć, cztery i trzy dobra w komitatach: Bihar, Szolnok i Kraszna.[1] Po inwazji mongolskiej Bela IV odrzucił starodawną królewską prerogatywę do budowy i posiadania zamków, promując wzniesienie prawie 100 nowych fortec pod koniec jego panowania. Po wycofaniu się z polityki, Pál zbudował Sólyomkő (obecnie w Aleșd w Rumunii) i zamek Adorján.[3]

Pomimo faktu, że od 1240 r. był jednym z największych beneficjentów polityki darowizn Beli, Pál wchodził w posiadanie ziemi i majątków również przemocą. Jego zbrojni zajęli ziemie klanu Csanád wzdłuż Sebes-Körös: Telegd, Szabolcs, Sonkolyos i Bertény wraz z królewskimi prawami (dziś odpowiednio Tileagd, Săcădat, Șuncuiuș i Vadu Crișului w Rumunii). To wydarzenie miało miejsce około 1255 r. W następnym roku Bela zobowiązał go do zwrotu zdobytych ziem ich pierwotnym właścicielom.[1] Mniej więcej w tym samym czasie Pál został pohańbiony na dworze królewskim i nigdy nie otrzymywał już żadnych godności ani funkcji.[1] W 1265 r. zamienił swoje posiadłości w komitacie Zala na ziemie swojego siostrzeńca w Tiszántúl (głównie w powiecie Bihar), dzieląc w ten sposób klan Geregye na dwie gałęzie: rodzina Pála oraz gałąź Egervár, które pozostały właścicielami ziem w zachodnich Węgrzech). Niedługo potem Barnaba Geregye oskarżył swojego stryja, że ten zmusił go do wyrzucenia go z nowo nabytego mienia siłą. Bela IV wszczął dochodzenie i potwierdził oskarżenia przeciwko Pálowi. Jednak ten odmówił oddania majątku krewnemu.[1] Kapituła Vasvára przeprowadziła drugą kontrolę na początku lat 70. XIII wieku, za panowania króla Stefana V i doszła do tego samego wniosku.[3] Według statutu z 1278 r. Pál i jego synowie bezprawnie posiadali ziemię Székelyhíd (dziś Săcueni, Rumunia). Dokument głosił, że własność należała do klanu Gutkeled, zanim Pál nie przejął wioski i okolicznych ziem wkrótce po inwazji Mongołów. W ten sam sposób Pál zajął również Gáborján, własność klanu Gyovad.[1]

Gdy jego jedyna córka, Agnieszka, została zakonnicą i podarowała swoje odziedziczone ziemie klasztorowi dominikańskiemu na Wyspie Małgorzaty w 1270 roku, Pál nadal żył.[1] Zmarł w 1270 lub 1271 roku, gdy to w Váradzie (obecna Oradea w Rumunii) potwierdzono jego śmierć.[4] Po jego śmierci czterej synowie roztrwonili bogactwo w efekcie buntu. Dwóch z nich (Geregye II i Eth II) zostało straconych przez Władysława IV, a reszta rodziny Pála stracił wszystkie wpływy polityczne. Po jej upadku ich ziemiami i posiadłościami (w tym dwoma zamkami) rządził klan Borsa.[4]

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Zsoldos, Attila (2016). A Berettyó urai [Panowie z Berettyó]". W: Zsoldos, Attila (wyd.). Nagyvárad és Bihar az Árpád-kor végén (Tanulmányok Biharország történetéből 3.). Varadinum Kulturális Alapítvány. str. 105, 107-110.
  2. ↑ Engel: Genealógia (Genus Geregye 1. Eth – gałąź)
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Béli, Gábor (2013). Vagyongyűjtő nagyurak IV. Béla idején [Przejęcie panów podczas panowania Beli IV].
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 219, 281.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 30-31, 152, 210, 231.

Źródła

  • Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
  • Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.
  • Zsoldos, Attila (2016). A Berettyó urai [Panowie z Berettyó]". W: Zsoldos, Attila (wyd.). Nagyvárad és Bihar az Árpád-kor végén (Tanulmányok Biharország történetéből 3.). Varadinum Kulturális Alapítvány. str. 101–154. ISBN 978-973-0-21419-2.

Geregye Pál (węg.)
Paweł Geregye (pol.)

— Sędzia królewski —
Sędzia królewski
Okres od (1) 1241, (2) 1248
do (1) 1242, (1) 1254
Poprzednik 1. András
2. Rátót I. Loránd
Następca 1. Kán I. László
1. Kőszegi I. Henrik
Dane biograficzne
Ród Geregye
Pochodzenie węgierskie
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny 1206
Śmierć 1270 lub 1271
Ojciec I. Eth
Matka nieznana
Żona Győr Nn
Dzieci Miklós
II. Geregye
II. Eth
Agnes
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Geregye_Pál&oldid=51939”