Parlament stanowy Siedmiogrodu: Różnice pomiędzy wersjami
(→Tło) |
|||
| (Nie pokazano 7 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika) | |||
| Linia 1: | Linia 1: | ||
| − | [[Kategoria: | + | [[Kategoria:0]] |
{{Uwaga| | {{Uwaga| | ||
|strona = https://en.wikipedia.org/wiki/Transylvanian_Diet | |strona = https://en.wikipedia.org/wiki/Transylvanian_Diet | ||
| Linia 14: | Linia 14: | ||
| | | | ||
| − | [[Image:Kolozsvár Redut.jpg|thumb|250px|Reduta | + | [[Image:Kolozsvár Redut.jpg|thumb|250px|Pałac Reduta w Klużu-Napoce, budynek, w którym po 1790 r. funkcjonował Sejm Siedmiogrodu]] |
'''Parlament stanowy Siedmiogrodu''' (węg. ''Erdélyi országgyűlés'' lub ''Erdélyi [[Dieta]]'', rum. ''Dieta Transilvaniei'', niem. ''Siebenbürgischer Landtag'') był ważnym organem ustawodawczym, administracyjnym i sądowym Księstwa (od Wielkiego Księstwa z 1765 r.) W Transylwanii w latach 1570-1867. Ogólne zgromadzenia Transylwanii szlachta i wspólne zgromadzenia przedstawicieli „Trzech Narodów Transylwanii” - szlachty, Seklerów i Saksonów - dały początek jej rozwojowi. Po rozpadzie średniowiecznego Królestwa Węgier w 1541 r. delegaci z powiatów wschodnich i północno-wschodnich terytoriów Węgier właściwych (lub [[Partium]]) również uzyskali ''[[Dieta|dietę]]'' [[Siedmiogród|Siedmiogrodu]], przekształcając ją w legalnego następcę średniowiecznych ''diet'' węgierskich. | '''Parlament stanowy Siedmiogrodu''' (węg. ''Erdélyi országgyűlés'' lub ''Erdélyi [[Dieta]]'', rum. ''Dieta Transilvaniei'', niem. ''Siebenbürgischer Landtag'') był ważnym organem ustawodawczym, administracyjnym i sądowym Księstwa (od Wielkiego Księstwa z 1765 r.) W Transylwanii w latach 1570-1867. Ogólne zgromadzenia Transylwanii szlachta i wspólne zgromadzenia przedstawicieli „Trzech Narodów Transylwanii” - szlachty, Seklerów i Saksonów - dały początek jej rozwojowi. Po rozpadzie średniowiecznego Królestwa Węgier w 1541 r. delegaci z powiatów wschodnich i północno-wschodnich terytoriów Węgier właściwych (lub [[Partium]]) również uzyskali ''[[Dieta|dietę]]'' [[Siedmiogród|Siedmiogrodu]], przekształcając ją w legalnego następcę średniowiecznych ''diet'' węgierskich. | ||
| − | Sesje ''diety'' w Vásárhely (obecnie Târgu Mureş) (20 stycznia 1542 r.) i w Torda (obecnie Turda) (2 marca 1542 r.) stanowiły podstawę politycznej i administracyjnej organizacji Siedmiogrodu. ''Dieta'' decydowała o kwestiach prawnych, wojskowych i gospodarczych. Przestała istnieć po kompromisie austro-węgierskim z 1867 r. | + | Sesje ''diety'' w Vásárhely (obecnie Târgu Mureş) (20 stycznia 1542 r.) i w [[Torda]] (obecnie [[Turda]]) (2 marca 1542 r.) stanowiły podstawę politycznej i administracyjnej organizacji Siedmiogrodu. ''Dieta'' decydowała o kwestiach prawnych, wojskowych i gospodarczych. Przestała istnieć po kompromisie austro-węgierskim z 1867 r. |
== Skład Parlamentu == | == Skład Parlamentu == | ||
| − | [[Unio Trium Nationum]] (po łacinie „Związek Trzech Narodów”) był paktem wzajemnej pomocy skodyfikowanym w 1438 r. przez trzy grupy obywateli Siedmiogrodu: (głównie węgierską) szlachtę, saksońską (niemiecką) klasę patrycjuszy <ref>Mircea Dogaru; Mihail Zahariade (1996). ''[https://books.google.com/books?id=sYIsAQAAIAAJ&q=%22unio+trium+nationum%22+%22saxon+patricians%22&dq=%22unio+trium+nationum%22+%22saxon+patricians%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjPhdyRs93bAhUSKVAKHYeZCE0Q6AEINDAD History of the Romanians: From the origins to the modern age, Volume 1 of History of the Romanians, History of the Romanians]''. Amco Press. s. 148. ISBN 9789739675598.</ref> oraz wolnych wojskowych [[Seklerzy|Seklerów]].<ref name=Foszto2007>László Fosztó: ''Ritual Revitalisation After Socialism: Community, Personhood, and Conversion among Roma in a Transylvanian Village'', Halle-Wittenberg, 2007 [https://books.google.com/books?id=V8KO1F62FnsC&pg=PA44&dq=%22Union+of+the+Three+Nations%22+Transylvania&hl=en&sa=X&ei=fkiPUMzcEKLFmQXa_YG4DA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Union%20of%20the%20Three%20Nations%22%20Transylvania&f=false]</ref> Związek był skierowany przeciwko całemu chłopstwu, bez względu na pochodzenie etniczne, w odpowiedzi na bunt chłopski w Siedmiogordzie.<ref name=Foszto2007/>W tym parlamencie feudalnym chłopi (pochodzenia węgierskiego, saskiego, sekelskiego lub rumuńskiego) nie byli reprezentowani i nie korzystali z jego aktów<ref>Ştefan Pascu (1990). ''[https://books.google.com/books?id=LYXZAAAAMAAJ&q=%22not+represented+and+did+not+benefit+from+their+acts%22&dq=%22not+represented+and+did+not+benefit+from+their+acts%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj_uMq-st3bAhWJmLQKHYkhDk0Q6AEILjAB A History of Transylvania]''. Dorset Press. str. 101. | + | [[Unio Trium Nationum]] (po łacinie „Związek Trzech Narodów”) był paktem wzajemnej pomocy skodyfikowanym w 1438 r. przez trzy grupy obywateli Siedmiogrodu: (głównie węgierską) szlachtę, saksońską (niemiecką) klasę patrycjuszy <ref>Mircea Dogaru; Mihail Zahariade (1996). ''[https://books.google.com/books?id=sYIsAQAAIAAJ&q=%22unio+trium+nationum%22+%22saxon+patricians%22&dq=%22unio+trium+nationum%22+%22saxon+patricians%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjPhdyRs93bAhUSKVAKHYeZCE0Q6AEINDAD History of the Romanians: From the origins to the modern age, Volume 1 of History of the Romanians, History of the Romanians]''. Amco Press. s. 148. ISBN 9789739675598.</ref> oraz wolnych wojskowych [[Seklerzy|Seklerów]].<ref name=Foszto2007>László Fosztó: ''Ritual Revitalisation After Socialism: Community, Personhood, and Conversion among Roma in a Transylvanian Village'', Halle-Wittenberg, 2007 [https://books.google.com/books?id=V8KO1F62FnsC&pg=PA44&dq=%22Union+of+the+Three+Nations%22+Transylvania&hl=en&sa=X&ei=fkiPUMzcEKLFmQXa_YG4DA&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Union%20of%20the%20Three%20Nations%22%20Transylvania&f=false]</ref> Związek był skierowany przeciwko całemu chłopstwu, bez względu na pochodzenie etniczne, w odpowiedzi na bunt chłopski w Siedmiogordzie.<ref name=Foszto2007/>W tym parlamencie feudalnym chłopi (pochodzenia węgierskiego, saskiego, sekelskiego lub rumuńskiego) nie byli reprezentowani i nie korzystali z jego aktów<ref>Ştefan Pascu (1990). ''[https://books.google.com/books?id=LYXZAAAAMAAJ&q=%22not+represented+and+did+not+benefit+from+their+acts%22&dq=%22not+represented+and+did+not+benefit+from+their+acts%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwj_uMq-st3bAhWJmLQKHYkhDk0Q6AEILjAB A History of Transylvania]''. Dorset Press. str. 101. ISBN 9780880295260.</ref>, ponieważ nie uznawano ludu za członków tych „feudalnych” narodów „.<ref>Lucian Leuștean (2014). ''[https://books.google.com/books?id=Lu_nCwAAQBAJ&pg=PA132&dq=peasantry+%22Unio+Trium+Nationum%22&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjL4fyNmpfaAhUzyaYKHQuhAocQ6AEIJzAA#v=onepage&q=peasantry%20%22Unio%20Trium%20Nationum%22&f=false Orthodox Christianity and Nationalism in Nineteenth-century Southeastern Europe]''. Oxford University Press. str. 132. ISBN 9780823256068.</ref> |
== Tło == | == Tło == | ||
| − | Siedmiogród („Kraina poza lasami”) była pograniczem średniowiecznego [[Królestwo|Królestwa Węgier]]<ref>Rady 1992, | + | Siedmiogród („Kraina poza lasami”) była pograniczem średniowiecznego [[Królestwo|Królestwa Węgier]]<ref>Rady 1992, str. 91.</ref><ref>Curta 2006, str. 350.</ref> Rozwój administracji królewskiej udokumentowano w drugiej połowie XI wieku.<ref>Kristó 2003, str. 91.</ref><ref>Curta 2006, pstr. 355–356.</ref> Zamek królewski w Torda (obecnie Turda w Rumunii) został po raz pierwszy wspomniany w 1075 r., a forteca w Küküllő (obecnie Cetatea de Baltă w Rumunii) w 1177 r.<ref>Curta 2006, str. 356.</ref> Większość zamków królewskich rozwinęła się w siedziby hrabstw, które były ważnymi jednostkami administracyjnymi, z których każda nosiła nazwę centrum<ref>Kristó 2003, pstr. 88–91.</ref>. Wysoki rangą urzędnik królewski, wojewoda był przełożonym ''[[ispán]]ów'' (lub głów) komitatów Siedmiogrodu<ref><small><sup>'''Uwaga 1:'''</sup></small> [[Doboka]], [[Fehér]], [[Hunyad]], [[Kolozs]], [[Kraszna]], [[Küküllő]] i [[Torda]].</ref> z końca XII wieku.<ref>Kristó 2003, pstr. 97–98.</ref><ref>Pop 2005, str. 270.</ref> |
| − | [[File:Székely Land.PNG|thumb|left|upright=1.5|alt=Map of the eastern region of the Carpathian Basin, with Székely Land in its easternmost corner and the Saxon seats in the northern and southern territory|Podział administracyjny Siedmiogrodu w | + | [[File:Székely Land.PNG|thumb|left|upright=1.5|alt=Map of the eastern region of the Carpathian Basin, with Székely Land in its easternmost corner and the Saxon seats in the northern and southern territory|Podział administracyjny Siedmiogrodu w średniowieczu]] |
| − | Odrębny urzędnik królewski, [[Przywódca Seklerów|hrabia Seklerów]], przewodził węgierskojęzycznym Sekleróm od lat dwudziestych XIII wieku.<ref>Kristó 2003, | + | Odrębny urzędnik królewski, [[Przywódca Seklerów|hrabia Seklerów]], przewodził węgierskojęzycznym Sekleróm od lat dwudziestych XIII wieku.<ref>Kristó 2003, str. 133.</ref><ref name="Pop 2005, str. 255">Pop 2005, str. 255.</ref> Seklerzy przeprowadzili się z innych regionów królestwa do Siedmiogrodu i utworzyli społeczność wolnych wojowników<ref>Kristó 2003, pstr. 128, 136.</ref>. Ich jednostki administracyjne były znane jako „siedziby” od XIV wieku.<ref>Pop 2005, pstr. 254–255.</ref> Siedzibami <ref><small><sup>'''Uwaga 2:'''</sup></small> Udvarhelyszék, Csíkszék, Sepsiszék, Orbaiszék, Kézdiszék, Marosszék i Aranyosszék.</ref> kierowali wybrani urzędnicy.<ref>Kristó 2003, str. 130.</ref> <ref name="Pop 2005, str. 255"/> Seklerzy początkowo łączyli swoje ziemie<ref name="Makkai 1994, str. 208">Makkai 1994, str. 208.</ref>. Wzrosła jednak różnica między bogatymi i biednymi Seklerami, wprowadzając w życie królewskie ustawodawstwo uznające istnienie grup Seklerów o zróżnicowanym statusie w 1473 r.<ref>Makkai 1994, str. 236.</ref> Następnie tylko najbogatsi Seklerzy walczyli w królewskiej armii na koniach; ci, którzy mogli walczyć tylko jako żołnierze piechoty, zaczęli tracić swoje prawa polityczne<ref>Makkai 1994, pstr. 236–237.</ref>. |
| − | Przodkowie [[Sasi|Sasów Siedmiogrodzkich]] osiedlili się w regionach południowych i północno-wschodnich w XI i XII wieku.<ref>Kristó 2003, | + | Przodkowie [[Sasi|Sasów Siedmiogrodzkich]] osiedlili się w regionach południowych i północno-wschodnich w XI i XII wieku.<ref>Kristó 2003, str. 115.</ref> W 1224 r. król Węgier [[II. András|Andrzej II]] nadał przywileje Sasom zamieszkującym południowy Siedmiogród, oddając go pod władzę królewskiego urzędnika [[Hrabia Hermannstadt|hrabiego Hermannstadt]] i upoważniając ich do swobodnego wyboru lokalnych przywódców<ref name="Makkai 1994, str. 180">Makkai 1994, str. 180.</ref>. Po buncie saskim węgierski [[I. Károly|Karol I]] zlikwidował urząd hrabiego Hermannstadt i wyznaczył sędziów królewskich na czele okręgów saksońskich w 1324 r.<ref>Pop 2005, str. 256.</ref> Jednak bogactwo saksońskich kupców, którzy kontrolowali szlaki handlowe w kierunku [[Wołoszczyzna|Wołoszczyzny]] i [[Mołdawia|Mołdawii]], umożliwiło im stopniowe przywrócenie ich autonomii<ref name="Makkai 1994, str. 235">Makkai 1994, str. 235.</ref>. W 1486 r. [[Maciej|Maciej Korwin]] zjednoczył wspólnoty saksońskie pod przewodnictwem wybranego burmistrza Hermannstadt, później znanego jako [[hrabia Saksonów]]<ref name="Makkai 1994, str. 235"/>. |
| − | ''[[Gesta Hungarorum]]'' − księga o kwestionowanej wiarygodności − stwierdza, że [[Wołosi]] (lub Rumuni) byli już obecni w Siedmiogrodzie pod koniec IX wieku.<ref>Curta 2006, | + | ''[[Gesta Hungarorum]]'' − księga o kwestionowanej wiarygodności − stwierdza, że [[Wołosi]] (lub Rumuni) byli już obecni w Siedmiogrodzie pod koniec IX wieku.<ref>Curta 2006, pstr. 350–351, 355.</ref><ref>Kristó 2003, pstr. 32–33.</ref> Najwcześniejsze współczesne zapisy dowodzą, że społeczności rumuńskie istniały w południowym Siedmiogrodzie w pierwszej dekadzie XIII wieku.<ref>Kristó 2003, str. 140.</ref> W przeciwieństwie do rzymskokatolickich Węgrów, Seklerów i Sasów, Rumuni wyznawali prawosławie. Ich jednostki administracyjne były znane jako ziemie lub okręgi<ref>Pop 2005, str. 258.</ref>. Okręgi rumuńskie początkowo znajdowały się w majątkach królewskich, ale większość z nich została przekazana szlachcie lub prałatom do końca średniowiecza lub miejscowym wodzom (lub ''kneziom''), którzy osiągnęli potwierdzenie swojej własności od królów.<ref>Makkai 1994, pstr. 198, 218.</ref><ref>Pop 2005, str. 259.</ref> |
== Rozwój == | == Rozwój == | ||
| Linia 41: | Linia 41: | ||
[[File:Ondra3 pecet.jpg|thumb|right|alt=A crowned young man sitting on a throne|Pieczęć królewska [[III. András|Andrzeja III]], który zorganizował pierwsze walne zgromadzenie siedmiogrodzkiej szlachty, Sasów, Seklerów i Rumunów na początku 1291 roku]] | [[File:Ondra3 pecet.jpg|thumb|right|alt=A crowned young man sitting on a throne|Pieczęć królewska [[III. András|Andrzeja III]], który zorganizował pierwsze walne zgromadzenie siedmiogrodzkiej szlachty, Sasów, Seklerów i Rumunów na początku 1291 roku]] | ||
| − | Walne zgromadzenia szlachty z jednego lub więcej komitatów rozwinęły się w ważne fora wymiaru sprawiedliwości w całym Królestwie Węgier w drugiej połowie XIII wieku.<ref>Kristó 2003, | + | Walne zgromadzenia szlachty z jednego lub więcej komitatów rozwinęły się w ważne fora wymiaru sprawiedliwości w całym Królestwie Węgier w drugiej połowie XIII wieku.<ref>Kristó 2003, pstr. 220, 241.</ref> Szlachta stanowiła najwyższy poziom społeczeństwa w okręgach Siedmiogrodu<ref>Pop 2005, pstr. 263–264.</ref>. Najbogatsza szlachta posiadała dziesiątki wiosek, ale większość szlacheckich rodzin posiadała tylko jedną lub dwie wioski, lub tylko część wsi<ref name="Pop 2005, str. 264">Pop 2005, str. 264.</ref>. Mieli szczególne przywileje<ref name="Pop 2005, str. 264"/>, takie jak zwolnienie podatkowe (od 1324 r.) i prawo do wymierzania sprawiedliwości w swoich majątkach (od 1342 r.)<ref name="Makkai 1994, str. 207">Makkai 1994, str. 207.</ref>. |
| − | Przywódca Seklerów mógł przejąć jedynie prywatną własność ziemską w komitatach poza ziemią Seklerów<ref name="Makkai 1994, | + | Przywódca Seklerów mógł przejąć jedynie prywatną własność ziemską w komitatach poza ziemią Seklerów<ref name="Makkai 1994, str. 208"/>. Najbogatsi Sasi próbowali także nabyć nieruchomości ziemskie w okręgach poza jurysdykcją wspólnot saksońskich<ref name="Makkai 1994, str. 180"/>. Będąc zobowiązanym do świadczenia usług (głównie o charakterze wojskowym) dla posiadanych przez nich ziem, pozycja przywódców rumuńskich była podobna do statusu „szlachty Kościoła” i innych grup szlacheckich warunkowych<ref>Makkai 1994, pstr. 215, 230.</ref>. W konsekwencji nie byli uważani za prawdziwych szlachciców, ale monarcha mógł przyznać im szlachetność<ref>Makkai 1994, pstr. 218, 230.</ref>. Uszlachetnieni Rumuni przyjęli styl życia swoich węgierskich sąsiadów, ale dziesiątki rumuńskich rodzin szlacheckich pozostały prawosławnymi przez wieki<ref>Makkai 1994, pstr. 230–231.</ref>. |
| − | W porównaniu z właściwymi Węgrami autonomia powiatów transylwanii była ograniczona, ponieważ wojewodowie ograniczali rozwój swoich organów samorządowych<ref name="Makkai 1994, | + | W porównaniu z właściwymi Węgrami autonomia powiatów transylwanii była ograniczona, ponieważ wojewodowie ograniczali rozwój swoich organów samorządowych<ref name="Makkai 1994, str. 207"/>. Ogólne zgromadzenia hrabstw Transylwanii zniknęły w połowie XIV wieku.<ref name="Makkai 1994, str. 207"/> Zamiast tego wojewodowie lub ich zastępcy organizowali walne zgromadzenia wszystkich szlachciców ze wszystkich powiatów prowincji<ref>Makkai 1994, str. 223.</ref><ref name="Pop 2005, str. 273">Pop 2005, str. 273.</ref> Pierwsze zarejestrowane walne zgromadzenie „szlachty królestwa Transylwanii” odbyło się w Keresztes w Torda (obecnie Cristiş w Rumunii) 8 czerwca 1288 r.<ref name="Sălăgean 2016, str. 147">Sălăgean 2016, str. 147.</ref><ref name="Kristó 2003, str. 220">Kristó 2003, str. 220.</ref> Zgromadzenie upoważniło wicewojewodę, Władysława Borsę, do pomocy przedstawicielowi Piotra Monoszlo, biskupa Siedmiogrodu, w przejęciu trzech wiosek szlacheckiej rodziny w celu zabezpieczenia zapłaty grzywny.<ref name="Sălăgean 2016, str. 147"/><ref name="Kristó 2003, str. 220"/> Wymiar sprawiedliwości pozostawał głównym zadaniem takich spotkań, ale szlachta, która uczestniczyła w zgromadzeniach, regularnie omawiała także inne tematy, w tym zbieranie dziesięciny lub ceł<ref name="Pop 2005, str. 273"/>. Początkowo wszyscy szlachcice mieli prawo być obecni, ale od XV wieku powiaty wysyłały delegatów na zgromadzenia.<ref>Dörner 2005, str. 302.</ref> |
| − | Walne zgromadzenie Seklerów mógł zwołać [[hrabia Seklerów]] lub kapitan Udvarhelyszék.<ref name="Dörner 2005, | + | Walne zgromadzenie Seklerów mógł zwołać [[hrabia Seklerów]] lub kapitan Udvarhelyszék.<ref name="Dörner 2005, str. 307">Dörner 2005, str. 307.</ref> Problemy wewnętrzne społeczności saskich były początkowo regulowane przez zgromadzenia saskich siedzib i okręgów<ref>örner 2005, str. 308.</ref>. Od 1486 r. [[hrabia Sasów]] przewodniczył dorocznym zgromadzeniom ogólnym całej społeczności, w skład której wchodzili najwyżsi rangą urzędnicy siedzib i okręgów oraz wybrani delegaci<ref>Dörner 2005, str. 310.</ref>. |
| − | Monarchowie lub w ich imieniu wojewodowie mogli również zwołać przedstawicieli wszystkich uprzywilejowanych grup Siedmiogrodu na spotkanie na wspólnym zgromadzeniu<ref name="Pop 2005, | + | Monarchowie lub w ich imieniu wojewodowie mogli również zwołać przedstawicieli wszystkich uprzywilejowanych grup Siedmiogrodu na spotkanie na wspólnym zgromadzeniu<ref name="Pop 2005, str. 273"/>. Król Węgier [[III. András|Andrzej III]] był pierwszym, który zorganizował takie zgromadzenie dla przedstawicieli szlachty z Siedmiogrodu, Sasów, Seklerów i Rumunów na początku 1291 r.<ref name="Sălăgean 2016, str. 155">Sălăgean 2016, str. 155.</ref><ref name="Kristó 2003, str. 221">Kristó 2003, str. 221.</ref> Zgodnie ze statutem Andrzeja wspominającym o spotkaniu król nakazał zwrócenie dwóch domen [[Csák Ugrin|Ugrinowi Csakowi]] po tym, jak ci, którzy uczestniczyli w walnym zgromadzeniu, zeznali, że był ich prawowitym właścicielem<ref name="Sălăgean 2016, str. 155"/><ref name="Kristó 2003, str. 221"/> |
=== [[Unia Trzech Narodów]] === | === [[Unia Trzech Narodów]] === | ||
| − | Siedmiogród była regularnie atakowany przez armie osmańskie od 1420 roku, zmuszając monarchów i władze lokalne do wzmocnienia obrony prowincji.<ref name="Pop 2005, | + | Siedmiogród była regularnie atakowany przez armie osmańskie od 1420 roku, zmuszając monarchów i władze lokalne do wzmocnienia obrony prowincji.<ref name="Pop 2005, str. 294">Pop 2005, str. 294.</ref><ref name="Makkai 1994, str. 224">Makkai 1994, str. 224.</ref> Z inicjatywy króla Węgier [[Zygmunt|Zygmunta Luksemburskiego]], zgromadzenie ogólne szlachty z Siedmiogrodu nakazało w 1419 r., że jedna trzecia szlachty i jedna dziesiąta chłopów mają wziąć broń na wypadek inwazji osmańskiej na terytoria Seklerów i Sasów.<ref name="Makkai 1994, str. 224"/> |
| − | Wprowadzono nowe podatki i podwyższono stare podatki, aby pokryć koszty obrony, które oburzyły chłopstwo<ref name="Pop 2005, | + | Wprowadzono nowe podatki i podwyższono stare podatki, aby pokryć koszty obrony, które oburzyły chłopstwo<ref name="Pop 2005, str. 294"/><ref name="Makkai 1994, str. 224"/> Po tym, jak [[Lépes György|György Lépes]], [[biskup Siedmiogrodu]], zażądał zapłaty dziesięciny, której nie odebrał w poprzednich latach, tysiące węgierskich i rumuńskich posłów i mniejszych szlachciców podniosła przeciwko niemu [[Erdélyi parasztfelkelés|bunt]] na początku 1437 r.<ref name="Pop 2005, str. 267">Pop 2005, str. 267.</ref><ref name="Makkai 1994, str. 225">Makkai 1994, str. 225.</ref> W lipcu rozgromili armię wojewody [[Csáki László|László Csákiego]]<ref name="Pop 2005, str. 267"/><ref name="Makkai 1994, str. 225"/> Nie starając się o królewskie upoważnienie, wicewojewoda zwołał szlachciców i przywódców Seklerów i Sasów, aby zwołali wspólne zgromadzenie w Kápolna (obecnie Căpâlna w Rumunii).<ref name="Pop 2005, str. 267"/><ref name="Makkai 1994, str. 226">Makkai 1994, str. 226.</ref> Podczas spotkania przedstawiciele szlachty, Seklerów i Sasów zawarli 16 września „[[Három nemzet egyesülése|braterski związek]]”, zobowiązując się do wzajemnej pomocy przeciwko wewnętrznym i zewnętrznym wrogom.<ref name="Pop 2005, str. 267"/><ref name="Makkai 1994, str. 226"/> |
| − | Porozumienie trzech uprzywilejowanych grup zrodziło ideę „Unii Trzech Narodów Siedmiogrodu”<ref>Pop 2005, | + | Porozumienie trzech uprzywilejowanych grup zrodziło ideę „Unii Trzech Narodów Siedmiogrodu”<ref>Pop 2005, pstr. 279–280.</ref><ref name="Fodor 2013, str. 17">Fodor 2013, str. 17.</ref>, która zastąpiła poprzednią koncepcję trzech regionów Siedmiogrodu (to znaczy komitatów i Seklerów) i siedzib saskich).<ref name="Dörner 2009, str. 300">Dörner 2009, str. 300.</ref><ref name="Rady 1992, str. 98">Rady 1992, str. 98.</ref> Szlachta (w tym węgierska, saska, rumuńska, która posiadała majątek ziemski w komitatach), tworzyła naród węgierski, ale węgierscy chłopi zostali wykluczeni z tej grupy. Seklerzy utworzyli odrębny naród, chociaż mówili po węgiersku.<ref name="Makkai 1994, pstr. 221–222">Makkai 1994, pstr. 221–222.</ref> Sasi mieszkający w uprzywilejowanych siedzibach byli członkami narodu saskiego, ale ludność saskich hrabstw nie została uwzględniona<ref name="Makkai 1994, pstr. 221–222"/>. |
| − | „''Braterski związek''” został po raz pierwszy potwierdzony 2 lutego 1438 r., po upadku buntu chłopskiego<ref name="Makkai 1994, | + | „''Braterski związek''” został po raz pierwszy potwierdzony 2 lutego 1438 r., po upadku buntu chłopskiego<ref name="Makkai 1994, str. 226"/>. Przedstawiciele Trzech Narodów ponownie potwierdzili sojusz w 1459 r., rozszerzając go na wszystkich, którzy zagrozili ich wolnościom<ref>Makkai 1994, str. 228.</ref><ref name="Dörner 2009, str. 300"/> Regularne spotkania delegatów Trzech Narodów rozwinęły się w zgromadzenia „najbardziej reprezentatywnych” Siedmiogrodu<ref>Rady 1992, str. 99.</ref>, stanowiąc podstawę ''diety'' Siedmiogrodu<ref name="Fodor 2013, str. 17"/>. |
| − | Funkcja ustawodawcza zgromadzeń została wzmocniona w drugiej połowie XV wieku.<ref name="Fodor 2013, | + | Funkcja ustawodawcza zgromadzeń została wzmocniona w drugiej połowie XV wieku.<ref name="Fodor 2013, str. 18"/> W 1463 r. przedstawiciele „Trzech Narodów” nakazali najbiedniejszym szlachcicom i węgierskim chłopom pozostanie w tyle, aby bronić prowincji, chociaż król [[Maciej|Maciej Korwin]] nakazał ogólną mobilizację przeciwko Turkom.<ref name="Fodor 2013, str. 18">Fodor 2013, str. 18.</ref> W 1494 r. zgromadzenie ogólne zabroniło poboru podatku nadzwyczajnego, który wprowadził król Węgier [[II. Ulászló|Władysław II]], zmuszając monarchę do osobistego przybycia do Siedmiogrodu i przewodniczenia następnemu zgromadzeniu generalnemu<ref name="Fodor 2013, str. 18"/>. Wzrosła także rola oddzielnych zgromadzeń ogólnych Seklerów<ref name="Makkai 1994, str. 237">Makkai 1994, str. 237.</ref>. Zgromadzenie ogólne, które odbyło się bez zgody hrabiego Seklerów w 1505 r.<ref name="Makkai 1994, str. 237"/>, ustanowiło sąd najwyższy dla kraju Seklerów<ref name="Dörner 2005, str. 307"/>. |
=== Rozpad Węgier === | === Rozpad Węgier === | ||
| Linia 67: | Linia 67: | ||
[[File:Fráter György olajfestmény után Pollak metszete.jpg|thumb|right|alt=A half-bald middle-aged man wearing a coat|[[Martinuzzi|Martinuzzi György]] zorganizował pierwsze wspólne zgromadzenie przedstawicieli Trzech Narodów Transylwanii i komitatów [[Partium]]]] | [[File:Fráter György olajfestmény után Pollak metszete.jpg|thumb|right|alt=A half-bald middle-aged man wearing a coat|[[Martinuzzi|Martinuzzi György]] zorganizował pierwsze wspólne zgromadzenie przedstawicieli Trzech Narodów Transylwanii i komitatów [[Partium]]]] | ||
| − | Siedmiogród został wymieniona jako ''regnum'' (lub królestwo) w królewskich dokumentach już w drugiej połowie XIII wieku.<ref name="Sălăgean 2016, | + | Siedmiogród został wymieniona jako ''regnum'' (lub królestwo) w królewskich dokumentach już w drugiej połowie XIII wieku.<ref name="Sălăgean 2016, str. 158">Sălăgean 2016, str. 158.</ref> Pisząc o ''regnum Transylvanum'', dokumenty królewskie początkowo odnosiły się do szlachty z Siedmiogrodu<ref name="Sălăgean 2016, str. 158"/>, którzy utworzyli zamkniętą wspólnotę „związaną pewnymi wzajemnymi prawami i obowiązkami”<ref name="Rady 1992, str. 98"/>. Wspólnoty Seklerów i Sasów zostały włączone do tej koncepcji dopiero po potwierdzeniu [[Unia Trzech Narodów|Unii Trzech Narodów]] w 1459 r.<ref name="Rady 1992, str. 98"/> ''[[Tripartitum]]'' − kompendium zwyczajowego prawa Węgier, ukończone w 1514 r. − wyraźnie przyznało, że Siedmiogród był odrębnym królestwem, z jej własnymi szczególnymi zwyczajami, ale podkreślało także, że Siedmiogród był integralną częścią [[Królestwo|Królestwa Węgier]]<ref name="Rady 1992, str. 87">Rady 1992, str. 87.</ref>.<ref>Fodor 2013, pstr. 15, 18.</ref> Przepisy Królestwa Węgier miały być stosowane w Siedmiogrodzie, a orzeczenia królewskich sądów miały być przestrzegane również w prowincji<ref name="Rady 1992, str. 87"/>. |
<blockquote><cite><small>... [A] chociaż ... Transylwańczycy mają różne zwyczaje, zupełnie inne niż nasze, dotyczące płatności ceny osobistej i grzywien, a także w niektórych innych procedurach prawnych i przestrzegania warunków [sądowych] ... i mają prawo do korzystania z tych zwyczajów i czerpania z nich przyjemności, i nawet teraz, za zgodą [monarchy], wolno im tworzyć między sobą posągi i obrzędy w podobnych sprawach; nie mogą jednak ustanowić żadnego prawa i nie mają prawa wydawać ustaw z naruszeniem ogólnych ustaw i dekretów tego królestwa Węgier lub przeciwko wyrokom i decyzjom sądowym w sprawach dotyczących towarów i praw własności, które są zwykle wydawane, wydawane i wydawane w dwór królewski przez sędziów zwyczajnych.</small></cite></blockquote> | <blockquote><cite><small>... [A] chociaż ... Transylwańczycy mają różne zwyczaje, zupełnie inne niż nasze, dotyczące płatności ceny osobistej i grzywien, a także w niektórych innych procedurach prawnych i przestrzegania warunków [sądowych] ... i mają prawo do korzystania z tych zwyczajów i czerpania z nich przyjemności, i nawet teraz, za zgodą [monarchy], wolno im tworzyć między sobą posągi i obrzędy w podobnych sprawach; nie mogą jednak ustanowić żadnego prawa i nie mają prawa wydawać ustaw z naruszeniem ogólnych ustaw i dekretów tego królestwa Węgier lub przeciwko wyrokom i decyzjom sądowym w sprawach dotyczących towarów i praw własności, które są zwykle wydawane, wydawane i wydawane w dwór królewski przez sędziów zwyczajnych.</small></cite></blockquote> | ||
| − | − ''Tripartitum''<ref name="Werbőczy_381">''Stephen Werbőczy: The Customary Law of the Renowned Kingdom of Hungary in Three Parts (1517)'' (3.2.2.), | + | − ''Tripartitum''<ref name="Werbőczy_381">''Stephen Werbőczy: The Customary Law of the Renowned Kingdom of Hungary in Three Parts (1517)'' (3.2.2.), str. 377.</ref> |
| − | Osmański sułtan [[Sulejman Wspaniały]] zniszczył armię królewską w [[Mohacz|bitwie pod Mohaczam]] 29 sierpnia 1529 r.<ref name="Barta 1994, | + | Osmański sułtan [[Sulejman Wspaniały]] zniszczył armię królewską w [[Mohacz|bitwie pod Mohaczam]] 29 sierpnia 1529 r.<ref name="Barta 1994, str. 247">Barta 1994, str. 247.</ref><ref name="Dörner 2005, str. 342">Dörner 2005, str. 342.</ref> Król Węgier [[II. Lajos|Ludwik II]] zginął, a dwóch kandydatów złożyło wniosek o powołanie na tron<ref name="Barta 1994, str. 247"/><ref name="Dörner 2005, str. 342"/> Większość szlachty wybrała wojewodę siedmiogrodzkiego, króla [[Zápolya János|Jana Szapolyai]], ale najbogatsi magnaci ofiarowali tron szwagrowi Ludwika II, [[Ferdynand I|Ferdynandowi Habsburgowi]], arcyksięciu Austrii<ref name="Barta 1994, str. 247"/><ref name="Dörner 2005, str. 342"/>. Podczas wojny domowej średniowieczne Królestwo Węgier zostało faktycznie podzielone na dwie części, a Jan Szapolyai kontrolował regiony wschodnie, w tym Siedmiogród.<ref>Barta 1994, str. 249.</ref><ref>Dörner 2005, pstr. 342–343.</ref> Korzystając z zamieszania, które nastąpiło po śmierci Zápolyi w 1540 r., Sulejman podbił środkowe regiony Królestwa późnym latem 1541 r.<ref>Barta 1994, str. 252.</ref> Pozwolił jednak, aby wdowa po Janie, [[Izabela Jagiellonka]], nadal rządziła ziemiami na wschód od Cisy w imieniu jej małego syna, [[Szapolyai János Zsigmond |Jana Zygmunta Szapolyaia]], który został już wybrany królem z inicjatywy zagorzałego zwolennika swojego ojca, [[Martinuzzi|György Martinuzziego]]<ref>Barta 1994, pstr. 252–253.</ref> |
| − | Martinuzzi zorganizował spotkanie przedstawicieli uprzywilejowanych grup królestwa Jana Zygmunta w Debreczynie 18 października 1541 r.<ref>Barta 1994, | + | Martinuzzi zorganizował spotkanie przedstawicieli uprzywilejowanych grup królestwa Jana Zygmunta w Debreczynie 18 października 1541 r.<ref>Barta 1994, str. 254.</ref><ref name="Dörner 2005, str. 344">Dörner 2005, str. 344.</ref> Była to pierwsza ''dieta'', w której reprezentowane były zarówno ''Trzy Narody'' Siedmiogrodu, jak i komitaty [[Partium]] (region między Cszą a Siedmiogrodem).<ref name="Dörner 2005, str. 344"/><ref name="Barta 1994, str. 265">Barta 1994, str. 265.</ref> Delegaci przysięgali wierność [[Szapolyai]]om i uznali zwierzchnictwo sułtana.<ref name="Dörner 2005, str. 344"/> Następująca podobna dieta odbyła się dopiero w 1544 r., Ale potem delegaci z Partium byli zawsze zapraszani na nią<ref name="Barta 1994, str. 265"/>. W związku z tym dieta króla Jana Zygmunta stała się prawnym następcą średniowiecznej diety Węgier.<ref name="Barta 1994, str. 265"/> Przepisy mogły być uchwalone, a podatki mogły być pobierane tylko za zgodą sejmu, ale większość diet była zdominowana przez partyzantów monarchy, którzy zapewnili narzucenie królewskiej woli<ref name="Barta 1994, str. 265"/>. |
== Age of elected princes == | == Age of elected princes == | ||
| Linia 80: | Linia 80: | ||
=== Historia === | === Historia === | ||
| − | Jan Zygmunt zrzekł się tytułu króla Węgier dopiero w [[Traktat ze Spiry|traktacie ze Spiry]] w 1570 r.<ref>Barta 1994, | + | Jan Zygmunt zrzekł się tytułu króla Węgier dopiero w [[Traktat ze Spiry|traktacie ze Spiry]] w 1570 r.<ref>Barta 1994, str. 260.</ref> Następnie został mianowany [[Książę Siedmiogrodu|księciem Transylwanii]], ale prawo jego następców do używania nowego tytułu zostało potwierdzone przez władców Habsburgów królewskich Węgier dopiero w 1595 r., za panowania [https://pl.wikipedia.org/wiki/Zygmunt_Batory Zygmunta Báthoryego]<ref>Barta 1994, pstr. 260, 294.</ref>. W tym roku Báthory wstąpił do [https://en.wikipedia.org/wiki/Holy_League_(1594) Świętej Ligi] przeciw Osmanom papieża [https://pl.wikipedia.org/wiki/Klemens_VIII Klemensa VIII].<ref>Barta 1994, pstr. 294.</ref> |
=== Diety === | === Diety === | ||
==== Skład ==== | ==== Skład ==== | ||
| − | Dieta była jednoizbowa, z mianowanymi i wybranymi członkami.<ref> Trócsányi 1976, | + | Dieta była jednoizbowa, z mianowanymi i wybranymi członkami.<ref> Trócsányi 1976, str. 24.</ref><ref name="Dörner 2009, str. 154">Dörner 2009, str. 154.</ref> W większości diet uczestniczyło 130–150 osób.<ref name="Dörner 2009, str. 154"/> Szlachta („naród węgierski”) zdominowała diety, ale potęga wojskowa Seklerów i bogactwo Sasów zapewniły skuteczną ochronę ich interesów.<ref name="Dörner 2009, str. 154"/> Większość członków ''diety'' w XVII wieku było wyznawcami Kościoła Reformowanego<ref name="Dörner 2009, str. 155">Dörner 2009, str. 155.</ref>. Sasi reprezentowali Kościół Ewangelicki − wyznania: katolickie i unitariańskie zostały w praktyce sprowadzone do tła<ref name="Dörner 2009, str. 155"/>. |
| − | Królewscy doradcy, sędziowie królewskiego trybunału sprawiedliwości i inni wysokiej rangi urzędnicy królewscy byli z urzędu członkami ''diety''<ref name="Dörner 2009, | + | Królewscy doradcy, sędziowie królewskiego trybunału sprawiedliwości i inni wysokiej rangi urzędnicy królewscy byli z urzędu członkami ''diety''<ref name="Dörner 2009, str. 154"/><ref name="Trócsányi 1976, str. 25">Trócsányi 1976, str. 25.</ref>. Dostępne dane wskazują, że biskupi kościołów reformowanych i ewangelicznych mieli również miejsca w ''diecie'', jak pisze historyk [[Trócsányi Zsolt|Zsolt Trócsányi]]<ref>Trócsányi 1976, pstr. 26–27.</ref>. Biskupi prawosławnych Rumunów zostali z pewnością powiadomieni, gdy ogłaszano ''dietę'', ale ich regularna obecność nie jest udokumentowana<ref name="Trócsányi 1976, str. 27">Trócsányi 1976, str. 27.</ref>. Obecność prałatów katolickich jest niepewna<ref name="Trócsányi 1976, str. 27"/>. [[Bethlen János|János Bethlen]] odnotował, że namiestnik diecezji katolickiej Siedmiogrodu został celowo zignorowany w 1666 r., ponieważ księża katoliccy odmówili płacenia podatków<ref name="Trócsányi 1976, str. 27"/>. |
| − | Książęta mieli prawo zapraszać poszczególne osoby na ''dietę''<ref name="Dörner 2009, | + | Książęta mieli prawo zapraszać poszczególne osoby na ''dietę''<ref name="Dörner 2009, str. 155"/><ref name="Trócsányi 1976, str. 25"/> Liczba tych „regalistów” nie była regulowana, ale ponad dwudziestu szlachciców otrzymało osobiste zaproszenie od monarchy przed każdą ''dietą''<ref name="Trócsányi 1976, str. 25"/>. Liczba regalistów wzrosła: w 1686 r. Osobiście zaproszono ponad 80 szlachciców.<ref name="Dörner 2009, str. 142">Dörner 2009, str. 142.</ref> Większość regalistów była członkami najbogatszych rodzin szlacheckich<ref>Trócsányi 1976, pstr. 25-27.</ref>. [[Przywódca Seklerów|Przywódcy Seklerów]] byli również osobiście zapraszani, chociaż społeczność Seklerów była przeciwna tej praktyce<ref name="Trócsányi 1976, str. 27"/>. Według notatek Jánosa Bethlena wdowy po dawnych regalistach były zwyczajowo proszone także o wysłanie przedstawicieli do ''diet''<ref name="Trócsányi 1976, str. 27"/>. |
| − | [[Komitaty]], siedziby Sasów i Seklerów oraz około dwudziestu miast miały prawo wysyłać delegatów na ''diety''<ref>Trócsányi 1976, | + | [[Komitaty]], siedziby Sasów i Seklerów oraz około dwudziestu miast miały prawo wysyłać delegatów na ''diety''<ref>Trócsányi 1976, pstr. 28–29.</ref>. Liczba delegatów zależała od wagi omawianych zagadnień<ref name="Trócsányi 1976, str. 28">Trócsányi 1976, str. 28.</ref>. Zgodnie z dekretem ''diety'', który został zebrany w kwietniu 1571 r., każdy okręg i siedziba Seklerów musiały wysłać dziesięciu przedstawicieli na następną ''dietę'', na której miał zostać wybrany następca [[Jan Zygmunt|Jana Zygmunta]]<ref name="Trócsányi 1976, str. 28"/>. Była to jednak wyjątkowo wysoka liczba; sporadyczne dane pokazują, że każda autonomiczna społeczność wysłała od dwóch do ośmiu delegatów do większości ''diet''<ref>Trócsányi 1976, pstr. 28–30.</ref>. |
| − | Mówca ''diety'' (lub ''praeses'') zajmował trzecie najważniejsze miejsce w księstwie.<ref name="Trócsányi 1976, | + | Mówca ''diety'' (lub ''praeses'') zajmował trzecie najważniejsze miejsce w księstwie.<ref name="Trócsányi 1976, str. 71">Trócsányi 1976, str. 71.</ref><ref name="Dörner 2009, str. 156">Dörner 2009, str. 156.</ref> Mówców i ich zastępców prawie zawsze mianowali monarchowie<ref name="Dörner 2009, str. 156"/><ref name="Trócsányi 1976, str. 70">Trócsányi 1976, str. 70.</ref> Gábor Haller był jedynym mówcą wybranym przez delegatów w ''diecie'' z 1660 i 1661 roku.<ref name="Trócsányi 1976, str. 70"/> W większości udokumentowanych przypadków szefowie królewskiego trybunału sprawiedliwości przewodniczyli ''dietom''<ref>Trócsányi 1976, pstr. 68–70.</ref>. Większość mówców to także doradcy królewscy i naczelnicy komitatów lub siedziby Seklerów<ref name="Trócsányi 1976, str. 71"/>. |
==== Zwołanie ==== | ==== Zwołanie ==== | ||
| − | Monarchowie mieli prawo zarządzać posiedzenia ''diet''<ref name="Dörner 2009, | + | Monarchowie mieli prawo zarządzać posiedzenia ''diet''<ref name="Dörner 2009, str. 142"/>. Jeśli książę był nieobecny i podczas przerwy międzywojennej, przedstawiciel księcia (wojewoda lub gubernator) zwoływał zgromadzenie.<ref name="Dörner 2009, str. 142"/><ref name="Trócsányi 1976, str. 23">Trócsányi 1976, str. 23.</ref> ''Dieta'' mogła również wydać dekret nakazujący zwołanie następnej ''diety'', ale zdarzało się to tylko wyjątkowo.<ref name="Trócsányi 1976, str. 23"/> Książę lub jego zastępca zwoływał ''dietę'' liste, który w większości przypadków był również podpisywany przez kanclerza.<ref name="Dörner 2009, str. 142"/> Listy były wysłane 2–4 tygodnie przed otwarciem ''diety''<ref name="Trócsányi 1976, str. 23"/>. SWtawienie się na ''diecie'' było obowiązkowe: ci, którzy nie stawili się, karani byli grzywną w wysokości 100-200 florenów<ref>Trócsányi 1976, str. 40.</ref>. |
| − | Ponad 320 ''diet'' odbyło się w latach 1571–1690, ale ich roczna liczba zmieniała się z roku na rok<ref>Trócsányi 1976, | + | Ponad 320 ''diet'' odbyło się w latach 1571–1690, ale ich roczna liczba zmieniała się z roku na rok<ref>Trócsányi 1976, pstr. 16–17.</ref>. Delegaci gromadzili się częściej w okresach zamieszek<ref name="Trócsányi 1976, str. 17">Trócsányi 1976, str. 17.</ref>. Na przykład ''dietę'' zwoływano ponad pięćdziesiąt razy między 1594 a 1606 rokiem i ponad pięćdziesiąt pięć razy między 1657 a 1667 rokiem<ref>Trócsányi 1976, pstr. 16–18.</ref>. Zgodnie z prawem zwyczajowym książęta byli zobowiązani do zasiadnia w dwóch ''dietach'' każdego roku<ref name="Trócsányi 1976, str. 17"/>. Pierwsza ''dieta'' roku była zwoływana około dnia Świętego Jerzego (24 kwietnia).<ref name="Dörner 2009, str. 143">Dörner 2009, str. 143.</ref> Druga lub „krótka ''dieta''” była zwyczajowo w święto św. Michała (29 września), ale [https://pl.wikipedia.org/wiki/G%C3%A1bor_Bethlen Bethlen Gábor] namówił stany do jej anulowania w 1622 r.<ref name="Dörner 2009, str. 143"/><ref>Trócsányi 1976, pstr. 17–18.</ref> |
| − | Większość ''diet'' odbywała się w Gyulafehérvár, zwłaszcza w latach 90. XVI wieku i między 1613 a 1658 r.<ref name="Trócsányi 1976, | + | Większość ''diet'' odbywała się w Gyulafehérvár, zwłaszcza w latach 90. XVI wieku i między 1613 a 1658 r.<ref name="Trócsányi 1976, pstr. 21–22">Trócsányi 1976, pstr. 21–22.</ref> Chociaż miasto było zwyczajowo siedzibą władców Siedmiogrodu, delegaci woleli Tordę, Kolozsvár i Nagyenyed (obecnie Kluż-Napoka i Aiud w Rumunii), które znajdowały się w centralnym regionie księstwa.<ref name="Trócsányi 1976, pstr. 21–22"/> Częste inwazje zmusiły [https://pl.wikipedia.org/wiki/Micha%C5%82_Apafy Michała Apafiego] do zwołania ''diety'' w fortecach Fogaras i Radnót (obecnie Făgăraș i Iernut w Rumunii) pod koniec lat 80. XX wieku.<ref>Trócsányi 1976, str. 22.</ref> |
| − | Delegaci otrzymali szczegółowe instrukcje podczas ich mianowania [102]. Większość instrukcji dotyczyła kwestii lokalnych (takich jak przywileje handlowe i konflikty między mieszczanami i szlachtą), umożliwiając delegatom swobodne omawianie ogólnych tematów.<ref>Trócsányi 1976, | + | Delegaci otrzymali szczegółowe instrukcje podczas ich mianowania [102]. Większość instrukcji dotyczyła kwestii lokalnych (takich jak przywileje handlowe i konflikty między mieszczanami i szlachtą), umożliwiając delegatom swobodne omawianie ogólnych tematów.<ref>Trócsányi 1976, pstr. 33, 39.</ref> Mogli jednak od czasu do czasu odnosić się do braku instrukcji, jeśli nie chcą omawiać niektórych tematów<ref name="Trócsányi 1976, str. 39">Trócsányi 1976, str. 39.</ref>. Na przykład, kiedy Michał Apafy próbował przekonać ''dietę'' do wydania dekretów dotyczących kwestii, które nie zostały wymienione w zaproszeniu, delegaci oparli się, mówiąc, że ich instrukcje nie obejmują tych tematów<ref name="Trócsányi 1976, str. 39"/>. |
==== Procedura ==== | ==== Procedura ==== | ||
| − | Jeśli ''dieta'' odbyła się w mieście innym niż siedziba księcia, książę przybył do miasta na kilka dni przed rozpoczęciem ''diety''<ref name="Dörner 2009, | + | Jeśli ''dieta'' odbyła się w mieście innym niż siedziba księcia, książę przybył do miasta na kilka dni przed rozpoczęciem ''diety''<ref name="Dörner 2009, str. 144">Dörner 2009, str. 144.</ref>. Delegaci z każdego Narodu lub wyznania mogli odbyć osobne spotkania przed otwarciem, aby opracować własne propozycje dotyczące konkretnych kwestii dotyczących ich społeczności.<ref name="Dörner 2009, str. 156"/> W pierwszym dniu ''diety'' delegaci uczestniczyli w porannym nabożeństwie w kościele, który w większości przypadków był również miejscem sesji ''diety''.<ref name="Dörner 2009, str. 144"/> Sesje mogłą odbywać się również w obozach wojskowych<ref>Trócsányi 1976, str. 46.</ref>, a nawet w stodole w nagłych przypadkach<ref name="Dörner 2009, str. 144"/>. Po porannym nabożeństwie delegaci wysyłali posłów do monarchy, aby poinformowali go, że zgromadzili się na ''diecie''<ref name="Trócsányi 1976, str. 72">Trócsányi 1976, str. 72.</ref>. Książęta rzadko uczestniczyli w sesjach, ale byli reprezentowani przez wyznaczonych spadkobierców lub poruczników<ref>Trócsányi 1976, str. 47.</ref><ref name="Dörner 2009, str. 155"/> |
| − | Mówca ''diety'' upewniał się, że wszyscy zaproszeni byli obecni<ref name="Dörner 2009, | + | Mówca ''diety'' upewniał się, że wszyscy zaproszeni byli obecni<ref name="Dörner 2009, str. 155"/>. W tym celu dwóch delegatów musiało odczytać nazwiska wszystkich delegatów podczas otwarcia ''diety''<ref name="Dörner 2009, str. 144"/>. Mówca był również odpowiedzialny za utrzymanie porządku podczas debat<ref name="Dörner 2009, str. 155"/>. Sesje ''diety'' były jawne, ale ''dieta'' mogła zdecydować o odbyciu zamkniętego spotkania.<ref name="Dörner 2009, str. 156"/> |
| − | W większości udokumentowanych przypadków „propozycje” monarchy dotyczące omawianych tematów zostały odczytane wkrótce po otwarciu ''diety''<ref name="Trócsányi 1976, | + | W większości udokumentowanych przypadków „propozycje” monarchy dotyczące omawianych tematów zostały odczytane wkrótce po otwarciu ''diety''<ref name="Trócsányi 1976, str. 72"/>. Następnie delegaci sporządzali memorandum, aby wyemitować skargi każdego Narodu<ref><small><sup>'''Uwaga 1:'''</sup></small> Narody mogą na przykład składać skargi na arbitralne działania monarchów lub ich urzędników. Na przykład po zamordowaniu [https://pl.wikipedia.org/wiki/Gabriel_Batory Gabriela Batorego], który okupował Hermannstadt, Sasi domagali się przywrócenia miasta do ich społeczności od nowego księcia Gabriela Bethlena w październiku 1613 roku. Narody mogły również domagać się ulgi podatkowej lub podobnych ulg. Na przykład Seklerzy poprosili księcia o zwolnienie ich z pracy publicznej wiosną 1628 r. (Péter (1994), str. 313, 316; Trócsányi (1976), str. 83–87, 90)</ref>, prosząc księcia o rozwiązanie ich problemów.<ref>Trócsányi 1976, pstr. 72, 83.</ref> Książę musiał odpowiedzieć na każdy punkt memorandum<ref>Trócsányi 1976, str. 98.</ref>. Jeśli odpowiedź monarchy nie zadowalała delegatów, książę i ''dieta'' zaczęli wymieniać listy na temat omawianych kwestii<ref name="Trócsányi 1976, str. 99">Trócsányi 1976, str. 99.</ref>. Korespondencja trwała do momentu osiągnięcia konsensusu lub kiedy ''dieta'' uznała, że książę nie chciał zaakceptować ich propozycji<ref name="Trócsányi 1976, str. 99"/>. Delegaci zaczynali omawiać królewskie propozycje dopiero po zakończeniu debaty na temat memorandum<ref name="Trócsányi 1976, str. 72"/>. |
| − | Językiem dyskusji był węgierski.<ref name="Dörner 2009, | + | Językiem dyskusji był węgierski.<ref name="Dörner 2009, str. 156"/> Każdy delegat mógł zabrać głos, ale był zobowiązany do zachowania zwięzłości.<ref name="Dörner 2009, str. 156"/> Po zamknięciu debaty mówca streszczał główne punkty i nakazał delegatom zabranie głosu w omawianej sprawie.<ref name="Dörner 2009, str. 156"/> Decyzje wydane w ''diecie'' były sankcjonowane przez monarchę<ref name="Dörner 2009, str. 144"/>. Egzekwowanie przepisów było także królewskim przywilejem<ref name="Dörner 2009, str. 144"/>. |
==== Funkcje ==== | ==== Funkcje ==== | ||
| − | Książęta zostali wybrani na ''diecie'' zgodnie z podstawowymi prawami księstwa<ref name="Dörner 2009, | + | Książęta zostali wybrani na ''diecie'' zgodnie z podstawowymi prawami księstwa<ref name="Dörner 2009, str. 138">Dörner 2009, str. 138.</ref>. Negocjacje poprzedzające wybory księcia pozwoliły Trzem Narodom zabezpieczyć kwestię szczególnego dokumentu, w którym przyszły monarcha zobowiązał się do poszanowania ich wolności.<ref name="Dörner 2009, str. 138"/> Jednak niewielu monarchów było faktycznie dowolnie wybranych. Na przykład Gabriel Báthory przejął tron przy wsparciu nieregularnych wojsk ''[https://pl.wikipedia.org/wiki/Hajduk_(rozb%C3%B3jnik) hajduków]'' w 1608 r .; delegaci wybrali Gabriela Bethlena „w obawie” przed interwencją osmańską w 1613 r., zgodnie z sarkastyczną uwagą Ferenca Nagya Szabó<ref>Péter 2009, pstr. 305–306, 313.</ref>. |
| − | ''Diety'' pełniły funkcje legislacyjne, administracyjne i sądowe<ref>Dörner 2009, | + | ''Diety'' pełniły funkcje legislacyjne, administracyjne i sądowe<ref>Dörner 2009, str. 153.</ref>. ''Dieta'' mogła upoważnić monarchę lub radę królewską do pełnienia swoich funkcji<ref name="Trócsányi 1976, str. 175">Trócsányi 1976, str. 175.</ref>. Na przykład [https://pl.wikipedia.org/wiki/Krzysztof_Batory Krzysztof Báthory] został upoważniony do działania przeciwko radykalnym protestantom w 1578 r.<ref name="Trócsányi 1976, str. 175"/> |
| − | Prawie 5000 dekretów wydano w XVI i XVII wieku.<ref>Trócsányi 1976, | + | Prawie 5000 dekretów wydano w XVI i XVII wieku.<ref>Trócsányi 1976, str. 142.</ref> Ich analiza dowodzi, że monarchowie dominowali w życiu politycznym księstwa<ref>Trócsányi 1976, str. 146.</ref>. Delegaci prawie zawsze akceptowali królewskie propozycje dotyczące podatków i podejęli tylko jedną próbę uregulowania wydatkowania dochodów podatkowych w 1593 r.<ref>Trócsányi 1976, pstr. 151–152.</ref> Regularnie upoważniali też monarchę do mobilizacji opłaty ogólnej.<ref>Trócsányi 1976, pstr. 146, 152.</ref> Wprowadzili monopole państwowe bez znacznego oporu, chociaż za panowania [https://pl.wikipedia.org/wiki/Jerzy_I_Rakoczy Jerzego I Rakoczego] dopiero po długich negocjacjach z księciem.<ref>Trócsányi 1976, str. 149.</ref> Z drugiej strony, ''diety'' wydały setki dekretów na tematy lokalne, w tym regulacje dotyczące poszukiwania uciekinierów lub granic szlacheckich.<ref>Trócsányi 1976, str. 145.</ref> |
| − | ''Diety'' działał również jako sąd wyższej instancji, szczególnie w sprawach motywowanych politycznie<ref>Trócsányi 1976, | + | ''Diety'' działał również jako sąd wyższej instancji, szczególnie w sprawach motywowanych politycznie<ref>Trócsányi 1976, str. 162.</ref><ref name="Dörner 2009, str. 157">Dörner 2009, str. 157.</ref> Gabriel Bethlen został uznany winnym zdrady stanu na ''diecie'' w listopadzie 1612 r., ale decyzję tę anulowano na pierwszej ''diecie'' jego rządów w październiku 1613 r.<ref>Trócsányi 1976, str. 163.</ref> ''Dieta'' skazała Kata Iffjú, wdowę po [https://en.wikipedia.org/wiki/J%C3%A1nos_Imreffy Jana Imreffyego] (który był kanclerzem Gabriela Batorego) na śmierć za kazirodztwo, wszeteczeństwo i czary za panowania następcy Batorego, Gabriela Bethlena na początku 1614 r.<ref>Trócsányi 1976, str. 170.</ref> Sprawy prawne były rozpatrywane na konkretnych sesjach sądowych.<ref name="Dörner 2009, str. 157"/> |
| − | ''Diety'' czasami nawiązywały bezpośrednią korespondencję z obcymi mocarstwami, ale listy potwierdzają, że poparcie określonych aktów dyplomatycznych monarchów było głównym celem delegatów<ref>Trócsányi 1976, | + | ''Diety'' czasami nawiązywały bezpośrednią korespondencję z obcymi mocarstwami, ale listy potwierdzają, że poparcie określonych aktów dyplomatycznych monarchów było głównym celem delegatów<ref>Trócsányi 1976, str. 154.</ref>. Udokumentowano również korespondencję między ''dietą'' a pretendentami lub innymi wewnętrznymi przeciwnikami monarchy, szczególnie w drugiej połowie XVII wieku.<ref>Trócsányi 1976, str. 174.</ref> |
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
== Przypisy == | == Przypisy == | ||
| + | {{izvori}} | ||
== Źródła == | == Źródła == | ||
| Linia 154: | Linia 150: | ||
* Sălăgean, Tudor (2016). ''Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregational System''. ISBN 978-90-04-24362-0. | * Sălăgean, Tudor (2016). ''Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregational System''. ISBN 978-90-04-24362-0. | ||
* Trócsányi, Zsolt (1976). ''Az erdélyi fejedelemség korának országgyűlései (adalék az erdélyi rendiség történetéhez) [The Diets of the Age of the Principality of Transylvania (Wkład w historię stanów Transylwanii]'' (po węgiersku). Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-0843-5. | * Trócsányi, Zsolt (1976). ''Az erdélyi fejedelemség korának országgyűlései (adalék az erdélyi rendiség történetéhez) [The Diets of the Age of the Principality of Transylvania (Wkład w historię stanów Transylwanii]'' (po węgiersku). Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-0843-5. | ||
| − | |||
| − | |||
| − | |||
[[Kategoria:Dawne parlamenty]] | [[Kategoria:Dawne parlamenty]] | ||
[[Kategoria:Księstwo Siedmiogrodu]] | [[Kategoria:Księstwo Siedmiogrodu]] | ||
Aktualna wersja na dzień 16:40, 10 paź 2020
| Strona | Autorzy | Nota |
| [2] | [3] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
|
Plik:Kolozsvár Redut.jpg Pałac Reduta w Klużu-Napoce, budynek, w którym po 1790 r. funkcjonował Sejm Siedmiogrodu Parlament stanowy Siedmiogrodu (węg. Erdélyi országgyűlés lub Erdélyi Dieta, rum. Dieta Transilvaniei, niem. Siebenbürgischer Landtag) był ważnym organem ustawodawczym, administracyjnym i sądowym Księstwa (od Wielkiego Księstwa z 1765 r.) W Transylwanii w latach 1570-1867. Ogólne zgromadzenia Transylwanii szlachta i wspólne zgromadzenia przedstawicieli „Trzech Narodów Transylwanii” - szlachty, Seklerów i Saksonów - dały początek jej rozwojowi. Po rozpadzie średniowiecznego Królestwa Węgier w 1541 r. delegaci z powiatów wschodnich i północno-wschodnich terytoriów Węgier właściwych (lub Partium) również uzyskali dietę Siedmiogrodu, przekształcając ją w legalnego następcę średniowiecznych diet węgierskich. Sesje diety w Vásárhely (obecnie Târgu Mureş) (20 stycznia 1542 r.) i w Torda (obecnie Turda) (2 marca 1542 r.) stanowiły podstawę politycznej i administracyjnej organizacji Siedmiogrodu. Dieta decydowała o kwestiach prawnych, wojskowych i gospodarczych. Przestała istnieć po kompromisie austro-węgierskim z 1867 r. Spis treściSkład ParlamentuUnio Trium Nationum (po łacinie „Związek Trzech Narodów”) był paktem wzajemnej pomocy skodyfikowanym w 1438 r. przez trzy grupy obywateli Siedmiogrodu: (głównie węgierską) szlachtę, saksońską (niemiecką) klasę patrycjuszy [1] oraz wolnych wojskowych Seklerów.[2] Związek był skierowany przeciwko całemu chłopstwu, bez względu na pochodzenie etniczne, w odpowiedzi na bunt chłopski w Siedmiogordzie.[2]W tym parlamencie feudalnym chłopi (pochodzenia węgierskiego, saskiego, sekelskiego lub rumuńskiego) nie byli reprezentowani i nie korzystali z jego aktów[3], ponieważ nie uznawano ludu za członków tych „feudalnych” narodów „.[4] TłoSiedmiogród („Kraina poza lasami”) była pograniczem średniowiecznego Królestwa Węgier[5][6] Rozwój administracji królewskiej udokumentowano w drugiej połowie XI wieku.[7][8] Zamek królewski w Torda (obecnie Turda w Rumunii) został po raz pierwszy wspomniany w 1075 r., a forteca w Küküllő (obecnie Cetatea de Baltă w Rumunii) w 1177 r.[9] Większość zamków królewskich rozwinęła się w siedziby hrabstw, które były ważnymi jednostkami administracyjnymi, z których każda nosiła nazwę centrum[10]. Wysoki rangą urzędnik królewski, wojewoda był przełożonym ispánów (lub głów) komitatów Siedmiogrodu[11] z końca XII wieku.[12][13] Plik:Székely Land.PNG Podział administracyjny Siedmiogrodu w średniowieczu Odrębny urzędnik królewski, hrabia Seklerów, przewodził węgierskojęzycznym Sekleróm od lat dwudziestych XIII wieku.[14][15] Seklerzy przeprowadzili się z innych regionów królestwa do Siedmiogrodu i utworzyli społeczność wolnych wojowników[16]. Ich jednostki administracyjne były znane jako „siedziby” od XIV wieku.[17] Siedzibami [18] kierowali wybrani urzędnicy.[19] [15] Seklerzy początkowo łączyli swoje ziemie[20]. Wzrosła jednak różnica między bogatymi i biednymi Seklerami, wprowadzając w życie królewskie ustawodawstwo uznające istnienie grup Seklerów o zróżnicowanym statusie w 1473 r.[21] Następnie tylko najbogatsi Seklerzy walczyli w królewskiej armii na koniach; ci, którzy mogli walczyć tylko jako żołnierze piechoty, zaczęli tracić swoje prawa polityczne[22]. Przodkowie Sasów Siedmiogrodzkich osiedlili się w regionach południowych i północno-wschodnich w XI i XII wieku.[23] W 1224 r. król Węgier Andrzej II nadał przywileje Sasom zamieszkującym południowy Siedmiogród, oddając go pod władzę królewskiego urzędnika hrabiego Hermannstadt i upoważniając ich do swobodnego wyboru lokalnych przywódców[24]. Po buncie saskim węgierski Karol I zlikwidował urząd hrabiego Hermannstadt i wyznaczył sędziów królewskich na czele okręgów saksońskich w 1324 r.[25] Jednak bogactwo saksońskich kupców, którzy kontrolowali szlaki handlowe w kierunku Wołoszczyzny i Mołdawii, umożliwiło im stopniowe przywrócenie ich autonomii[26]. W 1486 r. Maciej Korwin zjednoczył wspólnoty saksońskie pod przewodnictwem wybranego burmistrza Hermannstadt, później znanego jako hrabia Saksonów[26]. Gesta Hungarorum − księga o kwestionowanej wiarygodności − stwierdza, że Wołosi (lub Rumuni) byli już obecni w Siedmiogrodzie pod koniec IX wieku.[27][28] Najwcześniejsze współczesne zapisy dowodzą, że społeczności rumuńskie istniały w południowym Siedmiogrodzie w pierwszej dekadzie XIII wieku.[29] W przeciwieństwie do rzymskokatolickich Węgrów, Seklerów i Sasów, Rumuni wyznawali prawosławie. Ich jednostki administracyjne były znane jako ziemie lub okręgi[30]. Okręgi rumuńskie początkowo znajdowały się w majątkach królewskich, ale większość z nich została przekazana szlachcie lub prałatom do końca średniowiecza lub miejscowym wodzom (lub kneziom), którzy osiągnęli potwierdzenie swojej własności od królów.[31][32] RozwójWalne zgromadzeniaPlik:Ondra3 pecet.jpg Pieczęć królewska Andrzeja III, który zorganizował pierwsze walne zgromadzenie siedmiogrodzkiej szlachty, Sasów, Seklerów i Rumunów na początku 1291 roku Walne zgromadzenia szlachty z jednego lub więcej komitatów rozwinęły się w ważne fora wymiaru sprawiedliwości w całym Królestwie Węgier w drugiej połowie XIII wieku.[33] Szlachta stanowiła najwyższy poziom społeczeństwa w okręgach Siedmiogrodu[34]. Najbogatsza szlachta posiadała dziesiątki wiosek, ale większość szlacheckich rodzin posiadała tylko jedną lub dwie wioski, lub tylko część wsi[35]. Mieli szczególne przywileje[35], takie jak zwolnienie podatkowe (od 1324 r.) i prawo do wymierzania sprawiedliwości w swoich majątkach (od 1342 r.)[36]. Przywódca Seklerów mógł przejąć jedynie prywatną własność ziemską w komitatach poza ziemią Seklerów[20]. Najbogatsi Sasi próbowali także nabyć nieruchomości ziemskie w okręgach poza jurysdykcją wspólnot saksońskich[24]. Będąc zobowiązanym do świadczenia usług (głównie o charakterze wojskowym) dla posiadanych przez nich ziem, pozycja przywódców rumuńskich była podobna do statusu „szlachty Kościoła” i innych grup szlacheckich warunkowych[37]. W konsekwencji nie byli uważani za prawdziwych szlachciców, ale monarcha mógł przyznać im szlachetność[38]. Uszlachetnieni Rumuni przyjęli styl życia swoich węgierskich sąsiadów, ale dziesiątki rumuńskich rodzin szlacheckich pozostały prawosławnymi przez wieki[39]. W porównaniu z właściwymi Węgrami autonomia powiatów transylwanii była ograniczona, ponieważ wojewodowie ograniczali rozwój swoich organów samorządowych[36]. Ogólne zgromadzenia hrabstw Transylwanii zniknęły w połowie XIV wieku.[36] Zamiast tego wojewodowie lub ich zastępcy organizowali walne zgromadzenia wszystkich szlachciców ze wszystkich powiatów prowincji[40][41] Pierwsze zarejestrowane walne zgromadzenie „szlachty królestwa Transylwanii” odbyło się w Keresztes w Torda (obecnie Cristiş w Rumunii) 8 czerwca 1288 r.[42][43] Zgromadzenie upoważniło wicewojewodę, Władysława Borsę, do pomocy przedstawicielowi Piotra Monoszlo, biskupa Siedmiogrodu, w przejęciu trzech wiosek szlacheckiej rodziny w celu zabezpieczenia zapłaty grzywny.[42][43] Wymiar sprawiedliwości pozostawał głównym zadaniem takich spotkań, ale szlachta, która uczestniczyła w zgromadzeniach, regularnie omawiała także inne tematy, w tym zbieranie dziesięciny lub ceł[41]. Początkowo wszyscy szlachcice mieli prawo być obecni, ale od XV wieku powiaty wysyłały delegatów na zgromadzenia.[44] Walne zgromadzenie Seklerów mógł zwołać hrabia Seklerów lub kapitan Udvarhelyszék.[45] Problemy wewnętrzne społeczności saskich były początkowo regulowane przez zgromadzenia saskich siedzib i okręgów[46]. Od 1486 r. hrabia Sasów przewodniczył dorocznym zgromadzeniom ogólnym całej społeczności, w skład której wchodzili najwyżsi rangą urzędnicy siedzib i okręgów oraz wybrani delegaci[47]. Monarchowie lub w ich imieniu wojewodowie mogli również zwołać przedstawicieli wszystkich uprzywilejowanych grup Siedmiogrodu na spotkanie na wspólnym zgromadzeniu[41]. Król Węgier Andrzej III był pierwszym, który zorganizował takie zgromadzenie dla przedstawicieli szlachty z Siedmiogrodu, Sasów, Seklerów i Rumunów na początku 1291 r.[48][49] Zgodnie ze statutem Andrzeja wspominającym o spotkaniu król nakazał zwrócenie dwóch domen Ugrinowi Csakowi po tym, jak ci, którzy uczestniczyli w walnym zgromadzeniu, zeznali, że był ich prawowitym właścicielem[48][49] Unia Trzech NarodówSiedmiogród była regularnie atakowany przez armie osmańskie od 1420 roku, zmuszając monarchów i władze lokalne do wzmocnienia obrony prowincji.[50][51] Z inicjatywy króla Węgier Zygmunta Luksemburskiego, zgromadzenie ogólne szlachty z Siedmiogrodu nakazało w 1419 r., że jedna trzecia szlachty i jedna dziesiąta chłopów mają wziąć broń na wypadek inwazji osmańskiej na terytoria Seklerów i Sasów.[51] Wprowadzono nowe podatki i podwyższono stare podatki, aby pokryć koszty obrony, które oburzyły chłopstwo[50][51] Po tym, jak György Lépes, biskup Siedmiogrodu, zażądał zapłaty dziesięciny, której nie odebrał w poprzednich latach, tysiące węgierskich i rumuńskich posłów i mniejszych szlachciców podniosła przeciwko niemu bunt na początku 1437 r.[52][53] W lipcu rozgromili armię wojewody László Csákiego[52][53] Nie starając się o królewskie upoważnienie, wicewojewoda zwołał szlachciców i przywódców Seklerów i Sasów, aby zwołali wspólne zgromadzenie w Kápolna (obecnie Căpâlna w Rumunii).[52][54] Podczas spotkania przedstawiciele szlachty, Seklerów i Sasów zawarli 16 września „braterski związek”, zobowiązując się do wzajemnej pomocy przeciwko wewnętrznym i zewnętrznym wrogom.[52][54] Porozumienie trzech uprzywilejowanych grup zrodziło ideę „Unii Trzech Narodów Siedmiogrodu”[55][56], która zastąpiła poprzednią koncepcję trzech regionów Siedmiogrodu (to znaczy komitatów i Seklerów) i siedzib saskich).[57][58] Szlachta (w tym węgierska, saska, rumuńska, która posiadała majątek ziemski w komitatach), tworzyła naród węgierski, ale węgierscy chłopi zostali wykluczeni z tej grupy. Seklerzy utworzyli odrębny naród, chociaż mówili po węgiersku.[59] Sasi mieszkający w uprzywilejowanych siedzibach byli członkami narodu saskiego, ale ludność saskich hrabstw nie została uwzględniona[59]. „Braterski związek” został po raz pierwszy potwierdzony 2 lutego 1438 r., po upadku buntu chłopskiego[54]. Przedstawiciele Trzech Narodów ponownie potwierdzili sojusz w 1459 r., rozszerzając go na wszystkich, którzy zagrozili ich wolnościom[60][57] Regularne spotkania delegatów Trzech Narodów rozwinęły się w zgromadzenia „najbardziej reprezentatywnych” Siedmiogrodu[61], stanowiąc podstawę diety Siedmiogrodu[56]. Funkcja ustawodawcza zgromadzeń została wzmocniona w drugiej połowie XV wieku.[62] W 1463 r. przedstawiciele „Trzech Narodów” nakazali najbiedniejszym szlachcicom i węgierskim chłopom pozostanie w tyle, aby bronić prowincji, chociaż król Maciej Korwin nakazał ogólną mobilizację przeciwko Turkom.[62] W 1494 r. zgromadzenie ogólne zabroniło poboru podatku nadzwyczajnego, który wprowadził król Węgier Władysław II, zmuszając monarchę do osobistego przybycia do Siedmiogrodu i przewodniczenia następnemu zgromadzeniu generalnemu[62]. Wzrosła także rola oddzielnych zgromadzeń ogólnych Seklerów[63]. Zgromadzenie ogólne, które odbyło się bez zgody hrabiego Seklerów w 1505 r.[63], ustanowiło sąd najwyższy dla kraju Seklerów[45]. Rozpad WęgierPlik:Fráter György olajfestmény után Pollak metszete.jpg Martinuzzi György zorganizował pierwsze wspólne zgromadzenie przedstawicieli Trzech Narodów Transylwanii i komitatów Partium Siedmiogród został wymieniona jako regnum (lub królestwo) w królewskich dokumentach już w drugiej połowie XIII wieku.[64] Pisząc o regnum Transylvanum, dokumenty królewskie początkowo odnosiły się do szlachty z Siedmiogrodu[64], którzy utworzyli zamkniętą wspólnotę „związaną pewnymi wzajemnymi prawami i obowiązkami”[58]. Wspólnoty Seklerów i Sasów zostały włączone do tej koncepcji dopiero po potwierdzeniu Unii Trzech Narodów w 1459 r.[58] Tripartitum − kompendium zwyczajowego prawa Węgier, ukończone w 1514 r. − wyraźnie przyznało, że Siedmiogród był odrębnym królestwem, z jej własnymi szczególnymi zwyczajami, ale podkreślało także, że Siedmiogród był integralną częścią Królestwa Węgier[65].[66] Przepisy Królestwa Węgier miały być stosowane w Siedmiogrodzie, a orzeczenia królewskich sądów miały być przestrzegane również w prowincji[65].
− Tripartitum[67] Osmański sułtan Sulejman Wspaniały zniszczył armię królewską w bitwie pod Mohaczam 29 sierpnia 1529 r.[68][69] Król Węgier Ludwik II zginął, a dwóch kandydatów złożyło wniosek o powołanie na tron[68][69] Większość szlachty wybrała wojewodę siedmiogrodzkiego, króla Jana Szapolyai, ale najbogatsi magnaci ofiarowali tron szwagrowi Ludwika II, Ferdynandowi Habsburgowi, arcyksięciu Austrii[68][69]. Podczas wojny domowej średniowieczne Królestwo Węgier zostało faktycznie podzielone na dwie części, a Jan Szapolyai kontrolował regiony wschodnie, w tym Siedmiogród.[70][71] Korzystając z zamieszania, które nastąpiło po śmierci Zápolyi w 1540 r., Sulejman podbił środkowe regiony Królestwa późnym latem 1541 r.[72] Pozwolił jednak, aby wdowa po Janie, Izabela Jagiellonka, nadal rządziła ziemiami na wschód od Cisy w imieniu jej małego syna, Jana Zygmunta Szapolyaia, który został już wybrany królem z inicjatywy zagorzałego zwolennika swojego ojca, György Martinuzziego[73] Martinuzzi zorganizował spotkanie przedstawicieli uprzywilejowanych grup królestwa Jana Zygmunta w Debreczynie 18 października 1541 r.[74][75] Była to pierwsza dieta, w której reprezentowane były zarówno Trzy Narody Siedmiogrodu, jak i komitaty Partium (region między Cszą a Siedmiogrodem).[75][76] Delegaci przysięgali wierność Szapolyaiom i uznali zwierzchnictwo sułtana.[75] Następująca podobna dieta odbyła się dopiero w 1544 r., Ale potem delegaci z Partium byli zawsze zapraszani na nią[76]. W związku z tym dieta króla Jana Zygmunta stała się prawnym następcą średniowiecznej diety Węgier.[76] Przepisy mogły być uchwalone, a podatki mogły być pobierane tylko za zgodą sejmu, ale większość diet była zdominowana przez partyzantów monarchy, którzy zapewnili narzucenie królewskiej woli[76]. Age of elected princesHistoriaJan Zygmunt zrzekł się tytułu króla Węgier dopiero w traktacie ze Spiry w 1570 r.[77] Następnie został mianowany księciem Transylwanii, ale prawo jego następców do używania nowego tytułu zostało potwierdzone przez władców Habsburgów królewskich Węgier dopiero w 1595 r., za panowania Zygmunta Báthoryego[78]. W tym roku Báthory wstąpił do Świętej Ligi przeciw Osmanom papieża Klemensa VIII.[79] DietySkładDieta była jednoizbowa, z mianowanymi i wybranymi członkami.[80][81] W większości diet uczestniczyło 130–150 osób.[81] Szlachta („naród węgierski”) zdominowała diety, ale potęga wojskowa Seklerów i bogactwo Sasów zapewniły skuteczną ochronę ich interesów.[81] Większość członków diety w XVII wieku było wyznawcami Kościoła Reformowanego[82]. Sasi reprezentowali Kościół Ewangelicki − wyznania: katolickie i unitariańskie zostały w praktyce sprowadzone do tła[82]. Królewscy doradcy, sędziowie królewskiego trybunału sprawiedliwości i inni wysokiej rangi urzędnicy królewscy byli z urzędu członkami diety[81][83]. Dostępne dane wskazują, że biskupi kościołów reformowanych i ewangelicznych mieli również miejsca w diecie, jak pisze historyk Zsolt Trócsányi[84]. Biskupi prawosławnych Rumunów zostali z pewnością powiadomieni, gdy ogłaszano dietę, ale ich regularna obecność nie jest udokumentowana[85]. Obecność prałatów katolickich jest niepewna[85]. János Bethlen odnotował, że namiestnik diecezji katolickiej Siedmiogrodu został celowo zignorowany w 1666 r., ponieważ księża katoliccy odmówili płacenia podatków[85]. Książęta mieli prawo zapraszać poszczególne osoby na dietę[82][83] Liczba tych „regalistów” nie była regulowana, ale ponad dwudziestu szlachciców otrzymało osobiste zaproszenie od monarchy przed każdą dietą[83]. Liczba regalistów wzrosła: w 1686 r. Osobiście zaproszono ponad 80 szlachciców.[86] Większość regalistów była członkami najbogatszych rodzin szlacheckich[87]. Przywódcy Seklerów byli również osobiście zapraszani, chociaż społeczność Seklerów była przeciwna tej praktyce[85]. Według notatek Jánosa Bethlena wdowy po dawnych regalistach były zwyczajowo proszone także o wysłanie przedstawicieli do diet[85]. Komitaty, siedziby Sasów i Seklerów oraz około dwudziestu miast miały prawo wysyłać delegatów na diety[88]. Liczba delegatów zależała od wagi omawianych zagadnień[89]. Zgodnie z dekretem diety, który został zebrany w kwietniu 1571 r., każdy okręg i siedziba Seklerów musiały wysłać dziesięciu przedstawicieli na następną dietę, na której miał zostać wybrany następca Jana Zygmunta[89]. Była to jednak wyjątkowo wysoka liczba; sporadyczne dane pokazują, że każda autonomiczna społeczność wysłała od dwóch do ośmiu delegatów do większości diet[90]. Mówca diety (lub praeses) zajmował trzecie najważniejsze miejsce w księstwie.[91][92] Mówców i ich zastępców prawie zawsze mianowali monarchowie[92][93] Gábor Haller był jedynym mówcą wybranym przez delegatów w diecie z 1660 i 1661 roku.[93] W większości udokumentowanych przypadków szefowie królewskiego trybunału sprawiedliwości przewodniczyli dietom[94]. Większość mówców to także doradcy królewscy i naczelnicy komitatów lub siedziby Seklerów[91]. ZwołanieMonarchowie mieli prawo zarządzać posiedzenia diet[86]. Jeśli książę był nieobecny i podczas przerwy międzywojennej, przedstawiciel księcia (wojewoda lub gubernator) zwoływał zgromadzenie.[86][95] Dieta mogła również wydać dekret nakazujący zwołanie następnej diety, ale zdarzało się to tylko wyjątkowo.[95] Książę lub jego zastępca zwoływał dietę liste, który w większości przypadków był również podpisywany przez kanclerza.[86] Listy były wysłane 2–4 tygodnie przed otwarciem diety[95]. SWtawienie się na diecie było obowiązkowe: ci, którzy nie stawili się, karani byli grzywną w wysokości 100-200 florenów[96]. Ponad 320 diet odbyło się w latach 1571–1690, ale ich roczna liczba zmieniała się z roku na rok[97]. Delegaci gromadzili się częściej w okresach zamieszek[98]. Na przykład dietę zwoływano ponad pięćdziesiąt razy między 1594 a 1606 rokiem i ponad pięćdziesiąt pięć razy między 1657 a 1667 rokiem[99]. Zgodnie z prawem zwyczajowym książęta byli zobowiązani do zasiadnia w dwóch dietach każdego roku[98]. Pierwsza dieta roku była zwoływana około dnia Świętego Jerzego (24 kwietnia).[100] Druga lub „krótka dieta” była zwyczajowo w święto św. Michała (29 września), ale Bethlen Gábor namówił stany do jej anulowania w 1622 r.[100][101] Większość diet odbywała się w Gyulafehérvár, zwłaszcza w latach 90. XVI wieku i między 1613 a 1658 r.[102] Chociaż miasto było zwyczajowo siedzibą władców Siedmiogrodu, delegaci woleli Tordę, Kolozsvár i Nagyenyed (obecnie Kluż-Napoka i Aiud w Rumunii), które znajdowały się w centralnym regionie księstwa.[102] Częste inwazje zmusiły Michała Apafiego do zwołania diety w fortecach Fogaras i Radnót (obecnie Făgăraș i Iernut w Rumunii) pod koniec lat 80. XX wieku.[103] Delegaci otrzymali szczegółowe instrukcje podczas ich mianowania [102]. Większość instrukcji dotyczyła kwestii lokalnych (takich jak przywileje handlowe i konflikty między mieszczanami i szlachtą), umożliwiając delegatom swobodne omawianie ogólnych tematów.[104] Mogli jednak od czasu do czasu odnosić się do braku instrukcji, jeśli nie chcą omawiać niektórych tematów[105]. Na przykład, kiedy Michał Apafy próbował przekonać dietę do wydania dekretów dotyczących kwestii, które nie zostały wymienione w zaproszeniu, delegaci oparli się, mówiąc, że ich instrukcje nie obejmują tych tematów[105]. ProceduraJeśli dieta odbyła się w mieście innym niż siedziba księcia, książę przybył do miasta na kilka dni przed rozpoczęciem diety[106]. Delegaci z każdego Narodu lub wyznania mogli odbyć osobne spotkania przed otwarciem, aby opracować własne propozycje dotyczące konkretnych kwestii dotyczących ich społeczności.[92] W pierwszym dniu diety delegaci uczestniczyli w porannym nabożeństwie w kościele, który w większości przypadków był również miejscem sesji diety.[106] Sesje mogłą odbywać się również w obozach wojskowych[107], a nawet w stodole w nagłych przypadkach[106]. Po porannym nabożeństwie delegaci wysyłali posłów do monarchy, aby poinformowali go, że zgromadzili się na diecie[108]. Książęta rzadko uczestniczyli w sesjach, ale byli reprezentowani przez wyznaczonych spadkobierców lub poruczników[109][82] Mówca diety upewniał się, że wszyscy zaproszeni byli obecni[82]. W tym celu dwóch delegatów musiało odczytać nazwiska wszystkich delegatów podczas otwarcia diety[106]. Mówca był również odpowiedzialny za utrzymanie porządku podczas debat[82]. Sesje diety były jawne, ale dieta mogła zdecydować o odbyciu zamkniętego spotkania.[92] W większości udokumentowanych przypadków „propozycje” monarchy dotyczące omawianych tematów zostały odczytane wkrótce po otwarciu diety[108]. Następnie delegaci sporządzali memorandum, aby wyemitować skargi każdego Narodu[110], prosząc księcia o rozwiązanie ich problemów.[111] Książę musiał odpowiedzieć na każdy punkt memorandum[112]. Jeśli odpowiedź monarchy nie zadowalała delegatów, książę i dieta zaczęli wymieniać listy na temat omawianych kwestii[113]. Korespondencja trwała do momentu osiągnięcia konsensusu lub kiedy dieta uznała, że książę nie chciał zaakceptować ich propozycji[113]. Delegaci zaczynali omawiać królewskie propozycje dopiero po zakończeniu debaty na temat memorandum[108]. Językiem dyskusji był węgierski.[92] Każdy delegat mógł zabrać głos, ale był zobowiązany do zachowania zwięzłości.[92] Po zamknięciu debaty mówca streszczał główne punkty i nakazał delegatom zabranie głosu w omawianej sprawie.[92] Decyzje wydane w diecie były sankcjonowane przez monarchę[106]. Egzekwowanie przepisów było także królewskim przywilejem[106]. FunkcjeKsiążęta zostali wybrani na diecie zgodnie z podstawowymi prawami księstwa[114]. Negocjacje poprzedzające wybory księcia pozwoliły Trzem Narodom zabezpieczyć kwestię szczególnego dokumentu, w którym przyszły monarcha zobowiązał się do poszanowania ich wolności.[114] Jednak niewielu monarchów było faktycznie dowolnie wybranych. Na przykład Gabriel Báthory przejął tron przy wsparciu nieregularnych wojsk hajduków w 1608 r .; delegaci wybrali Gabriela Bethlena „w obawie” przed interwencją osmańską w 1613 r., zgodnie z sarkastyczną uwagą Ferenca Nagya Szabó[115]. Diety pełniły funkcje legislacyjne, administracyjne i sądowe[116]. Dieta mogła upoważnić monarchę lub radę królewską do pełnienia swoich funkcji[117]. Na przykład Krzysztof Báthory został upoważniony do działania przeciwko radykalnym protestantom w 1578 r.[117] Prawie 5000 dekretów wydano w XVI i XVII wieku.[118] Ich analiza dowodzi, że monarchowie dominowali w życiu politycznym księstwa[119]. Delegaci prawie zawsze akceptowali królewskie propozycje dotyczące podatków i podejęli tylko jedną próbę uregulowania wydatkowania dochodów podatkowych w 1593 r.[120] Regularnie upoważniali też monarchę do mobilizacji opłaty ogólnej.[121] Wprowadzili monopole państwowe bez znacznego oporu, chociaż za panowania Jerzego I Rakoczego dopiero po długich negocjacjach z księciem.[122] Z drugiej strony, diety wydały setki dekretów na tematy lokalne, w tym regulacje dotyczące poszukiwania uciekinierów lub granic szlacheckich.[123] Diety działał również jako sąd wyższej instancji, szczególnie w sprawach motywowanych politycznie[124][125] Gabriel Bethlen został uznany winnym zdrady stanu na diecie w listopadzie 1612 r., ale decyzję tę anulowano na pierwszej diecie jego rządów w październiku 1613 r.[126] Dieta skazała Kata Iffjú, wdowę po Jana Imreffyego (który był kanclerzem Gabriela Batorego) na śmierć za kazirodztwo, wszeteczeństwo i czary za panowania następcy Batorego, Gabriela Bethlena na początku 1614 r.[127] Sprawy prawne były rozpatrywane na konkretnych sesjach sądowych.[125] Diety czasami nawiązywały bezpośrednią korespondencję z obcymi mocarstwami, ale listy potwierdzają, że poparcie określonych aktów dyplomatycznych monarchów było głównym celem delegatów[128]. Udokumentowano również korespondencję między dietą a pretendentami lub innymi wewnętrznymi przeciwnikami monarchy, szczególnie w drugiej połowie XVII wieku.[129] Przypisy
ŹródłaŹródła pierwszorzędne
Źródła drugorzędne
|
