Csák János

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Poprzednik: Koniuszy królewski (1290) Następca: Borsa Jakab „Kopasz” Szécs II. Mikó Poprzednik: Koniuszy królewski (1297) Następca: Csák Mate ?? Rátót Kakas Poprzednik: Sędzia królewski (1311-1314) Następca: Csák III. Ugrin Vacant Title last held by Ákos István Hermán Lampert Csák János (pol. Jan Csák) (* nieznana, † przed 1324), węgierski baron, koniuszy królewski w 1290 roku. Po wyginięciu dynastii Árpádów początkowo poparł pretendenta Wacława, ale później przyłączył się do zwolenników Karola I. Został sędzią królewskim w 1311 roku, kładąc kres ponad dziesięcioletniemu wakatowi. Zdradził króla Karola i dołączył do swojego dalekiego krewnego, zbuntowanego oligarchy Mateusza Csáka w 1314 roku. Wczesna kariera János urodził się w gałęzi Újlak (Ilok) potężnego klanu Csák. Jego ojcem był Csák, o którym wspominają współczesne akta w okresie od 1240 do 1274 roku. János miał wielu znakomitych bliskich krewnych, w tym drugiego kuzyna Ugrina Csáka, faktycznego władcy Górnej Syrmii na początku XIV wieku. Sam nie miał znanych potomków. János po raz pierwszy pojawił się w ówczesnych dokumentach w 1295 r., chociaż dwa nieautentyczne dokumenty nazywają go koniuszym królewskim i ispánem komitatu Baranya w lipcu 1290 r. Był uważany za zwolennika Andrzeja III, ostatniego węgierskiego monarchy z dynastii Árpádów. Za swoją dworską posługę János otrzymał 25 kwietnia 1296 r. zamek Visk (lub Wysk) i okoliczne ziemie w komitacie Hont (dzisiejsze Vyškovce nad Ipľom na Słowacji). Służył jako koniuszy królewski w 1297 roku, zastępując swojego krewnego Csák III. Máté. Jest ostatnią znaną osobą, która zachowała tę godność w epoce Arpadów. Funkcjonował jako ispán komitatu Hont w 1298 r. Był ispánem komitatu Baranya w 1300 roku. Jest prawdopodobne, że jego ostatnia funkcja była wysoce nominalna, ponieważ komitatem zarządzała rodzina Kőszegi, oprócz innych części regionu Zadunajskiego. Podczas bezkrólewia Andrzej III zmarł 14 stycznia 1301 roku. Wojna domowa między różnymi pretendentami do tronu – Karolem z Andegawenów, Wacławem z Czech i Otto z Bawarii – nastąpiła po śmierci Andrzeja i trwała przez siedem lat. Początkowo János wspierał Wacława w wojnie o sukcesję, mimo że Csák Ugrin, również z gałęzi Újlak z klanu Csák, był uważany za najsilniejszy wewnętrzny filar dominacji Karola we wczesnych latach. János został po raz pierwszy nazwany „baronem” i członkiem królewskiego dworu Wacława w 1303 r. W tym samym roku młody król przepisał i potwierdził list darowizny zmarłego Andrzeja III dotyczący własności wszystkiego. W 1307 r. János złożył przysięgę wierności Karolowi. Odegrał ważną rolę w zdobyciu Budy w czerwcu. Po powrocie z czeskiej niewoli Ladislaus, son of Werner, wkroczył do miasta z pomocą żołnierzy János. Jak opowiada Illuminated Chronicle, Ladislaus i János przedostali się do fortu przez bramę obok żydowskiej synagogi w nocy. Ich wojska starły się ze strażnikami miejskiego magistratu, który odmówił uznania Karola za prawowitego króla. Zwolennik Wacława, rektor Petermann, uciekł z urzędu bez ubrania, podczas gdy inni niemieccy mieszczanie byli torturowani i mordowani. János schwytał i wysłał na dwór Tamása, arcybiskupa z Ostrzyhomia]] tych lokalnych duchownych – zwolenników Wacława, którzy nawet wcześniej zostali ekskomunikowali przez papieża Bonifacego VIII i zostali nazwani heretykami. Historyk Kristó Gyula przeanalizował królewskie dokumenty dekady i umieścił János na piątym lub szóstym najbardziej znaczących stronników króla Karola I. Sędzia królewski i zdrada János został wymieniony jako „desygnowany” (łac. deputatus) na sędziego królewskiego 10 marca 1311 r. Zakres kompetencji jego urzedu został już pominięty we wzmiance z 7 maja. Historyk Engel Paul uważał godność sędziego królewskiego za nic nieznaczącą w okresie Interregnum, przynajmniej od 1301 roku, gdy Królestwo Węgier zostało rozerwane na autonomiczne prowincje rządzone przez potężnych oligarchów. Przed mianowaniem János, z pewnością Péter był nazywany sędzią królewskim, który wydał dokument we wrześniu 1301 roku w Budzie w tym charakterze. Historyk Bertényi Sr. Iván twierdzi, że szlachcic służył na dworze Wacława. XVIII-wieczny Liber Dignitariorum Saecularium wymienia także pewnego Istvàna jako sędziów królewskich (prawdopodobnie od Karola I) w latach 1301–1304, który jednocześnie sprawował urząd ispána komiatu Sáros. Wice-sędzia królewski Tamás pojawił się także we współczesnych dokumentach w tym samym okresie, między 1302 a 1305 rokiem i nazwał siebie „sędzią królewskim króla Władysława [tj. Wacława]”. Według często nierzetelnego Liber Dignitariorum Saecularium, Csák Ugrin pełnił również funkcję sędziego królewskiego w latach 1304–1311 do śmierci. Bertényi zaakceptował tę informację, odnosząc się do niektórych danych, które odzwierciedlają jurysdykcję Ugrina w odosobnionych przypadkach. Jednak większość historyków, w tym biograf Jánosa Tóth Ildikó, akceptuje teorię Engel Pála i rozważa stanowisko sędziego królewskiego przez dekadę, aż trzecia koronacja Karola została wykonana zgodnie z prawem zwyczajowym w sierpniu 1310 roku. Tóth argumentuje, że Ugrin Csák pełnił swoją funkcję sądowniczą wyłącznie w swojej prowincji w Syrmi, a zatem nie zachował godności sędziego królewskiego. Plik:Ecseg égifotó.jpg Ruiny zamku Ecseg należącego do Jánosa Csáka aż do jego zdrady Podczas swojej kadencji jako sędzia królewski János mieszkał w Budzie i pełnił swą funkcję sądowniczą z kompetencjami ogólnokrajowymi. Na przykład był sędzią w sprawie dotyczącej szlachty komitatu Valkó w sierpniu 1313 r., podczas gdy przy innej okazji instruował kapitułę katedralną Alba Iulia w Rumunii podczas procesu o nieruchomości gruntowe oraz kapitułę katedralną Győr podczas dochodzenia. Historyk Tóth Ildikó podkreśla, że wiele spraw sądowych Jánosa było pierwotnie właściwością sądów w prowincjach oligarchicznych. Po ustanowieniu silnej władzy królewskiej, János przejął i prowadził te procesy. Był pierwszym sędzią królewskim, który położył duży nacisk na dowody materialne podczas swoich postępowań sądowych. Ostatni raz János był nazwany sędzią królewskim 12 lipca 1314 r. Zgodnie z przywilejem królewskim z następnego roku zdradził Karola I i przyłączył się do stronników swojego dalekiego krewnego, Csáka III. Máté, który był najbardziej zagorzałym wrogiem króla i faktycznie rządził niezależnie w północno-zachodnich okręgach królestwa. Motywacja János jest nieznana, ale w 1314 roku na dużą skalę zastępowano byłą elitę, gdy Karol postanowił walczyć z potęgą oligarchów (w tym czasie zwolniono także palatyna Jakuba Borsę) i wyznaczał swoich zwolenników na urzędy. Jak opowiada monarcha w 1324 r., Csák János spiskował z oligarchą przeciwko niemu i próbował oddać go w ręce Mateuszowi Csákowi. Gdy następca Jánosa, Lampert Hermán, objawił się już jako sędzia królewski we współczesnym rejestrze z 29 września 1313 r., rozpoczęła się debata naukowa na temat znaczenia wspomnianego dokumentu. Engel Paul ogłosił rok wydania i ustalił go na 29 września 1334 r. W przeciwieństwie do tego Bertényi Iván argumentował, że János spierał się z Hermanem Lampertem, jednocześnie zachowując godność do 1315 r., podobnie jak w przypadku wielu oligarchów tytułujący się bezprawnie podczas epoki feudalnej anarchii. Zarówno Tóth Ildikó, jak i Kristó Gyula odrzucili teorię Bertényi i poparli pomysł Engela z niewłaściwą datę. [12] Tak więc zdrada Jánosa miała miejsce latem 1314 r. Po nieudanej próbie uprowadzenia uciekł pod panowanie Máté Csáka, gdzie zmarł „nieszczęśliwie” przed 1324 r., jak określał to król. W tym roku Karol I rozdysponował wcześniej skonfiskowane ziemie Jánosa, które leżały w komitatach Peszt, Szolnok, Hont, Nógrád i Moson. Do tej pory János był także właścicielem (i być może sam zbudował) zamek Ecseg w komitacie Nógrád, który następnie stał się własnością Wulfinga I Haschendorfera i jego rodziny (później Szécsényi zburzyli fort). W liście darowizny z 1324 r. [[I. Károly|Karol I] nazwał swojego byłego dworzanina i sędziego „zdradzieckim Judaszem Iskariotą”. Przypisy Źródła Bertényi, Iván (1976). Az országbírói intézmény története a XIV. században [Historia instytucji sędziego królewskiego w XIV wieku]. Hungarian Academy of Sciences. ISBN 963-05-0734-X. Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I. [Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I]. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0. Kristó, Gyula (1999). I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [Arystokratyczna elita króla Karola I, 1301–1309]. Századok. Magyar Történelmi Társulat. 133 (1): str. 41–62. Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1. Tóth, Ildikó (1999). Károly Róbert első országbírója (Adalékok Csák János országbírói működéséhez) [Pierwszy sędzia królewski Karola Roberta: dane do funkcji Jánosa Csáka jako sędziego królewskiego]. W: Homonnai, Sarolta; Piti, Ferenc; Tóth, Ildikó (eds.). Tanulmányok a középkori magyar történelemről. Az I. Medievisztikai PhD-konferencia (Szeged, 1999. július 2.) előadásai. University of Szeged. str. 143–150. ISBN 963-482-421-8. Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.

Csák János (węg.) Jan Csák (pol.) — Koniuszy królewski Sędzia królewski — Koniuszy królewski Okres : (1) 1290, (2) 1297 Poprzednik 1. Borsa Jakab „Kopasz” 2. Csák Mate ?? Następca 1. Szécs II. Mikó 2. Rátót Kakas Sędzia królewski Okres od 1311 do 1314 Poprzednik Csák III. Ugrin Następca Hermány Lampert Dane biograficzne Ród Csák Pochodzenie węgierskie Państwo Królestwo Węgier w unii personalnej z Królestwem Chorwacji Urodziny data nieznana Śmierć przed 1324 Ojciec Csák Matka nieznana