Kunok bírája

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Kunok bírája lub kunbíró (pol. Sędzia Kumanów, łac iudex Cumanorum) był krótkotrwałą kancelarią prawną, a następnie tytułem ex officio w węgierskim królewskim sąd, istniał od drugiej połowy XIII wieku. W 1270 r. Palatyn nabrał godności i stał się częścią jego tytułu na wieki, łącząc obie pozycje, podczas których osadnicy kumańscy koncentrowali się w regionie Kunság. The judge of the Cumans{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} ({{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} or kunbíró;{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} ){{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}}{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} was a short-lived legal office, then an ex officio title in the Hungarian royal court, existed since the second half of the 13th century. In 1270, the Palatine of Hungary assumed the dignity and became part of its title to merge the two positions for centuries,{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}}{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}}{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} during which time Cuman settlers were concentrated into Kunság region. Historia Pochodzenie Stanowisko najbardziej ewoluowało wraz z przesiedleniem plemienia Kumanów po inwazji Mongołów na Węgry w 1242 r. We wprowadzeniu tak zwanego drugiego prawa Kumana z 1279 r. król Władysław IV („Kuman”) odniósł się do swojego dziadka króla Beli IV, który odpowiednio podporządkował Kumanów pod bezpośrednią jurysdykcję palatynatu. Nora Berend, między innymi, zakwestionowała autentyczność dokumentu i nazwała „fałszerstwem z XVIII wieku”, który posłużył historycznej legitymacji do przywrócenia (redemptio) autonomicznej dzielnicy Jassic-Cuman przez Marię Teresę w 1745 r. W przeciwieństwie do niej historycy Attila Zsoldos i Tibor Szőcs uważali, że tekst jest autentyczny i twierdzili, że palatyn otrzymał ten autorytet już podczas pierwszego wjazdu Kumanów na Węgry w 1239 r., W analogii do statusu godności hrabiego Pieczyngów. Szőcs argumentuje, że Denis Tomaj wyjątkowo trzymał się ispánatu na wschodnich Węgrzech obok swojej pozycji palatyna, który leżał w pobliżu ziem plemienia Kumanów, dzięki czemu mógł być pierwszym urzędnikiem, który został sędzią Kumanów. W przeciwieństwie do Denisa Tomaja, późniejszych palatynów po bitwie pod Muhi (11 kwietnia 1241 r.), Na przykład László I Kán, Denis Türje, Roland I Rátót i Henryk Kőszegi wywodzili się z pokrewnych plemion zadunajskich, powodując upadek i marginalizację godności sędziego Kumanów , oprócz wybuchającej wojny domowej między Belą IV i jego synem księciem Stefanem The position most possibly evolved with the resettlement of the Cuman tribes following the Mongol invasion of Hungary in 1242.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} In the introductory of the so-called second Cuman law of 1279, King Ladislaus IV ("the Cuman") referred to his grandfather King Béla IV, who placed Cumans under the direct jurisdiction of the Palatine, accordingly.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Nora Berend, among others, questioned the authenticity of the document and called an "18th century forgery" which served the purpose of historical legitimacy to the restoration (redemptio) of the autonomous Jassic-Cuman district by Maria Theresa in 1745.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} In contrast, historians Attila Zsoldos and Tibor Szőcs considered the text is authentic and claimed the Palatine received that authority already during the Cumans' first entry into Hungary in 1239, in anology to the status of the dignity of Count of the Pechenegs. Szőcs argues Denis Tomaj unusually held ispánates in Eastern Hungary beside his position of Palatine, which laid near to the Cuman tribes' lands, thus he could be the first office-holder who became judge of the Cumans. Contrary to Denis Tomaj, later Palatines after the Battle of Mohi (11 April 1241), for instance Ladislaus Kán, Denis Türje, Roland I Rátót and Henry Kőszegi originated from Transdanubian kindreds, causing the decline and marginalization of the dignity of judge of the Cumans, in addition to the emerging civil war between Béla IV and his son Duke Stephen.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Plik:Hungary 13th cent.png Kumańska autonomia (żółty) pod koniec XIII wieku Po wojnie terytoria Kuman stały się częścią królestwa Stefana, który w 1262 r. przyjął tytuł młodszego króla i władcy Kumanów (łac. dominus Cumanorum). Książę Stefan poślubił także Elżbietę, córkę Seyhana, wodza Kumana. Pierwszą znaną osobą, która cieszyła się godnością sędziego Kumanów, był Grzegorz III Monoszló, który wspominany jest w tym charakterze dwukrotnie w 1269 r. Toczy się debata naukowa, czy w tym czasie Grzegorz II lub jego imiennik z pokolenia Monoszló służył jako sędzia. Niemniej Grzegorz III był szwagrem Elżbiety poprzez jego małżeństwo, a także był członkiem dworu książęcego Stefana w latach 60. XX wieku. Po śmierci Béli IV Stefan V zastąpił swojego ojca jako król Węgier. Wraz z mianowaniem Mojsa II w sierpniu 1270 r. - również krewnego króla - palatyn przyjął tytuł i został z urzędu sędzią Kumanów, aby złagodzić presję na kompetencje króla. Gdy godność palatyna została podzielona na dwóch piastujących funkcje czasami w latach 90. XIX wieku, tylko palatyn „zadunajski” (np. Roland II Rátót) nosił ten tytuł. Following the war, the Cuman territories became part of Stephen's realm, who adopted the title of junior king and lord of the Cumans () in 1262. Duke Stephen also married Elizabeth, daughter of Zeyhan, a Cuman chieftain.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} The first known person who held the dignity of judge of the Cumans was Gregory Monoszló, who mentioned in this capacity twice in 1269. There is a scholarly debate, whether Gregory II or his namesake son from the Monoszló kindred served as judge during that time. Nevertheless, Gregory III was Elizabeth's brother-in-law through his marriage and was also a member of Stephen's ducal court in the 1260s.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Following the death of Béla IV, Stephen V succeeded his father as King of Hungary. With the appointment of Mojs II in August 1270 – also a relative of the King –, the Palatine assumed the title and became ex officio judge of the Cumans to relieve pressure on the king's jurisdictional powers.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}}{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} When the dignity of Palatine was divided to two office-holders sometimes in the 1290s, only the "Transdanubian" Palatine (e.g. Roland II Rátót) bore the title.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Tibor Szőcs zauważa, że ​​godność sędziego Kumanów pozostawała jedynie teoretyczną rolą, ponieważ drugie prawo Kumana nigdy nie zostało zrealizowane. Przez następne dziesięciolecia nie ma dyplomu ani innego współczesnego źródła, które odnosi się do procedur palatynowych związanych z kwestiami Kumanów. Tylko palatyn Jakub Borsa wspomniał o grabieżach Kumanów wśród jego skarg w okresie feudalnej anarchii w 1306 r., ale ta uwaga wiązała się z jego osobistą skargą (majątki Borsa leżały blisko ziem Kumanów, a krewniacy mieli długoletni związek z nimi), a nie jego godność [7] Przed wyginięciem dynastii Arpadów (1301) ostatnim palatynem, który był również sędzią Kumanów z urzędu, był Amadeusz Aba w sierpniu 1300 roku. Podczas feudalnej anarchii i późniejszej wojny o sukcesję, kiedy wielu oligarchów było stylizowanych na palatyna, stanowisko systematycznie dewaluowało się od lat dwudziestych XIV wieku. Zgodnie z tym tytuł sędziego Kumanów oderwany od instytucji palatynatu, wybitni lojalni baronowie Karola I, na przykład [[Szécsényi I. Tamás|Tomasz I Szécsényi i Demetrius Nekcsei, nosili ten tytuł odpowiednio w 1319 i 1328 r., ale z ograniczoną jurysdykcją. Tibor Szőcs notes, the dignity of judge of the Cumans remained only a theoretical role, as the second Cuman law never entered the soil of implementation. For the next decades, there is no diploma or other contemporary source which refers to the palatines' procedures related to Cuman issues. Only Palatine James Borsa mentioned a plundering of Cumans among his grievances during the period of feudal anarchy in 1306, but this remark connected to his own personal complaint (the Borsa estates laid near to the Cumans' lands and the kindred had a long-standing relationship with them) and not his dignity.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Before the extinction of the Árpád dynasty (1301), the last Palatine who was also ex officio judge of the Cumans, was Amadeus Aba in August 1300. During the feudal anarchy and subsequent war of succession, when many oligarchs were styled palatines, the position temporarily devalued until the 1320s.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Under this, the title of judge of the Cumans detached from the palatinal institution, prominent loyal barons of Charles I, for instance Thomas Szécsényi and Demetrius Nekcsei bore the title, in 1319 and 1328, respectively, but with limited jurisdiction.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}}{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Funkcje i rozwój Od 1322 r. urząd sędziego Kumanów został ponownie powiązany z godnością palatyna, a wszyscy palatyni nosili ten tytuł, z wyjątkiem Eustachego Jolsvai (1392–1397) i wczesnych rządów Dereka Bebka (1397–1398). Jednak Pál Engel zauważył, że inne władze, obok palatyna, również posiadały ten tytuł, ponieważ sprawowały one zwierzchnictwo nad każdym mandatem. W tym równoległym systemie palatyn był tylko ceremonialnym i „honorowym” sędzią Kumanów, a sędziowie działali niezależnie od palatyna, według Tibora Szőcsa. Pierwszym znanym palatynem był Mikołaj Zsámboki, który podjął działania w sprawie kumanów, zgodnie z dyplomem z 12 kwietnia 1343 r. W dokumencie zachowano, że pokrewieństwo wodza Kumana Buthemera podlegało jurysdykcji Zsámbokiego a Tomaszowi Szécsényiemu, wojewodzie Siedmiogrodu w oparciu o stanowienie Ludwika I. Potwierdza to również, że autorytet palatyna wynikał z przywileju królewskiego ad hoc, a nie z trwale ustalonej roli. W 1371 r. Ludwik I nadał ten przywilej swemu królewskiemu krewnemu pochodzącemu z plemienia Kumanów, Władysławowi i jego bratowi Kunchegowi. Since 1322, the office of judge of the Cumans was again assumed to the palatinal dignity, and all palatines bore this title, except Leustach Jolsvai (1392–1397) and the early reign of Derek Bebek (1397–1398).{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} However Pál Engel noted other authorities also held the title at the same time beside the Palatine, because they exercised sovereignty over each seats.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} In this simultaneous system, the Palatine was only a ceremonial and "honorary" judge of the Cumans, and the judges acted independently of the Palatine, according to Tibor Szőcs.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} The first known Palatine was Nicholas Zsámboki, who took action on the matter of Cumans, in accordance with a diploma from 12 April 1343. The document preserved that the Cuman chieftain Buthemer's kindred came under the jurisdiction of Zsámboki from Thomas Szécsényi, Voivode of Transylvania in order to Louis I's provision. This also confirms that the Palatine's authority was due to an ad hoc royal privilegium, and not a permanently fixed role. In 1371, Louis I granted this privilegium to his Cuman-origin royal fowler, Ladislaus and his Kuncheg kindred too.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Od lat 70. XIV wieku istnieją karty, które potwierdziły istnienie wyroku palatyna w sprawach prawnych Węgrów i Kumanów lub w wyraźnie jedynej sprawie Kumana. Przez cały XV wiek nadzór palatynów nad Kumanami był zmienny. Statut XI z 1485 r., będący częścią tak zwanych artykułów palatynackich z 1485 r., ustalił, że palatyn był ex officio (z urzędu) sędzią Kumanów, który „osądza całą Cumanię, a także jest ispánem (hrabią) i sędzią Kumanów”. Za tę rolę palatyn otrzymał 3000 złotych monet z dystryktu Kumanów, potwierdzając uprzednio ustanowione prawo zwyczajowe. Od końca XV wieku tytuł był często zmieniany na „Sędzia Kumanów i Jászów” (łac. iudex Cumanorum et Philisteorum). Since the 1370s, there are charters which confirmed the existence of the Palatine's judgment in legal matters of Hungarians and Cumans, or in clearly sole Cuman case. Throughout the 15th century, still, the Palatine's supervision over the Cumans was fluctuating. The Statute XI of 1485, a part of the so-called Palatinal Articles of 1485, fixed the Palatine was ex officio judge of the Cumans, who "judges over whole Cumania and is also ispán (count) and judge of the Cumans". For this role, the Palatine received 3,000 gold coins from the Cuman district, confirming the previously established customary law. Since the late 15th century, the title was frequently changed to "Judge of the Cumans and Jassics" ().{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Podczas gdy władza nad Pieczyngami stopniowo ulegała atrofii z powodu procesu asymilacji, tytułowy sędzia Kumanów wybrał inną drogę. Po bitwie pod Mohaczem (1526 r.) i kolejnych wojnach osmańsko-habsburskich większość obszaru dzielnicy Jassic-Cuman została zaanektowana przez Turków, a inne części administracyjnie przyłączono do pobliskich zamków granicznych, takich jak Eger, Szolnok i Gyula. Przez większość XVI wieku urząd palatyna pozostawał pusty, dlatego istniejące obszary kumańskie cieszyły się większą autonomią pod zwierzchnictwem Izby Pressburga, a następnie Szepes. W 1608 roku Maciej II przywrócił średniowieczny węgierski system administracyjny oparty na zwyczajowym prawie. Palatyn ponownie został sędzią Kumanów, którzy mianowali kapitanem generalnym szefem dystryktu Kuman. Statut XLIII z 1630 r. gwarantował władzę sądową kapitana generalnego w imieniu Palatyna. Tibor Szőcs zauważa, że ​​teoretyczna jurysdykcja palatyna nad Kumanami, ustanowiona pod koniec XIII wieku, zmaterializowała się dopiero w XVII wieku jako nowy element, ale nie odnowa tradycji. While the authority over the Pechenegs gradually atrophied due to assimilation process, the title judge of the Cumans went to a different route. After the Battle of Mohács (1526) and subsequent Ottoman–Habsburg Wars, most of the area of Jassic-Cuman district was annexed by the Ottomans, while other parts were administratively attached to nearby border castles, such as Eger, Szolnok and Gyula.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Most of the 16th century, the office of Palatine remained vacant, thus the preserved Cuman areas enjoyed greater autonomy under the authorition of the Pressburg, then Szepes Chamber.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} In 1608, Matthias II restored the Hungarian medieval administrative system based on customary law. The Palatine again became judge of the Cumans, who appointed a captain-general to head of the Cuman district. The Statute XLIII of 1630 guaranteed the judicial powers of the captain-general in the name of the Palatine.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Tibor Szőcs notes, the Palatine's theoretical jurisdiction over the Cumans, which laid down in the late 13th century, only materialized in the 17th century, as new element, but not renovation of the tradition.{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Lista osób sprawujących urząd Przed 1270 Term Incumbent Monarch Notes Source 1269 Gregory Monoszló III. Gergely IV. Béla członek dworu królewskiego młodszego króla Stefana; toczy się debata naukowa, czy Grzegorz II lub jego syn imiennik służył w tym charakterze sfn|template=sfn}}{{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} Po 1270 Lista palatynów Królestwa Węgier Od 1270 r. palatyn pełnił funkcję z urzędu sędziego Kumanów, z wyjątkiem kilku lat przerwy na początku XIV wieku (pierwsze dwie dekady, między 1300 a 1322) i od 1392 do 1398. Inne władze posiadały również tytuł w tym samym czasie poza palatynem, ponieważ sprawowali oni zwierzchnictwo nad każdym mandatem. Poniższa lista zawiera osoby, które oprócz obecnych palatynów nosiły podobne tytuły. Since 1270, the Palatine served as ex officio Judge of the Cumans, except some years of interval in early 14th century (first two decades, between 1300 and 1322) and from 1392 to 1398. Other authorities also held the title at the same time beside the Palatine, because they exercised sovereignty over each seats. The following list contains those persons, who also bore similar titles in addition to the incumbent Palatines. Term Incumbent Monarch Notes Source 1306–1308 Borsa Jakab I. Károly only Palatine (1306–1314), who styled himself Judge of the Cumans too among multiple office-holders during the feudal anarchy tylko Palatyn (1306–1314), który również podczas feudalnej anarchii nazwał siebie Sędzią Kumanów wśród wielu urzędników sfn|template=sfn}} 1319 Szécsényi Tamás I. Károly także ispán komitatów: Arad, Bács i Szerém, kasztelan zamków: Solymos i Hasznos (1318–1321) sfn|template=sfn}} 1328 Nekcsei Demeter I. Károly Sędzia rodu Olás ś("iudex Cumanorum de genere Olaas"); także Master of the treasury (1316–1338), ispán komitatów: Trencsén (1321–1328) i Bács (1321–1329); także kasztelan zamku Körösszeg (1327–1228) sfn|template=sfn}} 1380 Pekri Miklós I. Lajos Sędzia Queens's Cumans sfn|template=sfn}} 1390–1392 Serkei Desiderius I. Mária & Zsigmond Sędzia Queens's Cumans sfn|template=sfn}} 1393 Szécsényi Frank I. Mária & Zsigmond Sędzia Jassów; także skarbnik królewski (1392–1393) sfn|template=sfn}} 1394–1395 Kanizsai Miklós I. Mária & Zsigmond także skarbnik królewski (1388–1398); także ispán komitatów: Zala, Vas i Sopron (1387–1398) sfn|template=sfn}} 1397–1400 Csáky I. Miklós Zsigmond także ispán komitatów: Temes i Krassó (1394–1402) sfn|template=sfn}} Marcali Miklós sfn|template=sfn}} 1404 Antimus János Zsigmond Sędzia królewski Kumanów; także Vice-Palatyn (c. 1404–1419) sfn|template=sfn}} 1411 Nassis János Zsigmond Sędzia Jassów; także Master of the horse (1409–1412) sfn|template=sfn}} 1419 Perényi Miklós de Rihnó Zsigmond Sędzia Kumanów i Jassów; także Lord Steward (1417–1420) sfn|template=sfn}} 1424 Ozorai Pipó Zsigmond także ispán komitatów: Temes, Csanád, Arad, Krassó, Keve (1404–1426); także ispán of the chamber of salt (1400–1426) sfn|template=sfn}} 1428 Kátai Mihály Zsigmond Sędzia królewski Kumanów, Jassów i Tatarów; także ispán Outer Szolnok County (1428–1429) sfn|template=sfn}} 1429–1430 Hédervári III. Lőrinc Zsigmond Hrabia Jassów i Kumanów; także koniuszy królewski (1428–1437) i ispán komitatu Szolnok (1429–1436) sfn|template=sfn}} 1430 Gereci Miklós Zsigmond {{#invoke:Footnotes|sfn|template=sfn}} 1431 Joseph Kristallóci Zsigmond sfn|template=sfn}} 1434 Matko Talovac Zsigmond także ispán komitatu Keve (1429–1435) sfn|template=sfn}} 1436–1437 Ország I. János Zsigmond także kasztelan zamku Világos i ispán komitatu Zaránd (1430–1438) sfn|template=sfn}} 1436 Kátai László Zsigmond syn Kátai Mihályego (1428); także ispán Outer Szolnok County (1436–1443) sfn|template=sfn}} 1437 Siebenlinden János Zsigmond Hrabia of the Queen's Cumans; także kasztelan zamków Óbuda i Solymár (1436–1437) sfn|template=sfn}} 1438–1443 Berzevici István Albert V. Port Centralny a linia kolejowa Sędzia Kumanów i Jassów; także Hrabia of the Royal Cumans i Jassów (1442) according to a sole charter; także odźwierny królowej, ispán komitatu Borsod, kasztelan zanków: Diósgyőr, Dédes i Cserép (1438–1439) sfn|template=sfn}} 1439 Maglódi László Albert Sędzia Queen's Cumans; także Count of Kecskemét sfn|template=sfn}} 1439 Kompolti Pál Albert sfn|template=sfn}} 1444–1446 Székely János de Szentgyörgy V. László sfn|template=sfn}} 1446–1448 Bebek III. Imre V. László Hrabia Jassów; także ispán komitatu Abaúj (1440–1448) i Wojewoda Siedmiogordu (1446–1448) sfn|template=sfn}} 1448–1449 Újlaki V. Miklós V. László Sędzia, później Hrabia Kumanów; także Wojewoda Siedmiogordu], Ban Maczwy i dowódca Nándorfehérvár (Beograd, Serbia) (1441–1458) sfn|template=sfn}} 1454 Ravaszdi Domonkos V. László sfn|template=sfn}} 1456 Marcali János V. László syn Marcali Miklósa (1397–1400); Sędzia królewski Kumanów; takze ispán komitatów: Somogy (1439–1459) i Zala (1453–1456) sfn|template=sfn}} Zobacz także Kingdom of Hungary (1000–1301) Cumans Roman Catholic Diocese of Cumania Count of the Székelys Przypisy Berend 2006, s. 88. Engel 1996, s. 147. Zsoldos 2011, s. 240. Szőcs 2014, s. 194. Szőcs 2014, s. 83. Szőcs 2014, s. 195. Szőcs 2014, s. 196. Tatár 2013, s. 37. Szőcs 2014, s. 197. Szőcs 2014, s. 108. Szőcs 2014, s. 198. Szőcs 2014, s. 200. Ember 1946, s. 579. Ember 1946, s. 580. Zsoldos 2011, s. 303. Engel 1996, s. 148. Engel 1996, s. 149. Źródła Berend, Nora (2006). At the Gate of Christendom: Jews, Muslims and "Pagans" in Medieval Hungary, c. 1000-c.1300. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-02720-5. Ember, Győző (1946). Az újkori magyar közigazgatás története Mohácstól a török kiűzéséig [Historia administracji węgierskiej w epoce nowożytnej od Mohaczu po wypędzenie Turków] (po węgiersku). Magyar Országos Levéltár. Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I. [Świecka Archeologia Węgier, 1301–1457, tom I] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0. Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342] (po węgiersku). Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9. Tatár, Sarolta (2013). A rábaközi besenyő ispánság szervezete és fennállása [Organizacja i czas trwania komitatu Pieczyngów Rábaköz]. In Kahler, Frigyes; Bank, Barbara (red.). Utak és útkereszteződések. Ünnepi tanulmányok M. Kiss Sándor tiszteletére (po węgiersku). Történelmi Ismeretterjesztő Társulat Egyesület. str. 33–42. Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka Archeologia Węgier, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.