Kunok bírája

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Kunok bírája lub kunbíró (pol. Sędzia Kumanów, łac iudex Cumanorum) był krótkotrwałą kancelarią prawną, a następnie tytułem ex officio w węgierskim królewskim sądzie, istniejącym od drugiej połowy XIII wieku. W 1270 r. połączony został z tytułem palatyna, w chwili gdy osadnicy kumańscy koncentrowali się w regionie Kunság. Historia Pochodzenie Stanowisko najbardziej ewoluowało wraz z przesiedleniem plemienia Kumanów po inwazji Mongołów na Węgry w 1242 r. We wprowadzeniu tak zwanego drugiego prawa Kumana z 1279 r. król Władysław IV („Kumańczyk”) odniósł się do swojego dziadka króla Beli IV, który odpowiednio podporządkował Kumanów pod bezpośrednią jurysdykcję palatyna. Nora Berend, między innymi, zakwestionowała autentyczność dokumentu i nazwała „fałszerstwem z XVIII wieku”, który posłużył historycznej legitymacji do przywrócenia (redemptio) autonomicznej dzielnicy Jassic-Cuman przez Marię Teresę w 1745 r. W przeciwieństwie do niej historycy Attila Zsoldos i Tibor Szőcs uważali, że tekst jest autentyczny i twierdzili, że palatyn otrzymał ten tytuł już podczas pierwszego wjazdu Kumanów na Węgry w 1239 r., w analogii do statusu godności hrabiego Pieczyngów. Szőcs argumentuje, że Denis Tomaj nietypowo posiadał ispánaty we wschodnich Węgrzech obok swojej funkcji palatyna, które leżały w pobliżu ziem plemienia Kumanów, dzięki czemu mógł być pierwszym urzędnikiem, który został sędzią Kumanów. W przeciwieństwie do Denisa Tomaja, późniejszych palatynów po bitwie pod Muhi (11 kwietnia 1241 r.), na przykład Władysława I Kán, Denisa Türje, Rolanda I Rátóta i Henryka I Kőszegiego, którzy wywodzili się z pokrewnych plemion zadunajskich, powodując upadek i marginalizację godności sędziego Kumanów, poza okresem wojny domowej między Belą IV i jego synem księciem Stefanem Plik:Hungary 13th cent.png Kumańska autonomia (żółty) pod koniec XIII wieku Po wojnie domowej terytoria Kumanów stały się częścią królestwa Stefana, który w 1262 r. przyjął tytuł młodszego króla i władcy Kumanów (łac. dominus Cumanorum). Książę Stefan poślubił także Elżbietę, córkę Seyhana, wodza Kumanów. Pierwszą znaną osobą, która cieszyła się godnością sędziego Kumanów, był Grzegorz III Monoszló, który wspominany jest w tym charakterze dwukrotnie w 1269 r. Toczy się debata naukowa, czy w tym czasie Grzegorz II lub jego imiennik z rodu Monoszló służył jako sędzia. Niemniej Grzegorz III był szwagrem Elżbiety poprzez jego małżeństwo, a także był członkiem dworu książęcego Stefana w latach 60. XIII wieku. Po śmierci Beli IV Stefan V zastąpił swojego ojca na tronie króla Węgier. Wraz z mianowaniem Mojsa II w sierpniu 1270 r. – również krewnego króla – palatyn przyjął tytuł i został z urzędu sędzią Kumanów, aby złagodzić presję na kompetencje króla. Gdy godność palatyna została podzielona na dwóch piastujących funkcje w latach 90. XIII wieku, tylko palatyn „zadunajski” (np. Roland II Rátót) nosił ten tytuł. Tibor Szőcs zauważa, że ​​godność sędziego Kumanów pozostawała jedynie teoretyczną rolą, ponieważ drugie prawo Kumana nigdy nie zostało zrealizowane. Przez następne dziesięciolecia nie ma dokumentu ani innego współczesnego źródła, które odnosi się do procedur palatyńskich, związanych z kwestiami Kumanów. Tylko palatyn Jakub Borsa wspomniał o grabieżach Kumanów wśród swoich skarg w okresie feudalnej anarchii w 1306 r., ale ta uwaga wiązała się z jego osobistą skargą (majątki Borsa leżały blisko ziem Kumanów, a krewniacy mieli długoletni związek z nimi), a nie jego godnością. Przed wyginięciem dynastii Arpadów (1301) ostatnim palatynem, który był również sędzią Kumanów z urzędu, był Amadeusz Aba w sierpniu 1300 roku. Podczas feudalnej anarchii i późniejszej wojny o sukcesję, gdy wielu oligarchów nazywanych było palatynami, stanowisko systematycznie dewaluowało się od lat 20. XIV wieku. Zgodnie z tym tytuł sędziego Kumanów oderwano od instytucji palatynatu, wybitni lojalni baronowie Karola I, na przykład [[Szécsényi I. Tamás|Tomasz I Szécsényi i Demetrius Nekcsei, nosili ten tytuł odpowiednio w 1319 i 1328 r., ale z ograniczonymi kompetencjami. Funkcje i rozwój Od 1322 r. urząd sędziego Kumanów został ponownie powiązany z godnością palatyna, a wszyscy palatyni nosili ten tytuł, z wyjątkiem Eustachego Jolsvaia (1392–1397) i wczesnych rządów Dereka Bebeka (1397–1398). Jednak Engel Pál zauważył, że inne władze, obok palatyna, również posiadały ten tytuł, ponieważ sprawowały one zwierzchnictwo nad każdą siedzibą. Według Tibora Szőcsa, w tym równoległym systemie palatyn był tylko ceremonialnym i „honorowym” sędzią Kumanów, a sędziowie działali niezależnie od palatyna.. Pierwszym znanym palatynem był Mikołaj Zsámboki, który podjął działania w sprawie Kumanów, zgodnie z dokumentem z 12 kwietnia 1343 r. W dokumencie potwierdzono, że plemie wodza kumańskiego Buthemera przeszło spod jurysdykcji Zsámbokiego, pod Tomasza Szécsényiego, wojewody Siedmiogrodu w oparciu o postanowienie Ludwika I. Potwierdza to również, że autorytet palatyna wynikał z przywileju królewskiego ad hoc, a nie z trwale ustalonej roli. W 1371 r. Ludwik I nadał ten przywilej swemu królewskiemu krewnemu pochodzącemu z plemienia Kumanów, Władysławowi i jego bratu Kunchegowi. Od lat 70. XIV wieku istnieją dokumenty', które potwierdziły istnienie wyroku palatyna w sprawach prawnych Węgrów i Kumanów lub w wyraźnie jedynej sprawie Kumana. Przez cały XV wiek nadzór palatynów nad Kumanami był zmienny. Statut XI z 1485 r., będący częścią tak zwanych artykułów palatynackich z 1485 r., ustalił, że palatyn był ex officio (z urzędu) sędzią Kumanów, który „osądza całą Kumanię, a także jest ispánem (hrabią) i sędzią Kumanów”. Za tę rolę palatyn otrzymał 3000 złotych monet z okręgu Kumanów, potwierdzając uprzednio ustanowione prawo zwyczajowe. Od końca XV wieku tytuł był często zmieniany na „Sędzia Kumanów i Jasów” (łac. iudex Cumanorum et Philisteorum). Podczas gdy władza nad Pieczyngami stopniowo ulegała atrofii z powodu procesu asymilacji, tytułowy sędzia Kumanów wybrał inną drogę. Po bitwie pod Mohaczem (1526 r.) i kolejnych wojnach osmańsko-habsburskich większość obszaru dzielnicy Jassic-Cuman została zaanektowana przez Turków, a inne części administracyjnie przyłączono do pobliskich zamków granicznych takich jak Eger, Szolnok i Gyula. Przez większość XVI wieku urząd palatyna pozostawał pusty, dlatego istniejące obszary kumańskie cieszyły się większą autonomią pod zwierzchnictwem Izby Pressburga, a następnie Szepes. W 1608 roku Maciej II przywrócił średniowieczny węgierski system administracyjny oparty na zwyczajowym prawie. Palatyn ponownie został sędzią Kumanów, który mianował kapitana generalnego szefa dystryktu Kumanów. Statut XLIII z 1630 r. gwarantował władzę sądową kapitana generalnego w imieniu palatyna. Tibor Szőcs zauważa, że ​​teoretyczna jurysdykcja palatyna nad Kumanami, ustanowiona pod koniec XIII wieku, zmaterializowała się dopiero w XVII wieku jako nowy element, ale nie odnowa tradycji. Lista osób sprawujących urząd Przed 1270 Term Incumbent Monarch Notes Source 1269 Monoszló III. Gergely IV. Béla członek dworu królewskiego młodszego króla Stefana; toczy się debata naukowa, czy Grzegorz II lub jego syn imiennik służył w tym charakterze Po 1270 Lista palatynów Królestwa Węgier Od 1270 r. palatyn z urzędu pełnił funkcję sędziego Kumanów, z wyjątkiem kilku lat przerwy na początku XIV wieku (pierwsze dwie dekady, między 1300 a 1322) i od 1392 do 1398. Inne władze posiadały również tytuł w tym samym czasie poza palatynem, ponieważ sprawowali oni zwierzchnictwo nad każdym mandatem. Poniższa lista zawiera osoby, które oprócz obecnych palatynów nosiły podobne tytuły. Term Incumbent Monarch Notes Source 1306–1308 Borsa Jakab I. Károly tylko palatyn (1306–1314), który podczas feudalnej anarchii nazwał siebie również Sędzią Kumanów (wśród wielu innych urzędników) 1319 Szécsényi Tamás I. Károly także ispán komitatów: Arad, Bács i Szerém, kasztelan zamków: Solymos i Hasznos (1318–1321) 1328 Nekcsei Demeter I. Károly Sędzia rodu Olás ("iudex Cumanorum de genere Olaas"); także mistrz skarbu (1316–1338), ispán komitatów: Trencsén (1321–1328) i Bács (1321–1329); także kasztelan zamku [[[Körösszeg]] (1327–1228) 1376−1377 Garai I. Miklós I. Lajos 1380 Pekri Miklós I. Lajos sędzia królowej Kumanów 1390–1392 Serkei Desiderius I. Mária & Zsigmond sędzia królowej Kumanów 1393 Szécsényi Frank I. Mária & Zsigmond sędzia Jassów; także mistrz skarbu (1392–1393) 1394–1395 Kanizsai Miklós I. Mária & Zsigmond także mistrz skarbu (1388–1398); także ispán komitatów: Zala, Vas i Sopron (1387–1398) 1397–1400 Csáky I. Miklós Zsigmond także ispán komitatów: Temes i Krassó (1394–1402) Marcali Miklós 1404 Antimus János Zsigmond sędzia królewski Kumanów; także wicepalatyn (ok.1404–1419) 1411 Nassis János Zsigmond sędzia Jassów; także koniuszy królewski (1409–1412) 1419 Perényi Miklós de Rihnó Zsigmond sędzia Kumanów i Jassów; także Lord Steward (1417–1420) 1424 Ozorai Pipó Zsigmond także ispán komitatów: Temes, Csanád, Arad, Krassó, Keve (1404–1426); także ispán komory solnej (1400–1426) 1428 Kátai Mihály Zsigmond Sędzia królewski Kumanów, Jassów i Tatarów; także ispán Outer Szolnok County (1428–1429) 1429–1430 Hédervári III. Lőrinc Zsigmond Hrabia Jassów i Kumanów; także koniuszy królewski (1428–1437) i ispán komitatu Szolnok (1429–1436) 1430 Gereci Miklós Zsigmond 1431 Joseph Kristallóci Zsigmond 1434 Matko Talovac Zsigmond także ispán komitatu Keve (1429–1435) 1436–1437 Ország I. János Zsigmond także kasztelan zamku Világos i ispán komitatu Zaránd (1430–1438) 1436 Kátai László Zsigmond syn Kátai Mihályego (1428); także ispán Outer Szolnok County (1436–1443) 1437 Siebenlinden János Zsigmond Hrabia of the Queen's Cumans; także kasztelan zamków Óbuda i Solymár (1436–1437) 1438–1443 Berzevici István Albert V. Port Centralny a linia kolejowa Sędzia Kumanów i Jassów; także Hrabia of the Royal Cumans i Jassów (1442) according to a sole charter; także odźwierny królowej, ispán komitatu Borsod, kasztelan zanków: Diósgyőr, Dédes i Cserép (1438–1439) 1439 Maglódi László Albert sędzia królowej Kumanów, także hrabia Kecskemét 1439 Kompolti Pál Albert 1444–1446 Székely János de Szentgyörgy V. László 1446–1448 Bebek III. Imre V. László Hrabia Jassów; także ispán komitatu Abaúj (1440–1448) i Wojewoda Siedmiogrodu (1446–1448) 1448–1449 Újlaki V. Miklós V. László Sędzia, później Hrabia Kumanów; także Wojewoda Siedmiogrodu], Ban Maczwy i dowódca Nándorfehérvár (Beograd, Serbia) (1441–1458) 1454 Ravaszdi Domonkos V. László 1456 Marcali János V. László syn Marcali Miklósa (1397–1400); sędzia królewski Kumanów; także ispán komitatów: Somogy (1439–1459) i Zala (1453–1456) Zobacz także Królestwo Węgier Kumanowie Rzymskokatolicka diecezja Kumanii Przywódcy Seklerów Przypisy Źródła Berend, Nora (2006). At the Gate of Christendom: Jews, Muslims and "Pagans" in Medieval Hungary, c. 1000-c.1300. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-02720-5. Ember, Győző (1946). Az újkori magyar közigazgatás története Mohácstól a török kiűzéséig [Historia administracji węgierskiej w epoce nowożytnej od Mohaczu po wypędzenie Turków] (po węgiersku). Magyar Országos Levéltár. Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I. [Świecka Archeologia Węgier, 1301–1457, tom I] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0. Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342] (po węgiersku). Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9. Tatár, Sarolta (2013). A rábaközi besenyő ispánság szervezete és fennállása [Organizacja i czas trwania komitatu Pieczyngów Rábaköz]. In Kahler, Frigyes; Bank, Barbara (red.). Utak és útkereszteződések. Ünnepi tanulmányok M. Kiss Sándor tiszteletére (po węgiersku). Történelmi Ismeretterjesztő Társulat Egyesület. str. 33–42. Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka Archeologia Węgier, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.