Kunság: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - ", † " na ", † ")
 
(Nie pokazano 24 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:1hi]]
+
[[Kategoria:0]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Kuns%C3%A1g
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Kuns%C3%A1g
Linia 14: Linia 14:
 
  |
 
  |
  
 +
'''Kunság''' jest historycznym, etnograficznym i geograficznym regionem na Węgrzech, odpowiadającym dawnej jednostce politycznej utworzonej przez i dla Kumanów lub Kunów. Obecnie jest podzielony między komitaty: [[Bács]]-[[Kiskun]] i [[Jász]]-[[Nagykun]]-[[Szolnok]]; odpowiadają one z grubsza dwóm odrębnym tradycyjnym bytom, ''Małej Kumanii'' i ''Wielkiej Kumanii'', które są oddzielone rzeką Cisą. Kunság i jego części zostały po raz pierwszy stworzone przez [[Królestwo Węgier]] w celu przyjęcia pół-nomadycznych Kumanów, uciekających z imperium mongolskiego. Enklawy Kumanów były czasami włączane do [[Jazygia|Jazygii]], która została podobnie utworzona i nazwana od nomadów osetyjskich.
 +
 +
Kunság był rezultatem drugiej i ostatniej kolonizacji Kumanów na Węgrzech; chociaż nie był jedynym obszarem zamieszkałym przez Kumanów, pozostał jedynym ośrodkiem samorządności Kumanów po zakończeniu panowania [[Arpadowie|Arpadów]] na Węgrzech. Tradycja datuje się od 1279 r., gdy [[IV. László|Władysław IV]], pół-kumański król Węgier, przyznał swój pierwszy zestaw przywilejów podatkowych i sądowych. Zostały one potwierdzone w XV wieku, gdy Kumanie zaczęli organizować się w „siedziby” nadzorowane przez [[palatyn]]a Królestwa. Jednak konsolidacja feudalizmu wywołała niezadowolenie w całym regionie, co doprowadziło do jego udziału w powstaniu [[Dózsa György|Györgyego Dózsy]] w 1514 r.
 +
 +
Obszar ten został zdewastowany podczas wojen osmańsko-węgierskich, a następnie wyludniony przez osmańską okupację Węgier. Został ponownie skolonizowany przez Kumanów, Węgrów i Słowaków po przywróceniu władzy Habsburgów na Węgrzech. Nowe władze przekazały Kunság Zakonowi Krzyżackiemu, który stłumił separatyzm Kumanów, zwłaszcza po dobrowolnym udziale mieszkańców w wojnie o niepodległość [https://pl.wikipedia.org/wiki/Franciszek_II_Rakoczy Rakoczy Franciszka II Rakoczego]. Tendencje centralizacyjne zostały jednak złagodzone za czasów [https://pl.wikipedia.org/wiki/Maria_Teresa_Habsburg Marii Teresy], a w 1745 r. Kunság i Jazygia zostały połączone w jedną autonomiczną dzielnicę, której mieszkańcom pozwolono wykupić się z pańszczyzny. Dobrze prosperujący region przeżywał boom populacyjny, dzięki czemu mieszana wówczas populacja kolonizowała inne części królestwa.
 +
 +
Intelektualna debata na temat cech i roli tożsamości Kumanów po raz pierwszy odbyła się w okresie józefinizmu i była przedłużana przez kolejne stulecia – nawet po wymarciu języka kumańskiego. Początkowo intelektualiści Kunság określali swoją tożsamość jako ugrofińską i uzupełniającą węgierski nacjonalizm. Wraz z tą zmianą dyskursu Kunság i Jazygia przestały istnieć politycznie w 1876 r., gdy zostały połączone w większe i mniej autonomiczne komitaty. Popularne zainteresowanie spuścizną Kumanów trwa w XXI wieku, z większym naciskiem na tureckie korzenie regionu, a także na różnice między Kumanami i nie-kumańskimi Węgrami.
 +
 +
== Historia ==
 +
 +
=== Poprzednicy ===
 +
 +
Podczas gdy plemiona węgierskie przeniosły się na Węgry, Kumanie nadal zamieszkiwali rozległe obszary stepu pontyjsko-kaspijskiego, gdzie utworzyli potężną konfederację koczowniczą (patrz [https://en.wikipedia.org/wiki/Cumania Cumania]]). XIII-wieczna ''[[Gesta Hungarorum]]'' twierdzi, że Kumanie byli obecni w Księstwie Węgier ok. roku 900, opisująca plemiona [[Aba]] jako Kumanów. To pogląd jest jednak anachroniczne, gdyż oznacza, że ​​Kuman z ''Gesty'' jest być może synonimem „Turka”, „Chazara”  lub „Bulgara”.<ref name="Çoban">Erdal Çoban, "Eastern Muslim Groups among Hungarians in the Middle Ages", in ''Bilig. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi'', Issue 63, Autumn 2012, str. 58, 64–65.</ref> Pierwszymi możliwymi do zweryfikowania poświadczeniami obecności Kumanów na Węgrzech Arpadów byli jeźdźcy w XI wieku; później powrócili oni jako najemnicy wspierający węgierskich królów. Orszak [[II. István|Stefana II]] obejmował kontyngent Kumanów dowodzony przez kapitana ''Tatara'', który stał się uciążliwy dla mieszkańców po grabieży lokalnych zasobów.<ref name="Oța">Silviu Oța, ''The Mortuary Archaeology of the Medieval Banat (10th–14th Centuries)''. Leiden & Boston: Brill Publishers, 2015. str. 21–22, 33–36.</ref> Prawdopodobnie wojska Kumana „''Saracena''” pomagały [[II. Géza|Gejzie II]] w jego wojnie w latach pięćdziesiątymi przeciwko [[https://pl.wikipedia.org/wiki/Liga_Lombardzka|Lidze Lombardzkiej]]<ref name="Spinei">Victor Spinei, "Episcopia cumanilor. Coordonate evolutive", w: ''Arheologia Moldovei'', Vol. XXX, 2007. str. 144–147, 176, 163–164.</ref>.
 +
 +
Na początku XIII wieku stosunki węgiersko-kumańskie znów były napięte, co skłoniło [[II. András|Andrzeja II]] do stworzenia systemu obrony granicznej, obejmującego przyznanie [https://pl.wikipedia.org/wiki/Zakon_krzy%C5%BCacki Zakonowi Krzyżackiemu] pogranicznego regionu [[Burzenland]]. Zakon usprawnił pierwsze starania na rzecz chrystianizacji wspólnot Kumanów żyjących poza [[Kotlina Panońska|Basenem Karpackim]]<ref name="Spinei" />. Sami Kumanie zostali zaatakowani i pokonani przez imperium mongolskie; teraz Kumanie uciekli na Węgry, do Bułgarii i Bizancjum. Do lat dwudziestych XIII wieku wielu skoncentrowało się na wschodzie Węgier, a także na obszarach później znanych jako Mołdawia i Besarabia. Ich nawrócenie na chrześcijaństwo rozpoczęło się tutaj, pod auspicjami Węgier, co doprowadziło do ustanowienia [[Rzymskokatolicka diecezja Kumanii|bisforicum katolickiego]]; niektórzy członkowie plemion nawrócili się na konkurencyjne wschodnie prawosławie<ref name="Spinei" /> lub na bogomilizm<ref name="Hévizi">Józsa Hévizi, ''Autonomies in Hungary and Europe: A Comparative Study''. Buffalo: Corvinus Society, 2005. str. 9, 11, 18–21.</ref> lecz musieli wrócić do katolicyzmu. Na tym etapie nieokreślona liczba Kumanów na Węgrzech została nawrócona na islam<ref name="Çoban" />.
 +
 +
W 1238 r. król Węgier [[IV. Béla|Bela IV]] specjalnie zaprosił Kumanów pod wodzą [[Kötöny]] (pol. Kocjan, rus. Котян, arab. Kutan) do kolonizacji centralnej części jego królestwa (''ad mediculum terre sue''), prawdopodobnie położonej nad Cisą<ref name="Hardi">Đura Hardi, "Cumans and Mongols in the Region of Srem in 1241–1242: a Discussion on the Extent of Devastation", w: ''Истраживања'', Vol. 27, 2016. str. 86–87.</ref>. Ci Kumanie przybyli w 1239 roku, ale pomiędzy koczowniczymi Kumanami a osiadłymi Węgrami powstała wrogość. Węgrzy zamordowali Kocjana, a Kumanie wrócili na Bałkany w 1241 r., rabując [[Syrmia|Syrmię]] jako zemstę.<ref name="Hévizi" /><ref name="Hardi" /><ref name="Kincses-Nagy">Éva Kincses-Nagy, "A Disappeared People and a Disappeared Language: The Cumans and the Cuman Language in Hungary", w: ''Tehlikedeki Diller Dergisi'', lato 2013. str. 173–175.</ref><ref name="Spinei" />
 +
 +
=== Pochodzenie ===
 +
 +
Po [[Inwazja Mongołów 1241|inwazji Mongołów]] na Węgry w 1241 r. król Bela ponownie zaprosił Kumanów i mniejszą grupę [[Jasowie|Jasów]] (plemię osetyjskia) z powrotem na Węgry, aby osiedlili się na zdewastowanych obszarach Wielkiej Niziny Węgierskiej. W migracji podobno uczestniczyło około 40.000–70.000 Kumanów, podzielonych na 7 plemion: Olás, Csertán, Kór, Borkör, Kondám, Honcsuk i Jupogó.<ref name="Oța" /><ref name="Hévizi" /><ref name="Hardi" /><ref name="Kincses-Nagy" /><ref name="Lyublyanovics">Kyra Lyublyanovics, "The Cumans in Medieval Hungary and the Question of Ethnicity", w: ''Annual of Medieval Studies at CEU'', Vol. 17, 2011. str. 153–157, 160–162, 166–167.</ref><ref name="Spinei" /> Różni kulturowo Jasowie byli ściśle związani z różnymi grupami Kumanów, a ich los „splótł się w wyniku ekspansji mongolskiej”<ref name="Hatházi">Gábor Hatházi, Katalin Szende, "Ethnic Groups and Cultures in Medieval Hungary", w: Zsolt Visy, László Bartosiewicz (red.), ''Hungarian Archaeology at the Turn of the Millennium'', Budapest: Ministry of National Cultural Heritage & Teleki László Foundation, 2003. str. 389, 391–392, 395.</ref>.
 +
 +
[[File:Miniatures of Louis I (Chronicon Pictum).png|thumb|420px|Pierwsza strona ''[[Chronicon Pictum]]'', przedstawiająca dwór [[I. Lajos|Ludwika I]]. Po prawej stronie są wojownicy w orientalnych ubraniach, w tym ubrany na żółto Kuman]]
 +
 +
XIV-wieczny ''[[Chronicon Pictum]]'' pokazuje Kumana jako żółtą armię króla, w bliskiej odległości od królów, pomiędzy strażnikiem [[Pieczyngowie|Pieczyngiem]], a pogranicznikiem [[Seklerzy|Seklerem]]. Kumani są również wymienienie jako obecni w [[Kressenbrunn|bitwie pod Kressenbrunn]], prawdopodobnie w większej liczbie niż ich węgierscy sojusznicy<ref name="nkprinces">Nathalie Kálnoky, [https://journals.openedition.org/droitcultures/615#bodyftn34 "Des princes scythes aux capitaines des Iasses. Présence iranienne dans le royaume de Hongrie au travers des chroniques médiévales et des privilèges des peuples auxiliaires militaires"], w: ''Droit et Cultures'', Vol. 52, 2006</ref>. Ich znaczenie dla Węgier zostało podkreślone, gdy Bela zaręczył swojego syna [[V. István|Stefana]] z córką Kocjana, [[Kun Erzsébet|Elżbietą]]. Jej syn, król [[IV. László|Władysław IV]], był znany ze swoich niezwykle silnych związków z osadnikami Kunság<ref name="Çoban" /><ref name="Kincses-Nagy" /><ref name="Lyublyanovics" />.
 +
 +
W 1279 r. Władysław IV prawdopodobnie sformalizował autonomię terytorialną Kumanów w głównym regionie osadnictwa<ref name="nkprinces"/><ref name="Hévizi" /><ref name="Lyublyanovics" />. W zamian za feudalne obowiązki wobec węgierskiego króla w jego wojnie z Mongołami, Kumanom pozwolono zachować własne obyczaje etniczne<ref name="Hévizi" />. Pomimo regionalnej koncentracji na Wielkiej Nizinie, w XIII wieku wciąż można było znaleźć „małe grupy Kumanów i Jazygów” w całym Królestwie<ref name="nkprinces"/>. Plemiona: Kór i Borcsol pozostały w południowo-wschodnich komitatach [[Csanád]] i [[Temes]]; Zeihan ''Dux Cumanorum'' („Książę Kumanów”) jest tu wspomniany w 1255 r.<ref name="Oța" /> [[Jasowie]] skolonizowali centralne obszary na ziemiach przylegających do głównych osad Kumanów; jednak niektórzy osiedlili się w pobliżu Borcsol, w pobliżu [https://pl.wikipedia.org/wiki/Deliblatska_pe%C5%A1%C4%8Dara wydm Maxond].<ref name="Oța" /> Dokumenty i dowody archeologiczne sugerują, że przynajmniej niektórzy Kumanie z plemienia Olás zostali wysłani do komitatu [[Bihar]] (obecnie Bihor, Rumunia). W 1323 r. przywódca plemienia Demetriusz posiadał fortecę [[Körösszeg]]<ref name="Crișan">Ioan Crișan, "Considerații cu privire la colonizarea cumanilor în Bihorul medieval. Arheologie, onomastică, toponimie", w: ''Revista Crisia'', Vol. XLVI, 2016. str. 14, 16.</ref>. „Ulica Kumanów” została również potwierdzona w średniowiecznym Segedzie.<ref name="Hatházi" />
 +
 +
Grupy nomadyczne nadal miały sporadyczne konflikty z miejscowymi: w 1280 r. armia rebeliantów z Borcsol została pokonana przez króla Władysława pod [[Hódmezővásárhely]], a następnie wypędzona na [[Wołoszczyzna|Wołoszczyznę]]<ref name="Oța" /><ref name="Kincses-Nagy" />. Grupy z tej diaspory prawdopodobnie wróciły do [[​​Temes]], a Kumani  Vchugan i Iuanchuch nadal byli właścicielami i sprzedawali ziemię w [[Cenei|Bobdzie]] w 1288 r.<ref name="Oța" /> Podobne ataki i protesty ze strony kościoła katolickiego ostatecznie zwiększyły presję na asymilację i pełne nawrócenie: już w 1279 r. [[dieta]] Węgier uchwaliła masowy chrzest wciąż pogańskich Kumanów i obiecała rozproszyć ich po całym królestwie. Oba wnioski zostały w dużej mierze zignorowane przez króla<ref name="Crișan" />, chociaż nawrócenie z politeizmu można prześledzić do XIII wieku, w którym pojawiają się pierwsze wzmianki o Kumanach o chrześcijańskich imionach<ref name="Hévizi" />. Nic nie wskazuje na to, aby osadnicy kumańscy byli zobowiązani do osiadłego trybu życia: pierwsze zapisy o miastach Kumanów pojawiają się za czasów [[Andegawen]]ów na Węgrzech, około dwa wieki po kolonizacji, a toponimia pokazuje, że wszystkie zostały założone przez wodzów i nazwane ich imionami<ref name="Hévizi" /><ref name="Lyublyanovics" /><ref name="Hatházi" />.
 +
 +
=== Zjednoczenie ===
 +
 +
[[File:Cuman and Jazygian (Jász) seats in 15th-century Hungary.svg|thumb|300px|left|Siedziby Kumanów i Jasów (oznaczone półksiężycami) na terytoriach autonomicznych, ok. 1500; Kumanowi są na zielono, Jasowie na pomarańczowo, a cieniowanie oznacza niezorganizowane lub zasymilowane obszary osadnicze]]
 +
 +
[[File:Jászkunság ca. 1800.svg|300px|thumb|left|Mapa granic Jászkunsága ok.1800: Mała Kumania w kolorze ciemnozielonym, Wielka Kumania w kolorze limonki i Jazygia w kolorze pomarańczowym.]]
 +
 +
Migracja Kumanów mołdawskich lub ich asymilacja przez [https://pl.wikipedia.org/wiki/Wo%C5%82osi Wołochów] prawdopodobnie zakończyła się do 1332 r.; w tym roku biskupstwo kumańskie otrzymało neutralną etnicznie nazwę, zaczerpniętą z rzeki Milcov<ref name="Spinei" />. Do tego czasu wyłoniły się główne obszary ich osadnictwa jako bliźniacze byty Kunság i [[Jászság]]. Separacja nastąpiła w 1323 r., gdy 18 „głów rodziny” Jasów ogłosiło secesję od Kunság.<ref name="nkprinces"/> Pod koniec XIV wieku, pod koniec powolnego procesu<ref name="nkprinces"/>, ziemia Kumanów została podzielona na odrębne podregiony, obie enklawy na ziemi węgierskiej. Obszar między Szolnok i Debreczyn zmienił się w ''Wielką Kumanię'' (Nagykunság), natomiast obszar między Kalocsa i Szeged zmienił się w ''Mała Kumania'' (Kiskunság).<ref name="Hévizi" />
 +
 +
Pochodzenie tych dwóch nazw jest zagadkowe, szczególnie biorąc pod uwagę, że ''Mała Kumania'', choć mniej zaludniona, jest ponad dwa razy większa niż ''Wielka Kumania''.<ref name="lipp528">J. Thomas, T. Baldwin (eds.), ''Lippincott's Pronouncing Gazetteer or Geographical Dictionary of the World'', str. 528. Philadelphia: J. B. Lippincott & Co, 1855</ref> Separacja może mieć swoje źródło w wojskowym rozróżnieniu między „Kumanami króla” i „Kumanami królowej”, choć nie wiadomo dokładnie, z którymi wojskami była związana enklawa<ref name="nkprinces"/>. Nazwy „Wielka” i „Mała” mogą oznaczać położenie geograficzne, przy czym dawny region znajdował się „po drugiej stronie Cisy”<ref name="nkprinces"/>.
 +
 +
Plemiona zmieniły styl życia po znalezieniu niszy gospodarczej jako pasterze, ale przyjęły również wzorce zamieszkania z wyludnionych wiosek węgierskich, w których pierwotnie się osiedlili<ref name="Lyublyanovics" />. Chociaż za panowania króla [[Zygmunt]]a cieszyli się pewnymi przywilejami podatkowymi, to król kazał im płacić roczny podatek od spisów powszechnych – środek, który może wskazywać, że nie byli już istotni jako żołnierze<ref name="nkprinces"/>. W XV wieku obie grupy zostały na tyle zurbanizowane, że zorganizowano je w „siedziby”, „universities” i „captaincies”, z których wszystkie były pod rządami [[palatyn]]a Królestwa. Pierwszą siedzibą było ''Szentelt-szék'', wymienione w 1424 r., znajdujące się poza Kunságiem, wśród plemenia Kór. Kolejną zorganizowano w 1440 r. dla plemienia Olás z Wielkiej Kumanii w Kolbaz<ref name="nkprinces"/>.
 +
 +
Podczas gdy ten przekaz władzy przypominał autonomiczną organizację [[Székelyföld|Seklerszczyzny]], Kumanie i Jasowie mieli mniej przywilejów zbiorowych; podobnie tytuł ''Iudex Cumanorum'' („[[Sędzia Kumanów]]”) zrezygnował z bycia główną funkcją palatyna, na rzecz administrowania<ref name="nkprinces"/>. W tym otoczeniu ''kapitani'' Kumanów  pojawili się jako panowie, coraz częściej traktując ziemię komunalną jako lenno swoich rodzin<ref name="Hévizi" /><ref name="Lyublyanovics" />. Zignorowanie naruszenia prawa przez państwo węgierskie doprowadził mieszkańców Kunsága do przyłączenia się do buntu z 1514 r. pod przewodnictwem [[Dózsa György|György Dózsa]]. Kronikarz Stefan Stieröchsel sugeruje, że przybycie Dózsy do Kunság wystarczyło, aby podżegać do rozlewu krwi<ref>Farkas Gábor Kiss, "Ambiguity and Paradox in the Humanistic Literature of the Jagiellonian Age", in Gabriella Erdélyi (red.), ''Armed Memory: Agency and Peasant Revolts in Central and Southern Europe (1450–1700)'', str. 172–173. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2016.  ISBN 978-3-525-5-5097-7.</ref>.
 +
 +
Odwet w stosunku do przestępców został skodyfikowany przez represyjny kodeks [[Werbőczy István|Istvána Werbőczyego]], który przewidywał, że Kumani mogą wyjechać z Kunság tylko wtedy, gdy są wypłacalni pod względem podatkowym<ref name="nkprinces"/>. Przed 1600 rokiem „ostatnia wielka fala ewangelizacji” została zapoczątkowana przez franciszkanów, co również zmniejszyło różnice kulturowe między plemionami Kunság a otaczającą ludnością<ref name="Crișan" />. Po tym zjawisku ściśle wprowadzono idee reformacji: podczas gdy Kunság stał się w większości protestantami, Jasowie nadal wyznawał katolicyzm<ref>Gábor Bagi, "Muszáj vármegye. A Jászkun kerület felszámolása", w: ''Rubicon'', Vol. 28, Issue 6, czerwiec 2017, str. 78.</ref><ref>Johann Georg Kohl, "The Clangour of Musicians", w: ''Hungarian Heritage'', Vol. 9, Issues 1–2, 2008. str. 51–52.</ref><ref>Andrea Emese Matkó, Csaba Berde, "Relationships between Competitiveness in the Northern Great Plain and the Organisational Culture of Local Authorities", w: ''APSTRACT: Applied Studies in Agribusiness and Commerce'', Vol. 06, Issue 5, 2013, str. 18.</ref>.
 +
 +
'''[...]'''
 +
 +
== Przypisy ==
 +
{{izvori}}
 +
 +
== Referencje ==
 +
* Gábor Bagi, "Társadalmi és politikai küzdelmeka reformkori Jászkunságban", w: ''Honismeret'', Vol. 26, Issue 3, 1998, str. 59–61.
 +
* Gábor Bagi, "Muszáj vármegye. A Jászkun kerület felszámolása", w: ''Rubicon'', Vol. 28, Issue 6, czerwiec 2017, str. 76–80.
 +
* Réka Balázs, Rozália Kustár, ''Mounds, Hills, Fortresses in the Danube-Tisza Interfluve''. Kecskemét: Kiskunság National Park Directorate, 2015.  ISBN 978-615-5598-02-9.
 +
* Erzsébet Bánki Molnár, "Soziale Lage und Tracht in Kleinkumanien im 18.–19. Jahrhundert", w: ''Acta Ethnographica Hungarica'', Vol. 45, Issues 1–2, 2000, str. 37–46.
 +
* Maria Berényi, "Colonii macedoromâne în Ungaria (secolul XVIII–XX)", w: Maria Berényi (ed.), ''Simpozion. Comunicările celui de-al XI-lea simpozion al cercetătorilor români din Ungaria. Giula, 24–25 noiembrie 2001'', str. 66–87. Gyula: Research Institute of the Romanians in Hungary, 2001.  ISBN 963-00-9597-1.
 +
* Judit Bukovszki, Csaba Tóth, "Changes in the State of Cumanian Mounds Lying in the Vicinity of Karcag from the End of the 18th Century till Today", w: ''Acta Geographica Ac Geologica et Meteorologica Debrecina'', Vol. 3, 2008, str. 145–153.
 +
* Erdal Çoban, "Eastern Muslim Groups among Hungarians in the Middle Ages", w: ''Bilig. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi'', Issue 63, jesień 2012, str. 55–76.
 +
* Ioan Crișan, "Considerații cu privire la colonizarea cumanilor în Bihorul medieval. Arheologie, onomastică, toponimie", w: ''Revista Crisia'', Vol. XLVI, 2016, str. 13–24.
 +
* György Elek, "Város a hátországban. Karcag 1848-49-ben", w: ''Honismeret'', Vol. 26, Issue 3, 1998, str. 61–69.
 +
* Veronika Gervers, ''The Influence of Ottoman Turkish Textiles and Costume in Eastern Europe, with Particular Reference to Hungary. History, Technology and Art, Monograph 4''. Toronto: Royal Ontario Museum, 1982.  ISBN 0-88854-258-5.
 +
* Gyula Gyenis, "Dermatoglyphics of Three Hungarian Populations", w: [''American Journal of Physical Anthropology''], Vol. 42, Issue 2, 1975, str. 229–232.
 +
* György Györffy, "István Györffy, a Pioneer of Hungarian Ethnography", w: ''Hungarian Heritage'', Vol. 1, Issues 1–2, Spring/Autumn 2000, str. 19–28.
 +
* Đura Hardi, "Cumans and Mongols in the Region of Srem in 1241–1242: a Discussion on the Extent of Devastation", w: ''Истраживања'', Vol. 27, 2016, str. 84–105.
 +
* Gábor Hatházi, Katalin Szende, "Ethnic Groups and Cultures in Medieval Hungary", w: Zsolt Visy, László Bartosiewicz (red.), ''Hungarian Archaeology at the Turn of the Millennium'', Budapest: Ministry of National Cultural Heritage & Teleki László Foundation, 2003. str. 388–397. ISBN 963-86291-8-5.
 +
* Krisztián Hegedűs, "Kunszentmárton egyesületi életének sajátosságai a dualizmus korában", w: ''Történeti Muzeológiai Szemle: A Magyar Múzeumi Történész Társulat Évkönyve'', Vol. 14, 2015, str. 7–24.
 +
* Józsa Hévizi, ''Autonomies in Hungary and Europe: A Comparative Study''. Buffalo: Corvinus Society, 2005.  OCLC 645821696.
 +
* Éva Kincses-Nagy, "A Disappeared People and a Disappeared Language: The Cumans and the Cuman Language in Hungary", w: ''Tehlikedeki Diller Dergisi'', lato 2013, str. 171–186.
 +
* Johann Georg Kohl, "The Clangour of Musicians", w: ''Hungarian Heritage'', Vol. 9, Issues 1–2, 2008, str. 48–53.
 +
* Kyra Lyublyanovics, "The Cumans in Medieval Hungary and the Question of Ethnicity", w: ''Annual of Medieval Studies at CEU'', Vol. 17, 2011, str. 153–169.
 +
* Conrad Malte-Brun, ''Universal Geography, Or, a Description of All Parts of the World. Volume VI''. Boston & New York City: Wells and Lilly & White, Gallaher and White, 1828.
 +
* Henry Marczali, ''Hungary in the Eighteenth Century''. Cambridge: Cambridge University Press, 1910.
 +
* Andrea Emese Matkó, Csaba Berde, "Relationships between Competitiveness in the Northern Great Plain and the Organisational Culture of Local Authorities", w: ''APSTRACT: Applied Studies in Agribusiness and Commerce'', Vol. 06, Issue 5, 2013, str. 13–21.
 +
* Silviu Oța, ''The Mortuary Archaeology of the Medieval Banat (10th–14th Centuries)''. Leiden & Boston: Brill Publishers, 2015.  ISBN 978-90-04-21438-5.
 +
* Victor Spinei, "Episcopia cumanilor. Coordonate evolutive", w: ''Arheologia Moldovei'', Vol. XXX, 2007, str. 137–181.
 +
 +
|
 
{{Ficha de estado desaparecido
 
{{Ficha de estado desaparecido
 
|nombre_oficial = Kunság (Cumania)<br>Jászkunság<br>(Jazygia-Cumania)
 
|nombre_oficial = Kunság (Cumania)<br>Jászkunság<br>(Jazygia-Cumania)
Linia 48: Linia 126:
 
|idioma_principal =
 
|idioma_principal =
 
|idioma_no_oficial =  
 
|idioma_no_oficial =  
−
|religión = [[Islam]] [[Sunismo|suní]]
+
|religión = [[protestanci]], [[katolicy]]
 
|latd =  
 
|latd =  
 
|latm =  
 
|latm =  
Linia 58: Linia 136:
 
|forma_de_gobierno = [[plemienna]]
 
|forma_de_gobierno = [[plemienna]]
 
|título_líder = wódz
 
|título_líder = wódz
−
|líder1 = wódz 1
+
|líder1 = [[Kötöny]]
−
|año_líder1 = [[Años 820]]-c. [[855]]
+
|año_líder1 = <small><small><small>przed [[1238]],&nbsp;† 17 marca [[1241]]</small></small></small>
−
|líder2 = wódz 2
+
|líder2 =  
−
|año_líder2 = [[949]]-[[961]]
+
|año_líder2 =  
 
|título_gobernante =  
 
|título_gobernante =  
 
|gobernante1 =  
 
|gobernante1 =  
Linia 95: Linia 173:
 
|fecha_evento2 =  
 
|fecha_evento2 =  
  
−
|evento3 = początek okupacj [[Imperium Osmańskie|Imperium Osmańskiego]]
+
|evento3 = początek okupacji [[Imperium Osmańskie|Imperium Osmańskiego]]
 
|año_evento3 = lata 40. XV wieku
 
|año_evento3 = lata 40. XV wieku
 
|fecha_evento3 =  
 
|fecha_evento3 =  
Linia 129: Linia 207:
 
|dzisiaj część =  
 
|dzisiaj część =  
 
<small><small>
 
<small><small>
−
[[Plik:Flag_of_Bosnia_and_Herzegovina.svg|23px]] Bośnia i Hercegowina<br>
+
[[Plik:Flag_of_Hungary.svg|23px|border]] Węgry<br>
−
[[Plik:Flag_of_Croatia.svg|23px]] Chorwacja
 
 
</small></small>
 
</small></small>
 
}}
 
}}
−
 
+
|}
−
'''Kunság''' jest historycznym, etnograficznym i geograficznym regionem na Węgrzech, odpowiadającym dawnej jednostce politycznej utworzonej przez i dla Kumanów lub Kunów. Obecnie jest podzielony między komitaty [[Bács-Kiskun]] i [[Jász-Nagykun-Szolnok]]; odpowiadają one z grubsza dwóm odrębnym tradycyjnym bytom, Małej Kumanii i Wielkiej Kumanii, które są '''wzdłużnie''' oddzielone przez Cisę. Kunság i jego '''pododdziały''' zostały po raz pierwszy zorganizowane przez [[Królestwo Węgier]] w celu przyjęcia pół-nomadycznych Kumanów uciekających z imperium mongolskiego. Enklawy Kumanów były czasami włączane do [[Jazygia|Jazygii]], która została podobnie utworzona i nazwana od  nomadów osetyjskich.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>'''Kunság''' ({{lang-de|Kumanien}}; {{lang-la|Cumania}}) is a historical, ethnographic and geographical region in [[Hungary]], corresponding to a former political entity created by and for the [[Cumans]] or [[Kuns]]. It is currently divided between the [[Counties of Hungary |counties]] of [[Bács-Kiskun]] and [[Jász-Nagykun-Szolnok]]; these correspond roughly to two distinct traditional entities, [[Little Cumania]] and [[Greater Cumania]], which are longitudinally separated by the [[Tisza]]. Kunság and its subdivisions were first organized by the [[Kingdom of Hungary]] to accommodate semi-nomadic Cumans escaping from the [[Mongol Empire]]. The Cuman enclaves were sometimes incorporated with [[Jászság|Jazygia]], which was similarly set up and named for [[Jasz people|Ossetian nomads]]. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Kunság był rezultatem drugiej i ostatniej kolonizacji Kumanóœ na Węgrzech; chociaż nie był jedynym obszarem zamieszkałym przez Kumanów, pozostał jedynym ośrodkiem samorządności Kumanów po zakończeniu panowania [[Arpadów]] na Węgrzech. Tradycja datuje się '''na''' 1279 r., gdy [[László|Władysław IV]], pół-kumański król Węgier, przyznał swój pierwszy '''zestaw''' przywilejów podatkowych i sądowych. Zostały one potwierdzone w XV wieku, gdy Kumanie zaczęli organizować się w „siedziby” nadzorowane przez [[palatyn]]a Królestwa. Jednak konsolidacja feudalizmu wywołała niezadowolenie w całym regionie, co doprowadziło do jego udziału w powstaniu [[Dózsa György|Györgyego Dózsy]] w 1514 r.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>Kunság was the result of a second and final Cuman colonization in Hungary; while not the only Cuman-inhabited area, it remained the only center of Cuman self-rule after the end of [[Kingdom of Hungary (1000–1301)|Arpadian Hungary]]. Tradition dates its emergence to 1279, when [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]], a half-Cuman [[King of Hungary]], granted its first set of fiscal and judicial privileges. These were confirmed in the 15th century, when Cumans began organizing themselves into "[[Seat (territorial administrative unit)|seats]]" overseen by a [[Palatine of Hungary|Palatine of the Kingdom]]. However, the consolidation of [[feudalism]] created dissatisfaction across the region, leading to its participation in [[György Dózsa]]'s uprising of 1514. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Obszar ten został zdewastowany podczas wojen osmańsko-węgierskich, a następnie wyludniony przez osmańską okupację Węgier. Został ponownie skolonizowany przez Kumanów, Węgrów i Słowaków po przywróceniu władzy Habsburgów na Węgrzech. Nowe władze przekazały Kunság Zakonowi Krzyżackiemu, który stłumił separatyzm Kumanów, zwłaszcza po dobrowolnym udziale mieszkańców w wojnie o niepodległość [[Rakoczy|Rakoczego]]. Tendencje centralizacyjne zostały jednak złagodzone za czasów [[Maria Teresa|Marii Teresy]], a w 1745 r. Kunság i Jazygia zostały połączone w jedną autonomiczną '''dzielnicę''', której mieszkańcom pozwolono wykupić się z pańszczyzny. Dobrze prosperujący region przeżywał boom populacyjny, dzięki czemu mieszana wówczas populacja kolonizowała inne części królestwa.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>The area was devastated during the [[Ottoman–Hungarian wars]], and further depopulated by the [[Ottoman Hungary|Ottoman occupation of Hungary]]. It was recolonized by Cumans, Hungarians and [[Slovaks in Hungary|Slovaks]] upon the establishment of [[Kingdom of Hungary (1526–1867)|Habsburg Hungary]]. The new regime granted Kunság to the [[Teutonic Order]] and repressed Cuman separatism, especially after the inhabitants' willing participation in [[Rákóczi's War of Independence]]. Centralizing tendencies were nevertheless toned down under [[Maria Theresa]] and, in 1745, Kunság and Jazygia were merged into a single autonomous district, whose inhabitants were allowed to buy their way out of [[serfdom]]. The prosperous region had a population boom, which allowed its now-mixed population to colonize other parts of the realm. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Intelektualna debata na temat cech i roli tożsamości Kumanów po raz pierwszy odbyła się w okresie józefinizmu i była przedłużana przez kolejne stulecia - nawet po wymarciu języka kumańskiego. Początkowo intelektualiści Kunság określali swoją tożsamość jako ugrofińską i uzupełniającą węgierski nacjonalizm. Wraz z tą zmianą dyskursu Kunság i Jazygia przestały istnieć politycznie w 1876 r., gdy zostały złożone w większe i mniej autonomiczne komitaty. Popularne zainteresowanie spuścizną Kumanów trwa w XXI wieku, z większym naciskiem na tureckie korzenie regionu, a także na różnice między Kumanami i nie-kumańskimi Węgrami.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>Intellectual debates about the characteristics and role of Cuman identity first took place under [[Josephinism]], and were prolonged over the following centuries—even as the [[Cuman language]] had died out. Initially, Kunság intellectuals described their identity as [[Finno-Ugric peoples|Finno-Ugric]] and complementing [[Hungarian nationalism]]. With this shift in discourse, Kunság and Jazygia ceased to exist politically in 1876, when they were folded into larger and less autonomous [[Counties of Hungary (before 1920)|counties]]. Popular interest in the Cuman legacy endures into the 21st century, with more emphasis placed on the region's [[Turkic peoples|Turkic]] roots, as well as on differences between Cuman and non-Cuman Hungarians. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
== Historia ==
 
−
 
 
−
=== Poprzednicy ===
 
−
 
 
−
Podczas gdy plemiona węgierskie przeniosły się na Węgry, Kumanie nadal zamieszkiwali rozległe obszary stepu pontyjsko-kaspijskiego, gdzie utworzyli potężną konfederację koczowniczą (patrz [https://en.wikipedia.org/wiki/Cumania Cumania]]). XIII-wieczna ''[[Gesta Hungarorum]]'' twierdzi, że Kumanie byli obecni w Księstwie Węgier ok. 900, opisujący plemiona [[Aba]] jako Kumanów. To '''konto''' jest jednak anachroniczne, co oznacza, że ​​'''szablon Gesty''': „Cuman” jest być może '''zastępcą''' „Turkic”, „Khazar”,<ref name="Çoban">Erdal Çoban, "Eastern Muslim Groups among Hungarians in the Middle Ages", in ''Bilig. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi'', Issue 63, Autumn 2012, str. 58, 64–65.</ref> lub „Bulgar” [2] Pierwszymi możliwymi do zweryfikowania '''zaświadczeniami''' Kumanów na Węgrzech Arpadów byli jeźdźcy w XI wieku; później powrócili jako najemnicy wspierający węgierskich królów. '''Środowisko''' [[II. István|Stefana II]] obejmowało kontyngent Kumanów dowodzony przez kapitana ''Tatara'', który stał się uciążliwy dla mieszkańców po grabieży lokalnych zasobów.<ref name="Oța">Silviu Oța, ''The Mortuary Archaeology of the Medieval Banat (10th–14th Centuries)''. Leiden & Boston: Brill Publishers, 2015. str. 21–22, 33–36.</ref> Prawdopodobnie wojska Kumana „''Saracena''” pomagały [[II Géza|Gejzie II]] w jego wojnie z latami pięćdziesiątymi przeciwko [[https://pl.wikipedia.org/wiki/Liga_Lombardzka|Lidze Lombardzkiej]]<ref name="Spinei">Victor Spinei, "Episcopia cumanilor. Coordonate evolutive", w: ''Arheologia Moldovei'', Vol. XXX, 2007. str. 144–147, 176, 163–164.</ref>.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>While the [[Hungarian conquest of the Carpathian Basin|Hungarian tribes moved into Hungary]], the Cumans still inhabited the vast areas of the [[Pontic–Caspian steppe]], where they had created a powerful nomadic confederacy ''(see [[Cumania]])''. The 13th-century ''[[Gesta Hungarorum]]'' claims that Cumans were present in the [[Principality of Hungary]] ca. 900, describing the [[Aba (genus)|Aba tribesmen]] as Cumans. This account is nevertheless anachronistic, meaning that ''Gesta''{{'}}s "Cuman" is perhaps a stand-in for "[[Turkic peoples|Turkic]]", "[[Khazars|Khazar]]", or "[[Bulgars|Bulgar]]". The first verifiable attestations of Cumans in [[Kingdom of Hungary (1000–1301)|Arpadian Hungary]] were as raiders, during the 11th century; they later returned as mercenaries backing the [[King of Hungary|Hungarian Kings]]. [[Stephen II of Hungary|Stephen II]]'s retinue included a Cuman contingent led by a Captain Tatar, which became a nuisance to the locals after pillaging the local resources. Possibly Cuman "[[Saracen]]" troops assisted [[Géza II of Hungary|Géza II]] in his 1150s war against the [[Lombard League]]. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Na początku XIII wieku stosunki węgiersko-kumańskie znów były napięte, co skłoniło [[II. András|Andrzeja II]] do stworzenia systemu obrony granicznej, obejmującego przyznanie '''zakonowi granicznemu regionu Burzenland zakonu krzyżackiego'''. Ta grupa usprawniła pierwsze starania na rzecz chrystianizacji wspólnot Kumanów żyjących poza [[Kotlina Panońska|Basenem Karpackim]]<ref name="Spinei" />. Sami Kumanie zostali zaatakowani i pokonani przez imperium mongolskie; teraz Kumanie uciekli na Węgry, do Bułgarii i Bizancjum. Do lat dwudziestych XIII wieku wielu koncentrowało się na wschodzie Węgier, na obszarach później znanych jako Mołdawia i Besarabia. Ich nawrócenie na chrześcijaństwo rozpoczęło się tutaj, pod auspicjami Węgier, co doprowadziło do ustanowienia [[Rzymskokatolicka diecezja Kumanii|bisforicum katolickiego]]; niektórzy członkowie plemion nawrócili się na konkurencyjne wschodnie prawosławie<ref name="Spinei" /> lub na bogomilizm<ref name="Hévizi">Józsa Hévizi, ''Autonomies in Hungary and Europe: A Comparative Study''. Buffalo: Corvinus Society, 2005. str. 9, 11, 18–21.</ref> lecz musieli wrócić do katolicyzmu. Na tym etapie nieokreslona liczba Kumanów na Węgrzech została nawrócona na islam<ref name="Çoban" />.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>In the early 13th century, Hungarian–Cuman relations were again tense, prompting [[Andrew II of Hungary|Andrew II]] to create a system of border defenses, which included granting the border region of [[Burzenland]] to the [[Teutonic Order]]. This group streamlined the first effort to Christianize Cuman communities living outside the [[Pannonian Basin]]. The Cumans were themselves attacked and defeated by the [[Mongol Empire]]; most Cumans fled to Hungary, the [[Second Bulgarian Empire|Bulgarian Empire]], and the [[Byzantine Empire]]. By the 1220s, many were concentrated to the east of Hungary, in areas later known as [[Moldavia]] and [[Bessarabia]]. Their conversion to Christianity began here, under [[History of Christianity in Hungary|Hungarian auspices]], leading to the establishment of a [[Roman Catholic Diocese of Cumania|Cumanian Catholic Bishopric]]; some members of the tribes had converted to rival [[Eastern Orthodox Church|Eastern Orthodoxy]], or to [[Bogomilism]], and had to be brought back to Catholicism. At that stage, an untold number of Cumans in Hungary were [[Islam in Hungary|converts to Islam]]. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
W 1238 r. król Wegier [[IV. Béla|Bela IV]] specjalnie zaprosił Kumanów wodza Kuthenem (Kötöny, Kotyan) do kolonizacji centralnej części jego królestwa (''ad mediculum terre sue''), prawdopodobnie położonej nad Cisy<ref name="Hardi">Đura Hardi, "Cumans and Mongols in the Region of Srem in 1241–1242: a Discussion on the Extent of Devastation", w: ''Истраживања'', Vol. 27, 2016. str. 86–87.</ref>. Ci Kumanie przybyli w 1239 roku, ale pomiędzy koczowniczymi Kumanami a osiadłymi Węgrami wrogośc. Węgrzy zamordowali Kuthena, a Kumanie wrócili na Bałkany w 1241 r., rabując [[Syrmia|Syrmię]] jako zemstę.<ref name="Hévizi" /><ref name="Hardi" /><ref name="Kincses-Nagy">Éva Kincses-Nagy, "A Disappeared People and a Disappeared Language: The Cumans and the Cuman Language in Hungary", w: ''Tehlikedeki Diller Dergisi'', lato 2013. str. 173–175.</ref><ref name="Spinei" />
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>In 1238, King [[Béla IV of Hungary|Béla IV]] specifically invited Cumans under [[Kuthen|Kuthen (Kötöny, Kotyan)]] to colonize a central part of his realm (''ad mediculum terre sue''), presumably located near the [[Tisza]]. These Cumans arrived in 1239, but there was violence between the nomadic Cumans and the settled Hungarians. Hungarians murdered Kuthen and the Cumans returned to the [[Balkans]] in 1241, pillaging [[Syrmia]] as an act of revenge. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
=== Pochodzenie ===
 
−
 
 
−
Po [[Inwazja Mongołów 1241|inwazji Mongołów]] na Węgry w 1241 r. król Bela ponownie zaprosił Kumanaów i mniejszą grupę [[Jasowie|Jasów]] (plemię osetyjskia) z powrotem na Węgry, aby osiedlili się na zdewastowanych obszarach Wielkiej Niziny Węgierskiej. W migracji podobno uczestniczyło około 40 000–70 000 Kumanów, podzielonych na 7 plemion: Olás, Csertán, Kór, Borkör, Kondám, Honcsuk i Jupogó.<ref name="Oța" /><ref name="Hévizi" /><ref name="Hardi" /><ref name="Kincses-Nagy" /><ref name="Lyublyanovics">Kyra Lyublyanovics, "The Cumans in Medieval Hungary and the Question of Ethnicity", w: ''Annual of Medieval Studies at CEU'', Vol. 17, 2011. str. 153–157, 160–162, 166–167.</ref><ref name="Spinei" /> Różni kulturowo Jasowie byli ściśle związani z różnymi grupami Kumanów, a ich los „splótł się w wyniku ekspansji mongolskiej”<ref name="Hatházi">Gábor Hatházi, Katalin Szende, "Ethnic Groups and Cultures in Medieval Hungary", w: Zsolt Visy, László Bartosiewicz (red.), ''Hungarian Archaeology at the Turn of the Millennium'', Budapest: Ministry of National Cultural Heritage & Teleki László Foundation, 2003. str. 389, 391–392, 395.</ref>.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>Following the [[Mongol invasion of Europe|Mongol invasion of Hungary in 1246]], Béla re-invited Cumans and smaller group of [[Jasz people|Jazyges]] (an [[Ossetians|Ossetian]] tribe) back to Hungary, to settle in devastated areas of the [[Great Hungarian Plain]]. The migration reportedly involved some 40,000–70,000 Cumans, divided into 7 tribes: Olás, Csertán, Kór, Borcsol, Kondám, Honcsuk, and Jupogó. The culturally distinct Jazyges were closely allied with the various Cuman groups, their fate having become "intertwined in the wake of the Mongolian expansion."</small></small></small></small>
 
−
 
 
−
[[File:Miniatures of Louis I (Chronicon Pictum).png|thumb|420px|Pierwsza strona ''[[Chronicon Pictum]]'', przedstawiająca dwór [[I. Lajos|Ludwika I]]. Po prawej stronie są wojownicy w orientalnych ubraniach, w tym ubrany na żółto Kuman]]
 
−
 
 
−
XIV-wieczny Chronicon Pictum pokazuje Kumana jako żółtą armię króla, w bliskiej odległości od królów, pomiędzy strażnikiem [[Pieczyngowie|Pieczyngiem]] a pogranicznikiem [[Seklerzy|Seklerem]]. Kumani są również wymienienie jako obecni w [[Kressenbrunn|bitwie pod Kressenbrunn]], prawdopodobnie w większej liczbie niż ich węgierscy sojusznicy<ref name="nkprinces">Nathalie Kálnoky, [https://journals.openedition.org/droitcultures/615#bodyftn34 "Des princes scythes aux capitaines des Iasses. Présence iranienne dans le royaume de Hongrie au travers des chroniques médiévales et des privilèges des peuples auxiliaires militaires"], w: ''Droit et Cultures'', Vol. 52, 2006</ref>. Ich znaczenie dla Węgier zostało podkreślone, gdy Bela zaręczył swojego syna [[V. István|Stefana]] z córką '''Kötena''', [[Kun Erzsébet|Elżbietą]]. Jej syn, król [[László|Władysław IV]], był znany ze swoich niezwykle silnych związków z osadnikami Kunság<ref name="Çoban" /><ref name="Kincses-Nagy" /><ref name="Lyublyanovics" />.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>The 14th-century ''[[Chronicon Pictum]]'' shows Cumans as the king's yellow-clad army, in close proximity to the kings, between the [[Pechenegs|Pecheneg]] guard and [[Székelys|Székely]] frontiersmen. Cumans are also mentioned as present at the [[Battle of Kressenbrunn]], possibly in larger numbers than their Hungarian allies. Their importance to Hungary was underscored when Béla betrothed his son [[Stephen V of Hungary|Stephen]] to Kuthen's daughter, [[Elizabeth the Cuman]]. Her son, King [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]], was noted for his unusually strong links with Kunság settlers. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
W 1279 r. Władysław prawdopodobnie sformalizował autonomię terytorialną Kumanów w głównym regionie osadnictwa<ref name="nkprinces"/><ref name="Hévizi" /><ref name="Lyublyanovics" /> W zamian za feudalne obowiązki wobec węgierskiego króla w jego wojnie z Mongołami, Kumanom pozwolono zachować własne obyczaje etniczne<ref name="Hévizi" />. Pomimo regionalnej koncentracji na Wielkiej Nizinie, w XIII wieku wciąż można było znaleźć „małe grupy Kumanów i Jazygów” w całym Królestwie<ref name="nkprinces"/>. Kór i Borcsol pozostały w południowo-wschodnich komitatach Csanád i Temes; i Zeihan ''Dux Cumanorum'' („Książę Cumanów”) jest tu wspomniany w 1255 r.<ref name="Oța" /> Jasowie skolonizowali centralne obszary na ziemiach przylegających do głównych osad Kumanów; jednak niektórzy osiedlili się w pobliżu Borcsol, w pobliżu [https://pl.wikipedia.org/wiki/Deliblatska_pe%C5%A1%C4%8Dara wydm Maxond].<ref name="Oța" /> Dokumenty i dowody archeologiczne sugerują, że przynajmniej niektórzy Kumania z plemienia Olás zostali wysłani do komitatu Bihar (obecnie Bihor, Rumunia). W 1323 r. Przywódca plemienia Demetriusz posiadał fortecę [[Körösszeg]]<ref name="Crișan">Ioan Crișan, "Considerații cu privire la colonizarea cumanilor în Bihorul medieval. Arheologie, onomastică, toponimie", w: ''Revista Crisia'', Vol. XLVI, 2016. str. 14, 16.</ref>. „Ulica Kumanów” została również potwierdzona w średniowiecznym Segedzie.<ref name="Hatházi" />
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>In 1279, Ladislaus probably formalized Cuman territorial autonomy in the main region of settlement. In exchange for [[feudal duties]] to the Hungarian king in his war against the Mongols, the Cumans were allowed to keep their own ethnic customs. Despite being regionally centered in the Great Plain, "tiny groups of Cumans and Jazyges" could still be found throughout the Kingdom in the 13th century. The Kór and Borcsol stayed in the southeastern [[Counties of Hungary (before 1920)|counties]] of [[Csanád County (medieval)|Csanád]] and [[Temes County|Temes]]; a Zeihan ''Dux Cumanorum'' ("Duke of the Cumans") is mentioned here in 1255. The Jazyges colonized central areas in lands adjacent to the main Cuman settlements; however, some settled near the Borcsol, near the [[Deliblatska Peščara|Maxond Dunes]]. Documentary and archeological evidence suggests that at least some Olás Cumans were sent to [[Bihar County]] (presently [[Bihor County|Bihor]], [[Romania]]). In 1323, tribal leader Demetrius owned [[Toboliu|Körösszeg]] fortress. A "Cuman Street" was also attested in medieval [[Szeged]].<</small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Grupy nomadyczne nadal miały sporadyczne starcia z miejscowymi: w 1280 r. armia rebeliantów z Borcsol została pokonana przez króla Władysława pod [[Hódmezővásárhely]], a następnie wypędzona na [[Wołoszczyzna|Wołoszczyznę]]<ref name="Oța" /><ref name="Kincses-Nagy" />. Grupy z tej diaspory prawdopodobnie wróciły do [[​​Temes]], a Kumani  Vchugan i Iuanchuch nadal byli właścicielami i sprzedawali ziemię w [[Cenei|Bobdzie]] w 1288 r.<ref name="Oța" /> Podobne ataki i protesty ze strony kościoła katolickiego ostatecznie zwiększyły presję na asymilację i pełne nawrócenie: już w 1279 r. [[Sejm]] Węgier uchwalił masowy chrzest wciąż pogańskich Kumanów i obiecał rozproszyć ich po całym królestwie. Oba wnioski zostały w dużej mierze zignorowane przez króla<ref name="Crișan" />, chociaż nawrócenie z politeizmu można prześledzić do XIII wieku, w którym pojawiają się pierwsze wzmianki o Kumanach o chrześcijańskich imionach<ref name="Hévizi" />. Nic nie wskazuje na to, aby osadnicy kumańscy byli zobowiązani do osiadłego trybu życia: pierwsze zapisy o miastach Kumanów pojawiają się za czasów Andegawenów na Węgrzech, około dwa wieki po kolonizacji, a toponimia pokazuje, że wszystkie zostały założone przez wodzów i nazwane ich imionami<ref name="Hévizi" /><ref name="Lyublyanovics" /><ref name="Hatházi" />.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>Nomadic groups still had sporadic clashes with the locals: in 1280, a Borcsol rebel army was defeated by Ladislaus near [[Hódmezővásárhely]], then expelled to what became [[Wallachia]]. Groups from this diaspora probably returned to Temes, with Cumans Vchugan and Iuanchuch still owning and selling land in [[Cenei|Bobda]] in 1288. Such attacks, and messages of protest from the [[Catholic Church in Hungary|Catholic Church]], eventually increased pressures for assimilation and full conversion: already in 1279, the [[Diet of Hungary]] legislated on the mass baptism of still-pagan Cumans and promised to disperse them across the realm. Both conclusions were largely ignored by the king, although conversion from polytheism is traceable to the 13th century, which sees the first mentions of Cumans with Christian names. There is no suggestion that Cuman settlers were required to sedentarize: the first records of Cuman towns appear in [[Kingdom of Hungary (1301–1526)|Angevin Hungary]], some two centuries after the colonization, and toponymy shows that they were all founded by chieftains, and named after them. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
=== Zjednoczenie ===
 
−
 
 
−
Migracja Kumanów mołdawskich lub ich asymilacja przez Wołochów prawdopodobnie zakończyła się do 1332 r .; w tym roku biskupstwo kumańskie otrzymało neutralną etnicznie nazwę, zaczerpniętą z rzeki Milcov<ref name="Spinei" />. Do tego czasu wyłoniły się główne obszary ich osadnictwa jako bliźniacze byty Kunság i [[Jászság]]. Separacja nastąpiła w 1323 r., gdy 18 „głów rodziny” Jasów ogłosiło secesję od Kunság.<ref name="nkprinces"/> Pod koniec XIV wieku, pod koniec powolnego procesu<ref name="nkprinces"/>, ziemia Kumanów została podzielona na odrębne podregiony, obie enklawy na ziemi węgierskiej. Obszar między Szolnok i Debreczyn zmienił się w Wielką Kumanię (Nagykunság), natomiast obszar między Kalocsa i Szeged zmienił się w Mała Kumania (Kiskunság).<ref name="Hévizi" />
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>The migration of Moldavian Cumans or their assimilation by [[Vlachs]] was probably complete by 1332; that year, the Cuman Bishopric was given an ethnically neutral name, taken from the [[Milcov River (Siret)|Milcov River]]. By then, the core areas of their settlement were emerging as the twin entities of Kunság and [[Jászság|Jazygia]]. This separation had occurred in 1323, when 18 "family heads" of the Jazyges declared their secession from Kunság. In the late 14th century, at the end of a slow process, the Cumans' land was split into distinct subregions, both of them enclaves in Hungarian land. An area between [[Szolnok]] and [[Debrecen]] became [[Greater Cumania]] (''Nagykunság'') while an area between the [[Kalocsa]] and [[Szeged]] became [[Little Cumania]] (''Kiskunság'').  </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Pochodzenie tych dwóch nazw jest zagadkowe, szczególnie biorąc pod uwagę, że Mała Kumania, choć mniej zaludniona, jest ponad dwa razy większa niż Wielka Kumania.<ref name="lipp528">J. Thomas, T. Baldwin (eds.), ''Lippincott's Pronouncing Gazetteer or Geographical Dictionary of the World'', str. 528. Philadelphia: J. B. Lippincott & Co, 1855</ref> Separacja może mieć swoje źródło w wojskowym rozróżnieniu między „Kumanami króla” i „Kumanami królowej”, choć nie wiadomo dokładnie, z którymi wojskami była związana enklawa<ref name="nkprinces"/>. Nazwy „Wielka” i „Mała” mogą oznaczać położenie geograficzne, przy czym dawny region znajdował się „po drugiej stronie Cisy”<ref name="nkprinces"/>.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>The origin of the two names is puzzling, especially given that Little Cumania, though less populous, is more than twice the size of Greater Cumania. The separation may originate or relate with the military distinction between "Cumans of the King" and "Cumans of the Queen", though it is not precisely known which regiment was associated with which enclave. The names of "Greater" and "Little" may designate geographical positioning, with the former region situated "[[Tiszántúl|across the Tisza]]". </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
[[File:Cuman and Jazygian (Jász) seats in 15th-century Hungary.svg|thumb|400px|Siedziby Kumanów i Jasów (oznaczone półksiężycami) na terytoriach autonomicznych, ok. 1500; Kumanowi są na zielono, Jasowie na pomarańczowo, a cieniowanie oznacza niezorganizowane lub zasymilowane obszary osadnicze]]
 
−
 
 
−
Plemiona zmieniły styl życia po znalezieniu niszy gospodarczej jako pasterze, ale przyjęły również wzorce zamieszkania z wyludnionych wiosek węgierskich, w których pierwotnie się osiedlili<ref name="Lyublyanovics" />. Chociaż za panowania króla [[Zygmunt]]a cieszyli się pewnymi przywilejami podatkowymi, to król kazał im płacić roczny podatek od spisów powszechnych - środek, który może wskazywać, że nie byli już istotni jako żołnierze<ref name="nkprinces"/>. W XV wieku obie grupy zostały na tyle zurbanizowane, że zorganizowano je w „siedziby”, „universities” i „captaincies”, z których wszystkie były pod rządami [[palatyn]]a Królestwa. Pierwszą siedzibą było ''Szentelt-szék'', wymienione w 1424 r., znajdujące się poza Kunságiem, wśród Kór. Kolejny zorganizowano w 1440 r. dla plemienia Olás z Wielkiej Kumanii w Kolbaz<ref name="nkprinces"/>.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>The tribes underwent a change of lifestyle after finding an economic niche as [[Pastoralism|pastoralists]], but also adopted habitation patterns from the depopulated Hungarian villages where they had been originally settled. Though enjoying some fiscal privileges, the Cumans and Jazyges were ordered by King [[Sigismund, Holy Roman Emperor|Sigismund]] to pay an annual census tax—a measure which may indicate that they were no longer relevant as soldiers. In the 15th century, both groups were urbanized enough to be organized into "[[Seat (territorial administrative unit)|seats]]", "universities", and "captaincies", all of which were under a [[Palatine of Hungary|Palatine of the Kingdom]]. The first seat was ''Szentelt-szék'', mentioned in 1424 and located outside Kunság, among the Kór. Another one was organized in 1440 for the Olás tribe of Greater Cumania, at Kolbaz. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Podczas gdy ten przekaz władzy przypominał autonomiczną organizację [[Székelyföld|Seklerszczyzny]], Kumanie i Jasowie mieli mniej przywilejów zbiorowych; podobnie tytuł ''Iudex Cumanorum'' („[[Sędzia Kumanów]]”) zrezygnował z bycia główną funkcją palatyna '''do tymczasowej funkcji komitetów'''<ref name="nkprinces"/>. W tym otoczeniu ''kapitani'' Kumanów  pojawili się jako '''lordowie''', coraz częściej traktując ziemię komunalną jako lenno swoich rodzin<ref name="Hévizi" /><ref name="Lyublyanovics" />. Zignorowanie naruszenia prawa przez państwo węgierskie doprowadził mieszkańców Kunsága do przyłączenia się do buntu z 1514 r. pod przewodnictwem [[Dózsa György|György Dózsa]]. Kronikarz Stephan Stieröchsel sugeruje, że przybycie Dózsy do Kunság wystarczyło, aby podżegać do rozlewu krwi<ref>Farkas Gábor Kiss, "Ambiguity and Paradox in the Humanistic Literature of the Jagiellonian Age", in Gabriella Erdélyi (red.), ''Armed Memory: Agency and Peasant Revolts in Central and Southern Europe (1450–1700)'', str. 172–173. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2016.  ISBN 978-3-525-5-5097-7.</ref>.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>While this transfer of power resembled the autonomous organization of [[Székely Land]], Cumans and Jazyges enjoyed fewer collective privileges; likewise, the title of ''[[Judge of the Cumans|Iudex Cumanorum]]'' ("Judge of the Cumans") declined from being a prime function of the Palatine to a temporary function of the ''Comites''. Within that setting, Cuman Captains emerged as lords, increasingly regarding communal land as their families' [[fief]]. Resistance to encroachment by the Hungarian state led the inhabitants of Kunság to join a 1514 rebellion led by [[György Dózsa]]. Chronicler [[Stephan Stieröchsel]] suggests that Dózsa's arrival in Kunság was enough to incite a bloodletting.  </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
Odwet w stosunku do przestępców został skodyfikowany przez represyjny kodeks [[Werbőczy István|Istvána Werbőczy]], który przewidywał, że Kumani może wyjechać z Kunság tylko wtedy, gdy są wypłacalni pod względem podatkowym<ref name="nkprinces"/>. Przed 1600 rokiem „ostatnia wielka fala ewangelizacji” została zapoczątkowana przez franciszkanów, co również zmniejszyło różnice kulturowe między plemionami Kunság a otaczającą ludnością<ref name="Crișan" />. Po tym zjawisku ściśle wprowadzono idee reformacji: podczas gdy Kunság stał się w większości protestantami, Jasowie nadal wyznawał katolicyzm<ref>Bagi (2017), p. 78; Kohl, pp. 51–52; Matkó & Berde, p. 18</ref>.
 
−
 
 
−
<small><small><small><small>Retaliation against the offenders was codified by the repressive code of [[István Werbőczy]], which stipulated that Cumans could only travel out of Kunság if they were fiscally solvent. Before 1600, a "last great wave of [[Evangelism|evangelization]]" was finally initiated by the [[Franciscans]], which also reduced cultural differences between Kunság tribes and the surrounding population. This phenomenon was closely followed by the introduction of [[Reformation]] ideas: while Kunság became majority-Protestant, Jazyges still followed Catholicism. </small></small></small></small>
 
−
 
 
−
[[File:Jászkunság ca. 1800.svg|350px|thumb|Map of Jászkunság borders ca. 1800: Little Cumania in dark green, Greater Cumania in lime, and Jazygia in orange]]
 
−
 
 
−
'''[...]'''
 
−
 
 
−
==Notes==
 
−
{{reflist|30em}}
 
−
 
 
−
== Referencje ==
 
−
* Gábor Bagi, "Társadalmi és politikai küzdelmeka reformkori Jászkunságban", w: ''Honismeret'', Vol. 26, Issue 3, 1998, str. 59–61.
 
−
* Gábor Bagi, "Muszáj vármegye. A Jászkun kerület felszámolása", w: ''Rubicon'', Vol. 28, Issue 6, czerwiec 2017, str. 76–80.
 
−
* Réka Balázs, Rozália Kustár, ''Mounds, Hills, Fortresses in the Danube-Tisza Interfluve''. Kecskemét: Kiskunság National Park Directorate, 2015.  ISBN 978-615-5598-02-9.
 
−
* Erzsébet Bánki Molnár, "Soziale Lage und Tracht in Kleinkumanien im 18.–19. Jahrhundert", w: ''Acta Ethnographica Hungarica'', Vol. 45, Issues 1–2, 2000, str. 37–46.
 
−
* Maria Berényi, "Colonii macedoromâne în Ungaria (secolul XVIII–XX)", w: Maria Berényi (ed.), ''Simpozion. Comunicările celui de-al XI-lea simpozion al cercetătorilor români din Ungaria. Giula, 24–25 noiembrie 2001'', str. 66–87. Gyula: Research Institute of the Romanians in Hungary, 2001.  ISBN 963-00-9597-1.
 
−
* Judit Bukovszki, Csaba Tóth, "Changes in the State of Cumanian Mounds Lying in the Vicinity of Karcag from the End of the 18th Century till Today", w: ''Acta Geographica Ac Geologica et Meteorologica Debrecina'', Vol. 3, 2008, str. 145–153.
 
−
* Erdal Çoban, "Eastern Muslim Groups among Hungarians in the Middle Ages", w: ''Bilig. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi'', Issue 63, jesień 2012, str. 55–76.
 
−
* Ioan Crișan, "Considerații cu privire la colonizarea cumanilor în Bihorul medieval. Arheologie, onomastică, toponimie", w: ''Revista Crisia'', Vol. XLVI, 2016, str. 13–24.
 
−
* György Elek, "Város a hátországban. Karcag 1848-49-ben", w: ''Honismeret'', Vol. 26, Issue 3, 1998, str. 61–69.
 
−
* Veronika Gervers, ''The Influence of Ottoman Turkish Textiles and Costume in Eastern Europe, with Particular Reference to Hungary. History, Technology and Art, Monograph 4''. Toronto: Royal Ontario Museum, 1982.  ISBN 0-88854-258-5.
 
−
* Gyula Gyenis, "Dermatoglyphics of Three Hungarian Populations", w: [''American Journal of Physical Anthropology''], Vol. 42, Issue 2, 1975, str. 229–232.
 
−
* György Györffy, "István Györffy, a Pioneer of Hungarian Ethnography", w: ''Hungarian Heritage'', Vol. 1, Issues 1–2, Spring/Autumn 2000, str. 19–28.
 
−
* Đura Hardi, "Cumans and Mongols in the Region of Srem in 1241–1242: a Discussion on the Extent of Devastation", w: ''Истраживања'', Vol. 27, 2016, str. 84–105.
 
−
* Gábor Hatházi, Katalin Szende, "Ethnic Groups and Cultures in Medieval Hungary", w: Zsolt Visy, László Bartosiewicz (red.), ''Hungarian Archaeology at the Turn of the Millennium'', Budapest: Ministry of National Cultural Heritage & Teleki László Foundation, 2003. str. 388–397. ISBN 963-86291-8-5.
 
−
* Krisztián Hegedűs, "Kunszentmárton egyesületi életének sajátosságai a dualizmus korában", w: ''Történeti Muzeológiai Szemle: A Magyar Múzeumi Történész Társulat Évkönyve'', Vol. 14, 2015, str. 7–24.
 
−
* Józsa Hévizi, ''Autonomies in Hungary and Europe: A Comparative Study''. Buffalo: Corvinus Society, 2005.  OCLC 645821696.
 
−
* Éva Kincses-Nagy, "A Disappeared People and a Disappeared Language: The Cumans and the Cuman Language in Hungary", w: ''Tehlikedeki Diller Dergisi'', lato 2013, str. 171–186.
 
−
* Johann Georg Kohl, "The Clangour of Musicians", w: ''Hungarian Heritage'', Vol. 9, Issues 1–2, 2008, str. 48–53.
 
−
* Kyra Lyublyanovics, "The Cumans in Medieval Hungary and the Question of Ethnicity", w: ''Annual of Medieval Studies at CEU'', Vol. 17, 2011, str. 153–169.
 
−
* Conrad Malte-Brun, ''Universal Geography, Or, a Description of All Parts of the World. Volume VI''. Boston & New York City: Wells and Lilly & White, Gallaher and White, 1828.
 
−
* Henry Marczali, ''Hungary in the Eighteenth Century''. Cambridge: Cambridge University Press, 1910.
 
−
* Andrea Emese Matkó, Csaba Berde, "Relationships between Competitiveness in the Northern Great Plain and the Organisational Culture of Local Authorities", w: ''APSTRACT: Applied Studies in Agribusiness and Commerce'', Vol. 06, Issue 5, 2013, str. 13–21.
 
−
* Silviu Oța, ''The Mortuary Archaeology of the Medieval Banat (10th–14th Centuries)''. Leiden & Boston: Brill Publishers, 2015.  ISBN 978-90-04-21438-5.
 
−
* Victor Spinei, "Episcopia cumanilor. Coordonate evolutive", w: ''Arheologia Moldovei'', Vol. XXX, 2007, str. 137–181.
 
−
 
 
−
== Przypisy ==
 
−
{{izvori}}
 
  
 
{{SORTUJ:Kunsag}}
 
{{SORTUJ:Kunsag}}
  
−
[[Category:Cumans]]
+
[[Kategoria:Kumanowie]]
−
[[Category:Ossetian diaspora]]
+
[[Kategoria:Historia Węgier]]
−
[[Category:Ethnic enclaves in Hungary]]
+
[[Kategoria:Historyczne regiony Węgier]]
−
[[Category:Historical regions in Hungary]]
+
[[Kategoria:Krzyżacy]]
−
[[Category:Great Hungarian Plain]]
 
−
[[Category:Geography of Bács-Kiskun County]]
 
−
[[Category:Geography of Jász-Nagykun-Szolnok County]]
 
−
[[Category:Teutonic Order]]
 

Aktualna wersja na dzień 15:12, 8 sie 2020

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Kunság jest historycznym, etnograficznym i geograficznym regionem na Węgrzech, odpowiadającym dawnej jednostce politycznej utworzonej przez i dla Kumanów lub Kunów. Obecnie jest podzielony między komitaty: Bács-Kiskun i Jász-Nagykun-Szolnok; odpowiadają one z grubsza dwóm odrębnym tradycyjnym bytom, Małej Kumanii i Wielkiej Kumanii, które są oddzielone rzeką Cisą. Kunság i jego części zostały po raz pierwszy stworzone przez Królestwo Węgier w celu przyjęcia pół-nomadycznych Kumanów, uciekających z imperium mongolskiego. Enklawy Kumanów były czasami włączane do Jazygii, która została podobnie utworzona i nazwana od nomadów osetyjskich.

Kunság był rezultatem drugiej i ostatniej kolonizacji Kumanów na Węgrzech; chociaż nie był jedynym obszarem zamieszkałym przez Kumanów, pozostał jedynym ośrodkiem samorządności Kumanów po zakończeniu panowania Arpadów na Węgrzech. Tradycja datuje się od 1279 r., gdy Władysław IV, pół-kumański król Węgier, przyznał swój pierwszy zestaw przywilejów podatkowych i sądowych. Zostały one potwierdzone w XV wieku, gdy Kumanie zaczęli organizować się w „siedziby” nadzorowane przez palatyna Królestwa. Jednak konsolidacja feudalizmu wywołała niezadowolenie w całym regionie, co doprowadziło do jego udziału w powstaniu Györgyego Dózsy w 1514 r.

Obszar ten został zdewastowany podczas wojen osmańsko-węgierskich, a następnie wyludniony przez osmańską okupację Węgier. Został ponownie skolonizowany przez Kumanów, Węgrów i Słowaków po przywróceniu władzy Habsburgów na Węgrzech. Nowe władze przekazały Kunság Zakonowi Krzyżackiemu, który stłumił separatyzm Kumanów, zwłaszcza po dobrowolnym udziale mieszkańców w wojnie o niepodległość Rakoczy Franciszka II Rakoczego. Tendencje centralizacyjne zostały jednak złagodzone za czasów Marii Teresy, a w 1745 r. Kunság i Jazygia zostały połączone w jedną autonomiczną dzielnicę, której mieszkańcom pozwolono wykupić się z pańszczyzny. Dobrze prosperujący region przeżywał boom populacyjny, dzięki czemu mieszana wówczas populacja kolonizowała inne części królestwa.

Intelektualna debata na temat cech i roli tożsamości Kumanów po raz pierwszy odbyła się w okresie józefinizmu i była przedłużana przez kolejne stulecia – nawet po wymarciu języka kumańskiego. Początkowo intelektualiści Kunság określali swoją tożsamość jako ugrofińską i uzupełniającą węgierski nacjonalizm. Wraz z tą zmianą dyskursu Kunság i Jazygia przestały istnieć politycznie w 1876 r., gdy zostały połączone w większe i mniej autonomiczne komitaty. Popularne zainteresowanie spuścizną Kumanów trwa w XXI wieku, z większym naciskiem na tureckie korzenie regionu, a także na różnice między Kumanami i nie-kumańskimi Węgrami.

Historia

Poprzednicy

Podczas gdy plemiona węgierskie przeniosły się na Węgry, Kumanie nadal zamieszkiwali rozległe obszary stepu pontyjsko-kaspijskiego, gdzie utworzyli potężną konfederację koczowniczą (patrz Cumania]). XIII-wieczna Gesta Hungarorum twierdzi, że Kumanie byli obecni w Księstwie Węgier ok. roku 900, opisująca plemiona Aba jako Kumanów. To pogląd jest jednak anachroniczne, gdyż oznacza, że ​​Kuman z Gesty jest być może synonimem „Turka”, „Chazara” lub „Bulgara”.[1] Pierwszymi możliwymi do zweryfikowania poświadczeniami obecności Kumanów na Węgrzech Arpadów byli jeźdźcy w XI wieku; później powrócili oni jako najemnicy wspierający węgierskich królów. Orszak Stefana II obejmował kontyngent Kumanów dowodzony przez kapitana Tatara, który stał się uciążliwy dla mieszkańców po grabieży lokalnych zasobów.[2] Prawdopodobnie wojska Kumana „Saracena” pomagały Gejzie II w jego wojnie w latach pięćdziesiątymi przeciwko [Lombardzkiej][3].

Na początku XIII wieku stosunki węgiersko-kumańskie znów były napięte, co skłoniło Andrzeja II do stworzenia systemu obrony granicznej, obejmującego przyznanie Zakonowi Krzyżackiemu pogranicznego regionu Burzenland. Zakon usprawnił pierwsze starania na rzecz chrystianizacji wspólnot Kumanów żyjących poza Basenem Karpackim[3]. Sami Kumanie zostali zaatakowani i pokonani przez imperium mongolskie; teraz Kumanie uciekli na Węgry, do Bułgarii i Bizancjum. Do lat dwudziestych XIII wieku wielu skoncentrowało się na wschodzie Węgier, a także na obszarach później znanych jako Mołdawia i Besarabia. Ich nawrócenie na chrześcijaństwo rozpoczęło się tutaj, pod auspicjami Węgier, co doprowadziło do ustanowienia bisforicum katolickiego; niektórzy członkowie plemion nawrócili się na konkurencyjne wschodnie prawosławie[3] lub na bogomilizm[4] lecz musieli wrócić do katolicyzmu. Na tym etapie nieokreślona liczba Kumanów na Węgrzech została nawrócona na islam[1].

W 1238 r. król Węgier Bela IV specjalnie zaprosił Kumanów pod wodzą Kötöny (pol. Kocjan, rus. Котян, arab. Kutan) do kolonizacji centralnej części jego królestwa (ad mediculum terre sue), prawdopodobnie położonej nad Cisą[5]. Ci Kumanie przybyli w 1239 roku, ale pomiędzy koczowniczymi Kumanami a osiadłymi Węgrami powstała wrogość. Węgrzy zamordowali Kocjana, a Kumanie wrócili na Bałkany w 1241 r., rabując Syrmię jako zemstę.[4][5][6][3]

Pochodzenie

Po inwazji Mongołów na Węgry w 1241 r. król Bela ponownie zaprosił Kumanów i mniejszą grupę Jasów (plemię osetyjskia) z powrotem na Węgry, aby osiedlili się na zdewastowanych obszarach Wielkiej Niziny Węgierskiej. W migracji podobno uczestniczyło około 40.000–70.000 Kumanów, podzielonych na 7 plemion: Olás, Csertán, Kór, Borkör, Kondám, Honcsuk i Jupogó.[2][4][5][6][7][3] Różni kulturowo Jasowie byli ściśle związani z różnymi grupami Kumanów, a ich los „splótł się w wyniku ekspansji mongolskiej”[8].

Plik:Miniatures of Louis I (Chronicon Pictum).png
Pierwsza strona Chronicon Pictum, przedstawiająca dwór Ludwika I. Po prawej stronie są wojownicy w orientalnych ubraniach, w tym ubrany na żółto Kuman

XIV-wieczny Chronicon Pictum pokazuje Kumana jako żółtą armię króla, w bliskiej odległości od królów, pomiędzy strażnikiem Pieczyngiem, a pogranicznikiem Seklerem. Kumani są również wymienienie jako obecni w bitwie pod Kressenbrunn, prawdopodobnie w większej liczbie niż ich węgierscy sojusznicy[9]. Ich znaczenie dla Węgier zostało podkreślone, gdy Bela zaręczył swojego syna Stefana z córką Kocjana, Elżbietą. Jej syn, król Władysław IV, był znany ze swoich niezwykle silnych związków z osadnikami Kunság[1][6][7].

W 1279 r. Władysław IV prawdopodobnie sformalizował autonomię terytorialną Kumanów w głównym regionie osadnictwa[9][4][7]. W zamian za feudalne obowiązki wobec węgierskiego króla w jego wojnie z Mongołami, Kumanom pozwolono zachować własne obyczaje etniczne[4]. Pomimo regionalnej koncentracji na Wielkiej Nizinie, w XIII wieku wciąż można było znaleźć „małe grupy Kumanów i Jazygów” w całym Królestwie[9]. Plemiona: Kór i Borcsol pozostały w południowo-wschodnich komitatach Csanád i Temes; Zeihan Dux Cumanorum („Książę Kumanów”) jest tu wspomniany w 1255 r.[2] Jasowie skolonizowali centralne obszary na ziemiach przylegających do głównych osad Kumanów; jednak niektórzy osiedlili się w pobliżu Borcsol, w pobliżu wydm Maxond.[2] Dokumenty i dowody archeologiczne sugerują, że przynajmniej niektórzy Kumanie z plemienia Olás zostali wysłani do komitatu Bihar (obecnie Bihor, Rumunia). W 1323 r. przywódca plemienia Demetriusz posiadał fortecę Körösszeg[10]. „Ulica Kumanów” została również potwierdzona w średniowiecznym Segedzie.[8]

Grupy nomadyczne nadal miały sporadyczne konflikty z miejscowymi: w 1280 r. armia rebeliantów z Borcsol została pokonana przez króla Władysława pod Hódmezővásárhely, a następnie wypędzona na Wołoszczyznę[2][6]. Grupy z tej diaspory prawdopodobnie wróciły do ​​Temes, a Kumani Vchugan i Iuanchuch nadal byli właścicielami i sprzedawali ziemię w Bobdzie w 1288 r.[2] Podobne ataki i protesty ze strony kościoła katolickiego ostatecznie zwiększyły presję na asymilację i pełne nawrócenie: już w 1279 r. dieta Węgier uchwaliła masowy chrzest wciąż pogańskich Kumanów i obiecała rozproszyć ich po całym królestwie. Oba wnioski zostały w dużej mierze zignorowane przez króla[10], chociaż nawrócenie z politeizmu można prześledzić do XIII wieku, w którym pojawiają się pierwsze wzmianki o Kumanach o chrześcijańskich imionach[4]. Nic nie wskazuje na to, aby osadnicy kumańscy byli zobowiązani do osiadłego trybu życia: pierwsze zapisy o miastach Kumanów pojawiają się za czasów Andegawenów na Węgrzech, około dwa wieki po kolonizacji, a toponimia pokazuje, że wszystkie zostały założone przez wodzów i nazwane ich imionami[4][7][8].

Zjednoczenie

Plik:Cuman and Jazygian (Jász) seats in 15th-century Hungary.svg
Siedziby Kumanów i Jasów (oznaczone półksiężycami) na terytoriach autonomicznych, ok. 1500; Kumanowi są na zielono, Jasowie na pomarańczowo, a cieniowanie oznacza niezorganizowane lub zasymilowane obszary osadnicze
Plik:Jászkunság ca. 1800.svg
Mapa granic Jászkunsága ok.1800: Mała Kumania w kolorze ciemnozielonym, Wielka Kumania w kolorze limonki i Jazygia w kolorze pomarańczowym.

Migracja Kumanów mołdawskich lub ich asymilacja przez Wołochów prawdopodobnie zakończyła się do 1332 r.; w tym roku biskupstwo kumańskie otrzymało neutralną etnicznie nazwę, zaczerpniętą z rzeki Milcov[3]. Do tego czasu wyłoniły się główne obszary ich osadnictwa jako bliźniacze byty Kunság i Jászság. Separacja nastąpiła w 1323 r., gdy 18 „głów rodziny” Jasów ogłosiło secesję od Kunság.[9] Pod koniec XIV wieku, pod koniec powolnego procesu[9], ziemia Kumanów została podzielona na odrębne podregiony, obie enklawy na ziemi węgierskiej. Obszar między Szolnok i Debreczyn zmienił się w Wielką Kumanię (Nagykunság), natomiast obszar między Kalocsa i Szeged zmienił się w Mała Kumania (Kiskunság).[4]

Pochodzenie tych dwóch nazw jest zagadkowe, szczególnie biorąc pod uwagę, że Mała Kumania, choć mniej zaludniona, jest ponad dwa razy większa niż Wielka Kumania.[11] Separacja może mieć swoje źródło w wojskowym rozróżnieniu między „Kumanami króla” i „Kumanami królowej”, choć nie wiadomo dokładnie, z którymi wojskami była związana enklawa[9]. Nazwy „Wielka” i „Mała” mogą oznaczać położenie geograficzne, przy czym dawny region znajdował się „po drugiej stronie Cisy”[9].

Plemiona zmieniły styl życia po znalezieniu niszy gospodarczej jako pasterze, ale przyjęły również wzorce zamieszkania z wyludnionych wiosek węgierskich, w których pierwotnie się osiedlili[7]. Chociaż za panowania króla Zygmunta cieszyli się pewnymi przywilejami podatkowymi, to król kazał im płacić roczny podatek od spisów powszechnych – środek, który może wskazywać, że nie byli już istotni jako żołnierze[9]. W XV wieku obie grupy zostały na tyle zurbanizowane, że zorganizowano je w „siedziby”, „universities” i „captaincies”, z których wszystkie były pod rządami palatyna Królestwa. Pierwszą siedzibą było Szentelt-szék, wymienione w 1424 r., znajdujące się poza Kunságiem, wśród plemenia Kór. Kolejną zorganizowano w 1440 r. dla plemienia Olás z Wielkiej Kumanii w Kolbaz[9].

Podczas gdy ten przekaz władzy przypominał autonomiczną organizację Seklerszczyzny, Kumanie i Jasowie mieli mniej przywilejów zbiorowych; podobnie tytuł Iudex Cumanorum („Sędzia Kumanów”) zrezygnował z bycia główną funkcją palatyna, na rzecz administrowania[9]. W tym otoczeniu kapitani Kumanów pojawili się jako panowie, coraz częściej traktując ziemię komunalną jako lenno swoich rodzin[4][7]. Zignorowanie naruszenia prawa przez państwo węgierskie doprowadził mieszkańców Kunsága do przyłączenia się do buntu z 1514 r. pod przewodnictwem György Dózsa. Kronikarz Stefan Stieröchsel sugeruje, że przybycie Dózsy do Kunság wystarczyło, aby podżegać do rozlewu krwi[12].

Odwet w stosunku do przestępców został skodyfikowany przez represyjny kodeks Istvána Werbőczyego, który przewidywał, że Kumani mogą wyjechać z Kunság tylko wtedy, gdy są wypłacalni pod względem podatkowym[9]. Przed 1600 rokiem „ostatnia wielka fala ewangelizacji” została zapoczątkowana przez franciszkanów, co również zmniejszyło różnice kulturowe między plemionami Kunság a otaczającą ludnością[10]. Po tym zjawisku ściśle wprowadzono idee reformacji: podczas gdy Kunság stał się w większości protestantami, Jasowie nadal wyznawał katolicyzm[13][14][15].

[...]

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 Erdal Çoban, "Eastern Muslim Groups among Hungarians in the Middle Ages", in Bilig. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Issue 63, Autumn 2012, str. 58, 64–65.
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Silviu Oța, The Mortuary Archaeology of the Medieval Banat (10th–14th Centuries). Leiden & Boston: Brill Publishers, 2015. str. 21–22, 33–36.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Victor Spinei, "Episcopia cumanilor. Coordonate evolutive", w: Arheologia Moldovei, Vol. XXX, 2007. str. 144–147, 176, 163–164.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 4,7 4,8 Józsa Hévizi, Autonomies in Hungary and Europe: A Comparative Study. Buffalo: Corvinus Society, 2005. str. 9, 11, 18–21.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 Đura Hardi, "Cumans and Mongols in the Region of Srem in 1241–1242: a Discussion on the Extent of Devastation", w: Истраживања, Vol. 27, 2016. str. 86–87.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Éva Kincses-Nagy, "A Disappeared People and a Disappeared Language: The Cumans and the Cuman Language in Hungary", w: Tehlikedeki Diller Dergisi, lato 2013. str. 173–175.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 Kyra Lyublyanovics, "The Cumans in Medieval Hungary and the Question of Ethnicity", w: Annual of Medieval Studies at CEU, Vol. 17, 2011. str. 153–157, 160–162, 166–167.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 Gábor Hatházi, Katalin Szende, "Ethnic Groups and Cultures in Medieval Hungary", w: Zsolt Visy, László Bartosiewicz (red.), Hungarian Archaeology at the Turn of the Millennium, Budapest: Ministry of National Cultural Heritage & Teleki László Foundation, 2003. str. 389, 391–392, 395.
  9. ↑ 9,00 9,01 9,02 9,03 9,04 9,05 9,06 9,07 9,08 9,09 9,10 Nathalie Kálnoky, "Des princes scythes aux capitaines des Iasses. Présence iranienne dans le royaume de Hongrie au travers des chroniques médiévales et des privilèges des peuples auxiliaires militaires", w: Droit et Cultures, Vol. 52, 2006
  10. ↑ 10,0 10,1 10,2 Ioan Crișan, "Considerații cu privire la colonizarea cumanilor în Bihorul medieval. Arheologie, onomastică, toponimie", w: Revista Crisia, Vol. XLVI, 2016. str. 14, 16.
  11. ↑ J. Thomas, T. Baldwin (eds.), Lippincott's Pronouncing Gazetteer or Geographical Dictionary of the World, str. 528. Philadelphia: J. B. Lippincott & Co, 1855
  12. ↑ Farkas Gábor Kiss, "Ambiguity and Paradox in the Humanistic Literature of the Jagiellonian Age", in Gabriella Erdélyi (red.), Armed Memory: Agency and Peasant Revolts in Central and Southern Europe (1450–1700), str. 172–173. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht, 2016. ISBN 978-3-525-5-5097-7.
  13. ↑ Gábor Bagi, "Muszáj vármegye. A Jászkun kerület felszámolása", w: Rubicon, Vol. 28, Issue 6, czerwiec 2017, str. 78.
  14. ↑ Johann Georg Kohl, "The Clangour of Musicians", w: Hungarian Heritage, Vol. 9, Issues 1–2, 2008. str. 51–52.
  15. ↑ Andrea Emese Matkó, Csaba Berde, "Relationships between Competitiveness in the Northern Great Plain and the Organisational Culture of Local Authorities", w: APSTRACT: Applied Studies in Agribusiness and Commerce, Vol. 06, Issue 5, 2013, str. 18.

Referencje

  • Gábor Bagi, "Társadalmi és politikai küzdelmeka reformkori Jászkunságban", w: Honismeret, Vol. 26, Issue 3, 1998, str. 59–61.
  • Gábor Bagi, "Muszáj vármegye. A Jászkun kerület felszámolása", w: Rubicon, Vol. 28, Issue 6, czerwiec 2017, str. 76–80.
  • Réka Balázs, Rozália Kustár, Mounds, Hills, Fortresses in the Danube-Tisza Interfluve. Kecskemét: Kiskunság National Park Directorate, 2015. ISBN 978-615-5598-02-9.
  • Erzsébet Bánki Molnár, "Soziale Lage und Tracht in Kleinkumanien im 18.–19. Jahrhundert", w: Acta Ethnographica Hungarica, Vol. 45, Issues 1–2, 2000, str. 37–46.
  • Maria Berényi, "Colonii macedoromâne în Ungaria (secolul XVIII–XX)", w: Maria Berényi (ed.), Simpozion. Comunicările celui de-al XI-lea simpozion al cercetătorilor români din Ungaria. Giula, 24–25 noiembrie 2001, str. 66–87. Gyula: Research Institute of the Romanians in Hungary, 2001. ISBN 963-00-9597-1.
  • Judit Bukovszki, Csaba Tóth, "Changes in the State of Cumanian Mounds Lying in the Vicinity of Karcag from the End of the 18th Century till Today", w: Acta Geographica Ac Geologica et Meteorologica Debrecina, Vol. 3, 2008, str. 145–153.
  • Erdal Çoban, "Eastern Muslim Groups among Hungarians in the Middle Ages", w: Bilig. Türk Dünyası Sosyal Bilimler Dergisi, Issue 63, jesień 2012, str. 55–76.
  • Ioan Crișan, "Considerații cu privire la colonizarea cumanilor în Bihorul medieval. Arheologie, onomastică, toponimie", w: Revista Crisia, Vol. XLVI, 2016, str. 13–24.
  • György Elek, "Város a hátországban. Karcag 1848-49-ben", w: Honismeret, Vol. 26, Issue 3, 1998, str. 61–69.
  • Veronika Gervers, The Influence of Ottoman Turkish Textiles and Costume in Eastern Europe, with Particular Reference to Hungary. History, Technology and Art, Monograph 4. Toronto: Royal Ontario Museum, 1982. ISBN 0-88854-258-5.
  • Gyula Gyenis, "Dermatoglyphics of Three Hungarian Populations", w: [American Journal of Physical Anthropology], Vol. 42, Issue 2, 1975, str. 229–232.
  • György Györffy, "István Györffy, a Pioneer of Hungarian Ethnography", w: Hungarian Heritage, Vol. 1, Issues 1–2, Spring/Autumn 2000, str. 19–28.
  • Đura Hardi, "Cumans and Mongols in the Region of Srem in 1241–1242: a Discussion on the Extent of Devastation", w: Истраживања, Vol. 27, 2016, str. 84–105.
  • Gábor Hatházi, Katalin Szende, "Ethnic Groups and Cultures in Medieval Hungary", w: Zsolt Visy, László Bartosiewicz (red.), Hungarian Archaeology at the Turn of the Millennium, Budapest: Ministry of National Cultural Heritage & Teleki László Foundation, 2003. str. 388–397. ISBN 963-86291-8-5.
  • Krisztián Hegedűs, "Kunszentmárton egyesületi életének sajátosságai a dualizmus korában", w: Történeti Muzeológiai Szemle: A Magyar Múzeumi Történész Társulat Évkönyve, Vol. 14, 2015, str. 7–24.
  • Józsa Hévizi, Autonomies in Hungary and Europe: A Comparative Study. Buffalo: Corvinus Society, 2005. OCLC 645821696.
  • Éva Kincses-Nagy, "A Disappeared People and a Disappeared Language: The Cumans and the Cuman Language in Hungary", w: Tehlikedeki Diller Dergisi, lato 2013, str. 171–186.
  • Johann Georg Kohl, "The Clangour of Musicians", w: Hungarian Heritage, Vol. 9, Issues 1–2, 2008, str. 48–53.
  • Kyra Lyublyanovics, "The Cumans in Medieval Hungary and the Question of Ethnicity", w: Annual of Medieval Studies at CEU, Vol. 17, 2011, str. 153–169.
  • Conrad Malte-Brun, Universal Geography, Or, a Description of All Parts of the World. Volume VI. Boston & New York City: Wells and Lilly & White, Gallaher and White, 1828.
  • Henry Marczali, Hungary in the Eighteenth Century. Cambridge: Cambridge University Press, 1910.
  • Andrea Emese Matkó, Csaba Berde, "Relationships between Competitiveness in the Northern Great Plain and the Organisational Culture of Local Authorities", w: APSTRACT: Applied Studies in Agribusiness and Commerce, Vol. 06, Issue 5, 2013, str. 13–21.
  • Silviu Oța, The Mortuary Archaeology of the Medieval Banat (10th–14th Centuries). Leiden & Boston: Brill Publishers, 2015. ISBN 978-90-04-21438-5.
  • Victor Spinei, "Episcopia cumanilor. Coordonate evolutive", w: Arheologia Moldovei, Vol. XXX, 2007, str. 137–181.
Kunság (Cumania)
Jászkunság
(Jazygia-Cumania)
Kraina Kumanów

autonomiczny podmiot Królestwa Węgier

← 30px

 1279-1876

30px →

Plik:Coat of arms of Cumania.svg

Bandera

Ubicación de Kumania
Stolica Kiskunfélegyháza (Mała Kumania)

Karcag (Wielka Kumania)

Religia protestanci, katolicy
Rząd plemienna
wódz
 • przed 1238, † 17 marca 1241 Kötöny
Historia średniowiecze
 • Utworzenie 1279
 • Fotele utworzone w
 XV wiek
 • początek okupacji Imperium Osmańskiego
 lata 40. XV wieku
 • Zniesione na mocy Treaty of Szatmár
 1711
 • Sold to the Teutonic Order
 1702
 • Przywrócono jako Jászkunság
 1745
 • Rozwiązanie 1876
Dzisiaj część

23px Węgry


Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Kunság&oldid=40025”