Péc Apor: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - "importowane z angielskiej" na "przetłumaczone z angielskiej")
 
(Nie pokazano 19 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
'''Master of the horse 1280'''
+
[[Kategoria:1bold]]
−
[[Kategoria:50procent]]
+
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Apor_P%C3%A9c
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Apor_P%C3%A9c
Linia 20: Linia 20:
 
|współrządzący      =  
 
|współrządzący      =  
 
|następca          = brak informacji
 
|następca          = brak informacji
 +
}}
 +
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
 +
{{Redoslijed|
 +
|poprzednik        = [[xxx]]
 +
|gl_članak_funkcija = [[Koniuszy królewski]]<br>(1283)
 +
|współrządzący      =
 +
|następca          = [[xxx]]
 
}}
 
}}
  
Linia 28: Linia 39:
 
|następca          = [[Borsa Loránd]]
 
|następca          = [[Borsa Loránd]]
 
}}
 
}}
 +
 +
{|
 +
|
 +
|}
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
Linia 35: Linia 50:
 
|następca          = [[Ákos I. István]]
 
|następca          = [[Ákos I. István]]
 
}}
 
}}
 +
 +
{|
 +
|
 +
|}
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
Linia 42: Linia 61:
 
|następca          = [[Aba Amadé]]
 
|następca          = [[Aba Amadé]]
 
}}
 
}}
 +
 +
{|
 +
|
 +
|}
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
Linia 49: Linia 72:
 
|następca          = [[Borsa Kopasz]]
 
|następca          = [[Borsa Kopasz]]
 
}}
 
}}
−
 
  
 
{|  
 
{|  
Linia 55: Linia 77:
 
|}
 
|}
  
−
'''Péc Apor''', także ''Opour'' († 1307), węgierski '''baron''' i właściciel ziemski, który zajmował kilka świeckich urzędów za panowania królów Węgier: [[IV. László|Władysława IV]] i [[III. András|Andrzeja III]]. Był jednym z siedmiu baronów na początku XIV wieku, '''którzy tytułowali się''' palatynami.
+
'''Péc Apor''', także '''''Opour''''' (* nieznana, † 1307), węgierski szlachcic, właściciel ziemski, który zajmował kilka świeckich urzędów za panowania królów Węgier: [[IV. László|Władysława IV]] i [[III. András|Andrzeja III]]. Był jednym z siedmiu baronów na początku XIV wieku, którzy tytułowali się palatynami. '''[[koniuszy królewski]] w 1280 roku'''.
−
 
 
−
<small>'''Apor from the kindred Péc''' ({{lang-hu|Péc nembeli Apor}}; died 1307) was a Hungarian baron and landowner at the turn of the 13th and 14th centuries, who held several secular positions during the reign of kings [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]] and [[Andrew III of Hungary|Andrew III]]. He was one of the seven barons in the early 14th century, who were styled themselves [[Palatine of Hungary]]. </small>
 
  
 
==Rodzina==
 
==Rodzina==
  
−
Apor urodził się w gałęzi [[Zala]] rodu [[Péc]] jako syn [[ispán]]a (pochodzi) Marka (zm. po 1245 r.). Miał czworo rodzeństwa, w tym [[Péc Gergely|Grzegorza]], [[sędzia|sędziego królewskiego]] w 1288 r. i [[Péc III. Lucas|Łukasza III]], [[ispán]]a komitatu [[Zala]] od 1289 do 1291 r. [1] Miał także kilku wpływowych krewnych, w tym jego kuzyna Denisa, prawdopodobnie najpotężniejszego członka pokolenia. Apor zmarł bezdzietnie. [2]
+
Apor urodził się w gałęzi [[Zala]] rodu [[Péc]] jako syn ''[[ispán]]a'' (''comesa'') Marka († po 1245 r.). Miał czworo rodzeństwa, w tym [[Péc Gergely|Grzegorza]] – [[sędzia|sędziego królewskiego]] w 1288 r. i [[Péc III. Lucas|Łukasza III]] – ''[[ispán]]a'' komitatu [[Zala]] od 1289 do 1291 r.<ref name=Marko>Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 247.</ref> Miał także kilku wpływowych krewnych, w tym jego kuzyna [[Péc Dénes|Denisa]], prawdopodobnie najpotężniejszego członka swego pokolenia. Apor zmarł bezdzietnie.<ref>Engel: Genealógia (Genus Péc 1. Zala - gałąź)</ref>
−
 
 
−
<small>Apor (also Opour) was born into the Zala branch of the [[Péc (genus)|''gens'' Péc]] as the son of ''[[ispán]]'' (''comes'') Mark (d. after 1245). He had four siblings, including [[Gregory Péc|Gregory]], [[judge royal]] in 1288 and [[Lucas III Péc|Lucas]], ispán of [[Zala County (former)|Zala County]] from 1289 to 1291.{{sfn|Markó|2006|p=247}} He also had several influential relatives, including his cousin [[Denis Péc|Denis]], probably the most powerful member of the kindred. Apor died childless.<ref name="engel">Engel: ''Genealógia'' (Genus Péc 1. Zala branch)</ref> </small>
 
  
 
==Kariera==
 
==Kariera==
  
−
Apor rozpoczął karierę polityczną za panowania Władysława IV; w 1280 r. pełniąc funkcję [[koniuszy|koniuszego królewskiego]] i [[ispán]]a komitatu [[Zala]]. [3] Trzy lata później został mianowany [[wojewoda|wojewodą siedmiogrodzkim]] i [[ispán]]em komitatu [[Szolnok]] [4], gdy '''seria koncesji królewskich na arystokrację''' zmusiła [[Borsa Loránd|Rolanda Borsę]] do rezygnacji ze swojego województwa na rzecz Apora, mimo że posiadłości leżały głównie na Zadunaju. Według historyk rumuńskiego [[Sălăgean tudor|Tudora Sălăgeana]] Apor sprawował swój urząd spoza prowincji i „ustanowił reżim wyzysku na rzecz węgierskiej arystokracji”. Na podstawie współczesnych dokumentów Apor nigdy nie wykazywał zainteresowania Siedmiogrodem i nie nabywał tam ziem w swoim krótkoterminowym '''wojewodowaniu'''. Po śmierci [[Csák II. Máté|Mateusza II]] i [[Csák I. Péter|Piotra I]] Csáków do 1284 r. ich grupa baronialna, która narzuciła Apora jako wojewodę, rozpadła się, przez co wkrótce utracił on godność. Roland Borsa wrócił do Siedmiogrodu i ponownie przejął urząd w 1284 r. [5]
+
Apor rozpoczął karierę polityczną za panowania [[IV. László|Władysława IV]]; w 1280 r. pełniąc funkcję [[koniuszy|koniuszego królewskiego]] i ''[[ispán]]a'' komitatu [[Zala]].<ref name="Zsoldos2011a">Zsoldos, Attila (2011a). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 25, 35, 40, 58, 186, 233.</ref> Trzy lata później został mianowany [[wojewoda|wojewodą siedmiogrodzkim]] i ''[[ispán]]em'' komitatu [[Szolnok]]<ref name="Zsoldos2011a"/>, gdy wymusiła seria królewskich ustępstw na rzecz arystokracji zmusiła [[Borsa Loránd|Rolanda Borsę]] do rezygnacji ze swojego województwa na rzecz Apora, mimo że posiadłości leżały głównie na [[Zadunaje|Zadunaju]]. Według historyk rumuńskiego [[Sălăgean Tudor|Tudora Sălăgeana]] Apor sprawował swój urząd spoza prowincji i „ustanowił jedynie reżim wyzysku na korzyść węgierskiej arystokracji”. Na podstawie współczesnych mu dokumentów Apor nigdy nie wykazywał zainteresowania [[Siedmiogród|Siedmiogrodem]] i nie nabywał tam ziem w swoim krótkotrwałym pełnieniu funkcji wojewody. Po śmierci [[Csák II. Máté|Mateusza II]] i [[Csák I. Péter|Piotra I]] Csáków do 1284 r. ich grupa ''baronialna'', która narzuciła Apora jako wojewodę, rozpadła się, przez co wkrótce utracił on godność. Roland Borsa wrócił do Siedmiogrodu i ponownie przejął urząd wojewody w 1284 r.<ref>Sălăgean, Tudor (2016). ''Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregational System''. str. 133–134.</ref>
−
 
 
−
<small>Apor Péc began his political career during the reign of Ladislaus IV; he served as [[Master of the horse (Kingdom of Hungary)|Master of the horse]] and ''ispán'' of Zala County in 1280.{{sfn|Zsoldos|2011a|pp=58, 233}} Three years later, he was appointed [[Voivode of Transylvania]] and ''ispán'' of [[Szolnok County]],{{sfn|Zsoldos|2011a|p=40}} when a series of royal concessions to the aristocracy forced [[Roland Borsa]] to resign his voivodeship in favour of Apor Péc, even though his estates laid mainly in [[Transdanubia]]. According to Romanian historian Tudor Sălăgean, Apor exerted his office from outside the province and "merely instituted an exploitation regime to the benefit of the Hungarian aristocracy". Based on the contemporary documents, Apor  never demonstrated any interest in Transylvania, and he did not acquire lands there during his short-term voivodeship. Following the death of [[Matthew II Csák|Matthew II]] and [[Peter I Csák]] by 1284, their baronial group which imposed Apor as voivode broke apart, thus he lost his dignity soon. Roland Borsa returned to [[Transylvania]] and retook the office in 1284.{{sfn|Sălăgean|2016|pp=133–134}} </small>
 
  
 
[[File:Rezi - Castle.jpg|thumb|left|Zamek [[Rezi]], który został przejęty przez Apora Péca około 1290 roku]]
 
[[File:Rezi - Castle.jpg|thumb|left|Zamek [[Rezi]], który został przejęty przez Apora Péca około 1290 roku]]
  
−
Gdy król Władysław IV poprowadził kampanię przeciwko [[Kőszegi Iván|Iwanowi Kőszegowi]] i schwytał Iwana w 1286 r., Apor, w sojuszu z [[Kőszegi I. Miklós|Mikołajem I Kőszegim]], obległ i zajął zamek '''[[Pressburg]]''' (Bratysława; dziś Bratysława, Słowacja), zdewastowany zima tego roku. Jednak miejscowy szlachcic, wice-ispán Jan Csukárdi zebrał swoich krewnych i przy ich pomocy pokonał armię Apora, która doznała poważnych obrażeń podczas bitwy. Po tym Csukárdi odbił zamek Pressburg. [1] Apor stracił wpływy polityczne na kilka lat po tej zdradzie. Był uważany za silnego sojusznika potężnej rodziny [[Kőszegi]] w drugiej połowie lat osiemdziesiątych [6]. Według '''raportu''' Apor dokonał inwazji i zajął zamek [[Rezi]] i okoliczne ziemie z Tiba Tomaj około 1290 r. [7]
+
Gdy król [[IV. László|Władysław IV]] rozpoczął kampanię przeciwko [[Kőszegi Iván|Iwanowi Kőszegowi]] i pojmał Iwana w 1286 r., Apor, w sojuszu z [[Kőszegi I. Miklós|Mikołajem I Kőszegim]], obległ i zajął zamek Pozsony (Bratysława; dziś Bratysława, Słowacja), zdewastowany zima tego roku. Jednak miejscowy szlachcic, wice-''[[ispán]]'' Jan Csukárdi zebrał swoich krewnych i przy ich pomocy pokonał armię Apora, która doznała poważnych strat podczas bitwy. Po tym Csukárdi odbił zamek Pozsony.<ref name=Marko/> Apor stracił wpływy polityczne na kilka lat po tej zdradzie. Był uważany za silnego sojusznika potężnego rodu [[Kőszegi]] w drugiej połowie lat osiemdziesiątych<ref name="Szőcs">Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [''Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342'']. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 95, 222.</ref>. Według dokumentu Apor dokonał inwazji i zajął zamek [[Rezi]] i okoliczne ziemie z Tiba Tomaj około 1290 r.<ref name="Engel">Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I'' [''Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 2, 400, 441, 470.</ref>
  
−
<small>When king Ladislaus IV led a campaign against [[Ivan Kőszegi]] and captured [[Kőszeg]] in 1286, Apor Péc, in alliance with [[Nicholas I Kőszegi|Nicholas Kőszegi]], besieged and occupied the castle of [[Pressburg]] (''Pozsony''; today Bratislava, [[Slovakia]]), as well as devastated its surrounding area in winter that year. However a local noble, vice-''ispán'' [[John Csukárdi]] gathered his relatives and their forces and defeated the army of Péc, who seriously injured during the battle. After that Csukárdi reconquered the castle of Pressburg.{{sfn|Markó|2006|p=247}} Apor Péc lost his political influence for several years after this betrayal. He was considered a strong ally of the powerful [[Kőszegi family]] in the second half of the 1280s.{{sfn|Szőcs|2014|p=222}} According to a report, Apor invaded and seized the castle of [[Rezi]] and its surrounding lands from Tiba Tomaj around 1290.{{sfn|Engel|1996|p=400}} </small>
+
Po koronacji [[III. András|Andrzeja III]] nominalnie poparł wysiłki króla. Pełnił funkcję ''[[ispán]]a'' komitatu [[Pozsony]] w latach 1291–1292.<ref name="Zsoldos2011a"/> W tym charakterze on i jeden z jego braci, Łukasz zajęli siłą zamek [[Tátika]], należący do diecezji Veszprém i zbudowany przez [[Kaplon Zlaudus|Zlaudusa Kaplona]] kilkadziesiąt lat wcześniej. Biskup [[Rád Benedek|Benedykt Rád]] bezskutecznie sprzeciwił się temu na dworze królewskim. Zamek został jednak utracony przez ród Kőszegi do 1314 r., gdy fort był własnością [[Kőszegi András|Andrzeja Kőszegiego]]. Zamek Tátika został przywrócony pierwotnemu właścicielowi dopiero po upadku rodu Kőszegich<ref name="Engel" />.
  
−
Po koronacji Andrzeja III nominalnie poparł wysiłki króla. Pełnił funkcję [[ispán]]a komitatu [[Pozsony]] w latach 1291–1292. [8] W tym charakterze on i jeden z jego braci, Łukasz zajęli siłą zamek [[Tátika]], należący do diecezji Veszprém i zbudowany przez [[Kaplon Zlaudus|Zlaudusa Jáka]] kilkadziesiąt lat wcześniej. Biskup [[Rád Benedek|Benedykt Rád]] bezskutecznie sprzeciwił się na dworze królewskim. Zamek został jednak utracony przez rodzinę Kőszegi do 1314 r., gdy fort był własnością [[Kőszegi András|Andrzeja Kőszegiego]]. Zamek Tátika został przywrócony pierwotnemu właścicielowi dopiero po upadku '''domu''' Kőszegich [9].
+
Apor pełnił funkcję [[sędzia|sędziego królewskiego]] od 1293 do 1297 roku.<ref name=Zsoldos2011a/> Do tego czasu znaczenie tego stanowiska uległo pogorszeniu, ponieważ Węgry znajdowały się w stanie ciągłej anarchii w drugiej połowie panowania króla Andrzeja. Równolegle jego zastępca, wice-sędzia królewski [[Devecseri Martin|Martin Devecseri]] był uważany za osobiście wyznaczonego poufnego eksperta monarchy, a on sam objął skuteczną funkcję sądową. Zgodnie ze współczesnymi obyczajami Devecseri przejął pieczęć swojego nominalnego przełożonego, ale ''de facto'' był przedstawicielem monarchy. Na przykład Apor wyznaczył notariusza do sądu, który zamieszkiwał w Budzie, reprezentował jego interesy, które odzwierciedlały instytucjonalną niezależność Devecseriego od niego<ref>Szőcs, Tibor (2015). ''Egy (nem) tipikus alországbíró a késő Árpád-korból: Devecseri Emych fia Márton'' [''(Nie) Typowy vice-sędzia królewski w późnym czasach Arpadów: Martin, syn Emycha z Devecser'']". Acta Universitatis Szegediensis: Acta historica. str. 53–54.</ref>.
  
−
<small>After the coronation of Andrew III, he supported the king's efforts nominally. He served as ''ispán'' of [[Pozsony County]] between 1291 and 1292.{{sfn|Zsoldos|2011a|p=186}} In this capacity, he and one of his brothers, Lucas conquered by force the Tátika Castle which owned by the [[Archdiocese of Veszprém|Diocese of Veszprém]] and built by [[Zlaudus Kaplon|Zlaudus Ják]] decades earlier. The bishop, [[Benedict Rád]] vainly objected at the royal court. However the castle was lost to the Kőszegi family by 1314, when [[Andrew Kőszegi]] owned the fort. Tátika Castle has been restored to its original owner only after the fall of the Kőszegis' domain.{{sfn|Engel|1996|p=441}} </small>
+
[[File:Tátika várrom (11093. számú műemlék).jpg|thumb|right|Ruiny zamku [[Tátika]], który został przejęty przez Apora i jego brata [[Lucas III Péc|Łukasza]] około 1291 r.]]
  
−
Apor pełnił funkcję [[sędzia|sędziego królewskiego]] od 1293 do 1297 roku. [10] Do tego czasu znaczenie tego stanowiska uległo pogorszeniu, ponieważ Węgry znajdowały się w stanie ciągłej anarchii w drugiej połowie panowania Andrzeja. Równolegle jego zastępca, wice-sędzia królewski [[Devecseri Martin|Marcin Devecseri]] był uważany '''za osobiście wyznaczonego poufnego eksperta monarchy''', a on sam objął skuteczną funkcję sądową. Zgodnie ze współczesnymi obyczajami Devecseri '''przyjął''' pieczęć swojego nominalnego przełożonego, ale ''de facto'' był przedstawicielem monarchy. Na przykład Apor wyznaczył notariusza do sądu, który zamieszkiwał w Budzie, reprezentować jego interesy, które '''odzwierciedlają instytucjonalną niezależność Devecseriego od niego''' [11].
+
Utrzymując krótkotrwały system dualności w celu uniknięcia walki o władzę, która charakteryzowała późne panowanie Andrzeja III, Apor został [[palatyn]]em Węgier dla [[Przeddunaje|Przedunaja]] (łac. ''palatinus citradanubialis'') - podczas gdy [[Rátót II. Loránd|Roland II Rátót]] był odpowiedzialny za [[Zadunaje]] w 1298 r., pełniąc ten urząd do przyszłego roku.<ref name="Zsoldos2011a">Zsoldos, Attila (2011a). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 25, 35, 40, 58, 186, 233.</ref> W kontekście współczesnym oznaczało to, że Apor sprawował jurysdykcję nad Zachodnimi Węgrami w tym charakterze, podczas gdy Roland II Rátót nadzorował komitaty we wschodnich Węgrzech (ponieważ „Zadunaje” miało inne znaczenie niż obecnie)<ref name="Szőcs" />.
  
−
<small>He served as judge royal from 1293 to 1297.{{sfn|Zsoldos|2011a|p=35}} By that time, the importance of the position had deteriorated, since Hungary was in a state of constant anarchy during the second half of Andrew's reign. In parallel with this, his deputy, vice-judge royal [[Martin Devecseri]] was considered the monarch's personally appointed confidential expert, and himself took an effective judicial role. In accordance with contemporary customs, Devecseri adopted the seal of his nominal superior, but he was ''[[de facto]]'' the monarch's representative. For instance, Apor Péc nominated a notary to the judicial court, which resided in [[Buda]], to represent his interests, which reflected Devecseri's institutional independence from him.{{sfn|Szőcs|2015|pp=53–54}} </small>
+
Śmierć Andrzeja i wymarcie dynastii [[Arpadowie|Arpadów]] oznaczało erę ''[[interregnum]]'' (1301–1310), podczas którego wybuchła wojna domowa między różnymi pretendentami do tronu: [[I. Károly|Karolem]] z Anjou, [[Wacław]]em z Czech i [[Otto]]nem z Bawarii – trwająca siedem lat lat. Apor był wymieniany jako „baron” w różnych momentach w tym okresie.<ref name="Engel" /> Popierając jego roszczenia do tronu węgierskiego, był stronnikiem Karola przynajmniej od 1302 r., ale przypuszczano, że Apor złożył przysięgę wierności już w 1301 r., po śmierci Andrzeja. Brał udział w nieudanym oblężeniu Budy we wrześniu 1302 r.<ref name="Kristó">Kristó, Gyula (1999). ''I. Károly király főúri elitje (1301–1309)'' [''Arystokratyczna elita króla Karola I, 1301–1309'']. Századok. Magyar Történelmi Társulat. 133 (1): str. 42, 45, 50.</ref> Apor został po raz pierwszy nazwany [[palatyn]]em w dokumencie wydanym 13 sierpnia.<ref name="Engel" /> W pierwszej dekadzie XIV wieku siedmiu baronów używało tego tytułu jednocześnnie. Większość historyków, w tym [[Kristó Gyula|Gyula Kristó]] i [[Szűcs Jenő|Jenő Szűcs]] rozważali czy baronowie: [[Csák III. Máté|Mateusz III Csák]] [[Aba Amadé|Amadeusz Aba]], [[Kőszegi Iván|Ivan Kőszegi]], [[Ákos István|Stefan Ákos]], [[Borsa Jakab|Jakub Borsa]], [[Rátót Loránd|Roland Rátót]] i sam Apor arbitralnie biorąc sobie tytuł; przez jego nadużywanie, doprowadzili do dewaluacji<ref name="Kristó" />. Jednak historyk [[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] opracował specjalną teorię. Gdy Andrzej III utworzył ligę ze swoimi wrogami, grupa potężnych władców, w tym Kőszegi, Mateusz Csák i [[Borsa Loránd|Roland Borsa]] - wezwali [[Karol II|Karola II]] z Neapolu do wysłania 12-letniego [[I. Károly|Karola]] z Anjou na Węgry, aby został królem, zgodnie z ''[[Chronicon Pictum]]''. Młody książę wysiadł w Splicie w sierpniu 1300 r., wspierany przez większość chorwackich i slawońskich władców. Jednak Iwan Kőszegi i Mateusz III Csák wkrótce połączyli się z Andrzejem, co uniemożliwiło Karolowi odniesienie sukcesu. Zsoldos argumentował, że Andrzej III zawarł nowy feudalny kontrakt z baronami latem 1300 roku: Mateusz III Csák i Iwan Kőszegi stali się „wiecznymi” palatynami, a Andrzej zaakceptował ich zwierzchnictwo nad prowincjami, Amadeusz Aba i Stefan Ákos również otrzymali ten przywilej. Oprócz nich dwaj współ-palatyni z poprzedniego roku, Roland II Rátót i Apor również otrzymali tytuły jako przeciwwaga, zgodnie z teorią Zsoldosa. Dlatego historyk uważa, że Apor nosił już godność palatyna od ostatniego roku panowania Andrzeja.<ref name="Zsoldos2011b">Zsoldos, Attila (2011b). ''III. András hat nádora'' [''Sześciu palatynów Andrzeja IIII'']. W: Cabello, Juan; C. Tóth, Norbert (red.). ''Erősségénél fogva várépítésre való: Tanulmányok a 70 éves Németh Péter tiszteletére'' [''Jest to bardzo dobre miejsce na zamek: studia dla 70-letniego Pétera Németha'']. Szabolcs-Szatmár-Bereg Megyei Önkormányzat Múzeumok Igazgatósága. str. 292, 296, 298.</ref> W związku z tym osoby ubiegające się o tron ​​węgierski odziedziczyły ostatnią decyzję Andrzeja i zostali zmuszeni do zaakceptowania ''status quo''. Jak podkreślał Zsoldos, oligarchowie uznawali się nawzajem, oprócz monarchów, władz katedralnych i innych instytucji. Jedną z podstaw teorii Zsoldosa jest fakt, że Roland II Rátót i - jeszcze bardziej - Apor byli uważani za znacznie mniej ważne osoby niż, na przykład, Mateusz III Csák lub Amadeusz Aba. Jednak inni umiarkowanie wpływowi baronowie nie poszli za przykładem Apora i Rolanda, a nikt inny nie uważał się za palatyna poza nimi dwoma. W dokumencie królewskim z 1307 r. Karol odnosił się także do Apora jako do palatyna<ref name="Zsoldos2011b">Zsoldos, Attila (2011b). ''III. András hat nádora'' [''Sześciu palatynów Andrzeja IIII'']. W: Cabello, Juan; C. Tóth, Norbert (red.). ''Erősségénél fogva várépítésre való: Tanulmányok a 70 éves Németh Péter tiszteletére'' [''Jest to bardzo dobre miejsce na zamek: studia dla 70-letniego Pétera Németha'']. Szabolcs-Szatmár-Bereg Megyei Önkormányzat Múzeumok Igazgatósága. str. 292, 296, 298.</ref>. Po trzeciej koronacji Karola, która została przeprowadzona w pełni zgodnie z prawem zwyczajowym, 27 sierpnia 1310 r., król uznawał za palatyna tylko Jakuba Borsę, który został powołany na to stanowisko w 1306 r. przez Karola. Apor już wówczas nie żył.<ref name="Zsoldos2011b">Zsoldos, Attila (2011b). ''III. András hat nádora'' [''Sześciu palatynów Andrzeja IIII'']. W: Cabello, Juan; C. Tóth, Norbert (red.). ''Erősségénél fogva várépítésre való: Tanulmányok a 70 éves Németh Péter tiszteletére'' [''Jest to bardzo dobre miejsce na zamek: studia dla 70-letniego Pétera Németha'']. Szabolcs-Szatmár-Bereg Megyei Önkormányzat Múzeumok Igazgatósága. str. 292, 296, 298.</ref>
  
−
[[File:Tátika várrom (11093. számú műemlék).jpg|thumb|right|Ruiny zamku [[Tátika]], który został przejęty przez Apora i jego brata [[Lucas III Péc|Łukasza]] około 1291 r.]]
+
Pomimo wczesnego poparcia Karola, Apor pozostał drugorzędnym członkiem królewskiego dworu. W 1302 r. nadal zajmował czwarte miejsce na liście stronników Karola. Dwa lata później zajął dopiero ósme miejsce, pomimo swojego prestiżowego tytułu<ref name="Kristó" />. Apor został po raz ostatni wspomniany jako żyjący osoba w 1307 roku. Jest prawdopodobne, że zmarł w tym roku, ponieważ nie był obecny na zjeździe w [[Rákos]] 10 października 1307 roku, który potwierdził prawa Karola do tronu<ref name="Kristó" />.
  
−
Utrzymując krótkotrwały system dualności w celu uniknięcia walki o władzę, która charakteryzowała późne panowanie Andrzeja III, Apor został [[palatyn]]em Węgier dla [[Przeddunaje|Przedunaja]] (łac. ''palatinus citradanubialis'') - podczas gdy [[Rátót II. Loránd|Roland Rátót]] był odpowiedzialny za [[Zadunaje]] - w 1298 r. pełnił ten urząd do przyszłego roku [12] W kontekście współczesnym oznaczało to, że Apor sprawował jurysdykcję nad Zachodnimi Węgrami w tym charakterze, podczas gdy Roland Rátót nadzorował komitaty we wschodnich Węgrzech (ponieważ „Zadunaje” miało inne znaczenie niż obecnie) [13].
+
==Źródła==
 +
* Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I'' [''Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I'']. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0.
  
−
<small>Maintaining the short-lived dual system in the dignity in order to avoid power struggle, which characterized the late reign of Andrew III, Apor Péc became [[Palatine of Hungary]] for the Cisdanubian region ({{lang-la|palatinus citradanubialis}}) – simultaneously [[Roland II Rátót|Roland Rátót]] was responsible for Transdanubia – in 1298 and held that office until the next year.{{sfn|Zsoldos|2011a|p=25}} In the contemporary context, this meant that Apor had jurisdiction over Western Hungary in this capacity, while Roland Rátót supervised the counties in Eastern Hungary (as "Transdanubia" had a different meaning than present days).{{sfn|Szőcs|2014|p=95}} </small>
+
* Kristó, Gyula (1999). ''I. Károly király főúri elitje (1301–1309)'' [''Arystokratyczna elita króla Karola I, 1301–1309'']. Századok. Magyar Történelmi Társulat. 133 (1): 41–62.
  
−
== 1 ==
+
* Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
  
−
Śmierć Andrzeja i wymarcie dynastii [[Árpád|Arpadów]] oznaczało erę ''[[interregnum]]'' (1301–1310), podczas którego wybuchła wojna domowa między różnymi pretendentami do tronu - [[I. Károly|Karolem]] z Anjou, [[Wacław]]a z Czech i [[Otto]] z Bawarii - trwającą siedem lat lat. Apor był wymieniany jako „baron” w różnych chwilach w tych czasie. [14] Popierając jego roszczenia do tronu węgierskiego, był stronnikiem Karola przynajmniej od 1302 r., ale przypuszczano, że Apor złożył przysięgę wierności już w 1301 r., po śmierci Andrzeja. Brał udział w nieudanym oblężeniu Budy we wrześniu 1302 r. [15] Apor został po raz pierwszy nazwany [[palatyn]]em w dokumencie wydanym 13 sierpnia. [16] W pierwszej dekadzie XIV wieku siedmiu baronów zachowało godność jednocześnie. Większość historyków [[Kristó Gyula|Gyula Kristó]] i [[Szűcs Jenő|Jenő Szűcs]] uważa, że baronowie [[Csák III. Máté|Mateusz III Csák]] tylko [[Aba Amadé|Amadeusz Aba]], [[Kőszegi Iván|Ivan Kőszegi]], [[Ákos István|Stefan Ákos]], [[Borsa Jakab|Jakub Borsa]], [[Rátót Loránd|Roland Rátót]] i sam Apor arbitralnie wzięli sobie tytuł i przez ich nadużywanie, doprowadzili do dewaluacji [17]. Jednak historyk [[Zsoldos Attila|Attila Zsoldos]] opracował specjalną teorię. Gdy Andrzej III utworzył ligę ze swoimi wrogami, grupa potężnych władców - w tym Kőszegi, Mateusz Csák i [[Borsa Loránd|Roland Borsa]] - wezwali [[Karol II|Karola II]] z Neapolu do wysłania 12-letniego [[I. Károly|Karola]] z Anjou na Węgry by zostł królem, zgodnie z [[Chronicon Pictum]]. Młody książę wysiadł w Splicie w sierpniu 1300 r., wspierany przez większość chorwackich i slawońskich władców. Jednak Kőszegi i Mateusz Csák wkrótce połączyli się z Andrzejem, co uniemożliwiło Karolowi odniesienie sukcesu. Zsoldos argumentował, że Andrzej III zawarł nowy feudalny kontrakt z baronami latem 1300 roku: Mateusz Csák i Iwan Kőszegi stali się „'''wiecznymi'''” palatynami, a Andrzej zaakceptował ich zwierzchnictwo nad prowincjami, Amadeusz Aba i Stefan Ákos również otrzymali ten przywilej. Oprócz nich dwaj współ-palatyni z poprzedniego roku, Roland Rátót i Apor również otrzymali tytuły jako przeciwwaga, zgodnie z teorią Zsoldosa. Dlatego historyk uważa, że Apor nosił już godność palatyna od ostatniego roku panowania Andrzeja. [18]. W związku z tym osoby ubiegające się o tron ​​węgierski odziedziczyły ostatnią decyzję Andrzeja i zostali zmuszeni do zaakceptowania status quo. Jak podkreślał Zsoldos, oligarchowie '''postrzegali''' się nawzajem, '''oprócz monarchów, rozdziałów katedralnych i innych instytucji'''. Jedną z podstaw teorii Zsoldosa jest fakt, że Roland Rátót i - jeszcze bardziej - Apor byli uważani za znacznie mniej ważne osoby niż, na przykład, Mateusz Csák lub Amadeusz Aba. Jednak inni umiarkowanie wpływowi baronowie nie poszli za przykładem Apora i Rolanda, a nikt inny nie uważał się za palatyna poza nimi dwoma. W dokumencie królewskim z 1307 r. Karol odnosił się także do Apora jako do palatyna [19]. Po trzeciej koronacji Karola, która została przeprowadzona w pełni zgodnie z prawem zwyczajowym, jest 27 sierpnia 1310 r., król '''uważał''' za palatyna tylko Jakuba Borsę, który został powołany na to stanowisko w 1306 r. przez Karola. Apor już wówczas nie żył. [20]
+
* Sălăgean, Tudor (2016). ''Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregational System''. ISBN 978-90-04-24362-0.
  
−
<small>Andrew's death and the extinction of the [[Árpád dynasty]] marked the era of the Interregnum (1301–1310), when civil war between various claimants to the throne —[[Charles I of Hungary|Charles of Anjou]], [[Wenceslaus III of Bohemia|Wenceslaus of Bohemia]], and [[Otto III, Duke of Bavaria|Otto of Bavaria]] — broke out and lasted for seven years. Apor Péc was mentioned as a "''baron''" in various times in those period.{{sfn|Engel|1996|p=470}} Supporting his claim to the Hungarian throne, he was a partisan of Charles at least since 1302, but it is presumable that Apor took an oath of allegiance to him already in 1301, following Andrew's death. He participated in the unsuccessful siege of Buda in September 1302.{{sfn|Kristó|1999|p=45}} Apor was first styled as Palatine in a document issued on August 1304.{{sfn|Engel|1996|p=2}} In the first decade of the 14th century, seven barons held the dignity simultaneously. Majority of the historians, including [[Gyula Kristó]] and [[Jenő Szűcs]], considered, these barons, [[Matthew III Csák]], [[Amadeus Aba]], Ivan Kőszegi, [[Stephen Ákos]], [[James Borsa]], Roland Rátót and Apor himself were arbitrarily took and used the title, which marked its devaluation.{{sfn|Kristó|1999|p=50}} However, historian Attila Zsoldos developed a special theory. When Andrew III formed a league against his enemies, a group of powerful lords — including the Kőszegis, Matthew Csák and Roland Borsa — urged [[Charles II of Naples]] to send his grandson, the 12-year-old Charles of Anjou, to Hungary in order to become king, according to the ''[[Chronicon Pictum|Illuminated Chronicle]]''. The young prince disembarked in [[Split, Croatia|Split]] in August 1300, supported by most Croatian and Slavonian lords. However, the Kőszegis and Matthew Csák were shortly reconciled with Andrew, preventing Charles' success. Zsoldos argued Andrew III entered into a new feudal contract with the barons in the summer of 1300: Matthew Csák and Ivan Kőszegi became "perpetual" Palatines and Andrew accepted their suzerainty over their provinces, while the king's two most powerful partisans, Amadeus Aba and Stephen Ákos were also granted this privilege. In addition to them, two co-palatines of the previous year, Roland Rátót and Apor Péc also received the title as a counterweight, according to Zsoldos' theory. Therefore the historian considers Apor already bore the dignity of Palatine since the last regnal year of Andrew.{{sfn|Zsoldos|2011b|p=296}} Accordingly, the claimants to the Hungarian throne inherited Andrew's last decision, and they were forced to accept the ''[[status quo]]''. As Zsoldos emphasized the oligarchs recognized each other's titles, in addition to the monarchs, cathedral chapters and other institutions. One of the basis of Zsoldos' theory is the fact that Roland Rátót and – even more – Apor Péc were considered as much less important persons than, for instance Matthew Csák or Amadeus Aba. Still, other moderately influential lords did not follow the example of Apor and Roland, and nobody else were styled as palatine beyond two of them. In a royal document from 1307, Charles also referred to Apor as palatine.{{sfn|Zsoldos|2011b|p=292}} After Charles' third coronation, which was performed in full accordance with customary law, on 27 August 1310, the king recognized only James Borsa as Palatine, who was appointed to the position in 1306 by Charles. Apor Péc was deceased by then.{{sfn|Zsoldos|2011b|p=298}} </small>
+
* Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [''Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342'']. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9.
  
−
Pomimo wczesnego poparcia Karola, Apor pozostał drugorzędnym członkiem królewskiego dworu. W 1302 r. nadal zajmował czwarte miejsce na liście stronników Karola. Dwa lata później zajął dopiero ósme miejsce, pomimo swojego prestiżowego tytułu [21]. Apor został po raz ostatni wspomniany jako '''żyjący osoba''' w 1307 roku. Jest prawdopodobne, że zmarł w tym roku, ponieważ nie był obecny na zjeździe  w [[Rákos]] 10 października 1307 roku, który potwierdził prawa Karola do tronu [15].
+
* Szőcs, Tibor (2015). ''Egy (nem) tipikus alországbíró a késő Árpád-korból: Devecseri Emych fia Márton'' [''(Nie) Typowy vice-sędzia królewski w późnym czasach Arpadów: Martin, syn Emycha z Devecser'']". Acta Universitatis Szegediensis: Acta historica. 138: 41–62. ISSN 0324-6965.
  
−
<small>Despite he was an early supporter of Charles, Apor remained a second-degree member of his royal court. In 1302, he was still ranked to the fourth place in a list of Charles' partisans. Two years later, he was ranked only to the eight place despite his prestigious title.{{sfn|Kristó|1999|p=42}} Apor was last mentioned as a living person in 1307. It is plausible, he died in that year, as he was not present at the Diet of Rákos on 10 October 1307, which confirmed Charles' claim to the throne.{{sfn|Kristó|1999|p=45}} </small>
+
* Zsoldos, Attila (2011a). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.
  
−
==Źródła==
+
* Zsoldos, Attila (2011b). ''III. András hat nádora'' [''Sześciu palatynów Andrzeja IIII'']. W: Cabello, Juan; C. Tóth, Norbert (red.). ''Erősségénél fogva várépítésre való: Tanulmányok a 70 éves Németh Péter tiszteletére'' [''Jest to bardzo dobre miejsce na zamek: studia dla 70-letniego Pétera Németha'']. Szabolcs-Szatmár-Bereg Megyei Önkormányzat Múzeumok Igazgatósága. str. 289–299. ISBN 978-963-7220-75-3.
−
*Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I'' [Secular Archontology of Hungary, 1301–1457, Volume I] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN [[963-8312-44-0]].
 
−
*Kristó, Gyula (1999). "I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [The Aristocratic Elite of King Charles I, 1301–1309]". Századok. Magyar Történelmi Társulat. 133 (1): 41–62.
 
−
*Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig: Életrajzi Lexikon'' [Great Officers of State in Hungary from King Saint Stephen to Our Days: A Biographical Encyclopedia] (po węgiersku). Helikon Kiadó. ISBN [[963-208-970-7]].
 
−
*Sălăgean, Tudor (2016). ''Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregational System''. ISBN [[978-90-04-24362-0]].
 
−
*Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [An Early History of the Palatinal Institution: 1000–1342] (po węgiersku). Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN [[978-963-508-697-9]].
 
−
*Szőcs, Tibor (2015). "Egy (nem) tipikus alországbíró a késő Árpád-korból: Devecseri Emych fia Márton [''A (Non) Typical Vice-Judge Royal in the Late Arpadian Age: Martin, son of Emych of Devecser'']". Acta Universitatis Szegediensis: Acta historica (po węgiersku). 138: 41–62. ISSN [[0324-6965]].
 
−
*Zsoldos, Attila (2011a). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Secular Archontology of Hungary, 1000–1301] (po węgiersku). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN [[978-963-9627-38-3]].
 
−
*Zsoldos, Attila (2011b). "III. András hat nádora [The Six Palatines of Andrew III]". In Cabello, Juan; C. Tóth, Norbert (eds.). ''Erősségénél fogva várépítésre való: Tanulmányok a 70 éves Németh Péter tiszteletére'' [It is Very Well Placed for a Castle: Studies for the 70-year-old Péter Németh] (po węgiersku). Szabolcs-Szatmár-Bereg Megyei Önkormányzat Múzeumok Igazgatósága. str. 289–299. ISBN [[978-963-7220-75-3]].
 
  
 
==Przypisy==
 
==Przypisy==
Linia 116: Linia 125:
 
|
 
|
 
{{Urzędnik infobox
 
{{Urzędnik infobox
−
  |urzędnik          = Péc Apor
+
  |urzędnik          = Péc Apor (węg.)
 
  |imiona            =  
 
  |imiona            =  
−
  |tytulatura        = Koniuszy królewski<br>Wojewoda Siedmiogrodu<br>Sędzia królewski<br>Palatyn Królestwa Węgier
+
  |tytulatura        = [[Koniuszy królewski]]<br>[[Wojewoda Siedmiogrodu]]<br>[[Sędzia królewski]]<br>[[Palatyn Królestwa Węgier]]
 
  |grafika          =  
 
  |grafika          =  
 
  |opis grafiki      =  
 
  |opis grafiki      =  
Linia 131: Linia 140:
 
  |1. do            = 1280
 
  |1. do            = 1280
 
  |1. powołanie      =  
 
  |1. powołanie      =  
−
  |1. poprzednik    = brak informacji
+
  |1. poprzednik    = [[brak informacji]]
−
  |1. następca      = brak informacji
+
  |1. następca      = [[brak informacji]]
  
 
  |2. tytuł          = [[Wojewoda Siedmiogrodu]]
 
  |2. tytuł          = [[Wojewoda Siedmiogrodu]]
Linia 159: Linia 168:
 
  |rodzina          =  
 
  |rodzina          =  
 
  |pochodzenie      = węgierskie
 
  |pochodzenie      = węgierskie
−
  |państwo          = [[Królestwo Węgier]]<br>w unii personalnej<br>z [[Królestwem Chorwacji]]
+
  |państwo          = [[Królestwo Węgier]]
 
  |data urodzenia    = data nieznana
 
  |data urodzenia    = data nieznana
 
  |miejsce urodzenia =  
 
  |miejsce urodzenia =  
Linia 184: Linia 193:
 
{{SORTUJ:Pec, Apor}}
 
{{SORTUJ:Pec, Apor}}
  
−
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
+
[[Kategoria:Péc]]
 +
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
 
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
−
[[Kategoria:Rody]]
+
[[Kategoria:Urzędnicy]]
−
[[Kategoria:Ród Péc]]
 
−
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
 
−
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
 
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
 
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
Linia 195: Linia 202:
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Wojewodowie Siedmiogrodu]]
 
[[Kategoria:Wojewodowie Siedmiogrodu]]
 +
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 +
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Zmarli w 1307]]
 
[[Kategoria:Zmarli w 1307]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIV wieku]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIV wieku]]

Aktualna wersja na dzień 17:27, 7 mar 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Koniuszy królewski
(1280) 		Następca:
brak informacji brak informacji
Poprzednik: Koniuszy królewski
(1283) 		Następca:
xxx xxx
Poprzednik: Wojewoda Siedmiogrodu
(1283) 		Następca:
Borsa Loránd Borsa Loránd
Poprzednik: Sędzia królewski
(1293-1297) 		Następca:
Hont-Pázmány Tamás Ákos I. István
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1298-1299)
Współrządzący:
Rátót II. Loránd 		Następca:
Kőszegi I. Miklós Aba Amadé
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1304-1307) 		Następca:
Rátót II. Loránd Borsa Kopasz

Péc Apor, także Opour (* nieznana, † 1307), węgierski szlachcic, właściciel ziemski, który zajmował kilka świeckich urzędów za panowania królów Węgier: Władysława IV i Andrzeja III. Był jednym z siedmiu baronów na początku XIV wieku, którzy tytułowali się palatynami. koniuszy królewski w 1280 roku.

Rodzina

Apor urodził się w gałęzi Zala rodu Péc jako syn ispána (comesa) Marka († po 1245 r.). Miał czworo rodzeństwa, w tym Grzegorza – sędziego królewskiego w 1288 r. i Łukasza III – ispána komitatu Zala od 1289 do 1291 r.[1] Miał także kilku wpływowych krewnych, w tym jego kuzyna Denisa, prawdopodobnie najpotężniejszego członka swego pokolenia. Apor zmarł bezdzietnie.[2]

Kariera

Apor rozpoczął karierę polityczną za panowania Władysława IV; w 1280 r. pełniąc funkcję koniuszego królewskiego i ispána komitatu Zala.[3] Trzy lata później został mianowany wojewodą siedmiogrodzkim i ispánem komitatu Szolnok[3], gdy wymusiła seria królewskich ustępstw na rzecz arystokracji zmusiła Rolanda Borsę do rezygnacji ze swojego województwa na rzecz Apora, mimo że posiadłości leżały głównie na Zadunaju. Według historyk rumuńskiego Tudora Sălăgeana Apor sprawował swój urząd spoza prowincji i „ustanowił jedynie reżim wyzysku na korzyść węgierskiej arystokracji”. Na podstawie współczesnych mu dokumentów Apor nigdy nie wykazywał zainteresowania Siedmiogrodem i nie nabywał tam ziem w swoim krótkotrwałym pełnieniu funkcji wojewody. Po śmierci Mateusza II i Piotra I Csáków do 1284 r. ich grupa baronialna, która narzuciła Apora jako wojewodę, rozpadła się, przez co wkrótce utracił on godność. Roland Borsa wrócił do Siedmiogrodu i ponownie przejął urząd wojewody w 1284 r.[4]

Plik:Rezi - Castle.jpg
Zamek Rezi, który został przejęty przez Apora Péca około 1290 roku

Gdy król Władysław IV rozpoczął kampanię przeciwko Iwanowi Kőszegowi i pojmał Iwana w 1286 r., Apor, w sojuszu z Mikołajem I Kőszegim, obległ i zajął zamek Pozsony (Bratysława; dziś Bratysława, Słowacja), zdewastowany zima tego roku. Jednak miejscowy szlachcic, wice-ispán Jan Csukárdi zebrał swoich krewnych i przy ich pomocy pokonał armię Apora, która doznała poważnych strat podczas bitwy. Po tym Csukárdi odbił zamek Pozsony.[1] Apor stracił wpływy polityczne na kilka lat po tej zdradzie. Był uważany za silnego sojusznika potężnego rodu Kőszegi w drugiej połowie lat osiemdziesiątych[5]. Według dokumentu Apor dokonał inwazji i zajął zamek Rezi i okoliczne ziemie z Tiba Tomaj około 1290 r.[6]

Po koronacji Andrzeja III nominalnie poparł wysiłki króla. Pełnił funkcję ispána komitatu Pozsony w latach 1291–1292.[3] W tym charakterze on i jeden z jego braci, Łukasz zajęli siłą zamek Tátika, należący do diecezji Veszprém i zbudowany przez Zlaudusa Kaplona kilkadziesiąt lat wcześniej. Biskup Benedykt Rád bezskutecznie sprzeciwił się temu na dworze królewskim. Zamek został jednak utracony przez ród Kőszegi do 1314 r., gdy fort był własnością Andrzeja Kőszegiego. Zamek Tátika został przywrócony pierwotnemu właścicielowi dopiero po upadku rodu Kőszegich[6].

Apor pełnił funkcję sędziego królewskiego od 1293 do 1297 roku.[3] Do tego czasu znaczenie tego stanowiska uległo pogorszeniu, ponieważ Węgry znajdowały się w stanie ciągłej anarchii w drugiej połowie panowania króla Andrzeja. Równolegle jego zastępca, wice-sędzia królewski Martin Devecseri był uważany za osobiście wyznaczonego poufnego eksperta monarchy, a on sam objął skuteczną funkcję sądową. Zgodnie ze współczesnymi obyczajami Devecseri przejął pieczęć swojego nominalnego przełożonego, ale de facto był przedstawicielem monarchy. Na przykład Apor wyznaczył notariusza do sądu, który zamieszkiwał w Budzie, reprezentował jego interesy, które odzwierciedlały instytucjonalną niezależność Devecseriego od niego[7].

Plik:Tátika várrom (11093. számú műemlék).jpg
Ruiny zamku Tátika, który został przejęty przez Apora i jego brata Łukasza około 1291 r.

Utrzymując krótkotrwały system dualności w celu uniknięcia walki o władzę, która charakteryzowała późne panowanie Andrzeja III, Apor został palatynem Węgier dla Przedunaja (łac. palatinus citradanubialis) - podczas gdy Roland II Rátót był odpowiedzialny za Zadunaje w 1298 r., pełniąc ten urząd do przyszłego roku.[3] W kontekście współczesnym oznaczało to, że Apor sprawował jurysdykcję nad Zachodnimi Węgrami w tym charakterze, podczas gdy Roland II Rátót nadzorował komitaty we wschodnich Węgrzech (ponieważ „Zadunaje” miało inne znaczenie niż obecnie)[5].

Śmierć Andrzeja i wymarcie dynastii Arpadów oznaczało erę interregnum (1301–1310), podczas którego wybuchła wojna domowa między różnymi pretendentami do tronu: Karolem z Anjou, Wacławem z Czech i Ottonem z Bawarii – trwająca siedem lat lat. Apor był wymieniany jako „baron” w różnych momentach w tym okresie.[6] Popierając jego roszczenia do tronu węgierskiego, był stronnikiem Karola przynajmniej od 1302 r., ale przypuszczano, że Apor złożył przysięgę wierności już w 1301 r., po śmierci Andrzeja. Brał udział w nieudanym oblężeniu Budy we wrześniu 1302 r.[8] Apor został po raz pierwszy nazwany palatynem w dokumencie wydanym 13 sierpnia.[6] W pierwszej dekadzie XIV wieku siedmiu baronów używało tego tytułu jednocześnnie. Większość historyków, w tym Gyula Kristó i Jenő Szűcs rozważali czy baronowie: Mateusz III Csák Amadeusz Aba, Ivan Kőszegi, Stefan Ákos, Jakub Borsa, Roland Rátót i sam Apor arbitralnie biorąc sobie tytuł; przez jego nadużywanie, doprowadzili do dewaluacji[8]. Jednak historyk Attila Zsoldos opracował specjalną teorię. Gdy Andrzej III utworzył ligę ze swoimi wrogami, grupa potężnych władców, w tym Kőszegi, Mateusz Csák i Roland Borsa - wezwali Karola II z Neapolu do wysłania 12-letniego Karola z Anjou na Węgry, aby został królem, zgodnie z Chronicon Pictum. Młody książę wysiadł w Splicie w sierpniu 1300 r., wspierany przez większość chorwackich i slawońskich władców. Jednak Iwan Kőszegi i Mateusz III Csák wkrótce połączyli się z Andrzejem, co uniemożliwiło Karolowi odniesienie sukcesu. Zsoldos argumentował, że Andrzej III zawarł nowy feudalny kontrakt z baronami latem 1300 roku: Mateusz III Csák i Iwan Kőszegi stali się „wiecznymi” palatynami, a Andrzej zaakceptował ich zwierzchnictwo nad prowincjami, Amadeusz Aba i Stefan Ákos również otrzymali ten przywilej. Oprócz nich dwaj współ-palatyni z poprzedniego roku, Roland II Rátót i Apor również otrzymali tytuły jako przeciwwaga, zgodnie z teorią Zsoldosa. Dlatego historyk uważa, że Apor nosił już godność palatyna od ostatniego roku panowania Andrzeja.[9] W związku z tym osoby ubiegające się o tron ​​węgierski odziedziczyły ostatnią decyzję Andrzeja i zostali zmuszeni do zaakceptowania status quo. Jak podkreślał Zsoldos, oligarchowie uznawali się nawzajem, oprócz monarchów, władz katedralnych i innych instytucji. Jedną z podstaw teorii Zsoldosa jest fakt, że Roland II Rátót i - jeszcze bardziej - Apor byli uważani za znacznie mniej ważne osoby niż, na przykład, Mateusz III Csák lub Amadeusz Aba. Jednak inni umiarkowanie wpływowi baronowie nie poszli za przykładem Apora i Rolanda, a nikt inny nie uważał się za palatyna poza nimi dwoma. W dokumencie królewskim z 1307 r. Karol odnosił się także do Apora jako do palatyna[9]. Po trzeciej koronacji Karola, która została przeprowadzona w pełni zgodnie z prawem zwyczajowym, 27 sierpnia 1310 r., król uznawał za palatyna tylko Jakuba Borsę, który został powołany na to stanowisko w 1306 r. przez Karola. Apor już wówczas nie żył.[9]

Pomimo wczesnego poparcia Karola, Apor pozostał drugorzędnym członkiem królewskiego dworu. W 1302 r. nadal zajmował czwarte miejsce na liście stronników Karola. Dwa lata później zajął dopiero ósme miejsce, pomimo swojego prestiżowego tytułu[8]. Apor został po raz ostatni wspomniany jako żyjący osoba w 1307 roku. Jest prawdopodobne, że zmarł w tym roku, ponieważ nie był obecny na zjeździe w Rákos 10 października 1307 roku, który potwierdził prawa Karola do tronu[8].

Źródła

  • Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I [Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I]. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 963-8312-44-0.
  • Kristó, Gyula (1999). I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [Arystokratyczna elita króla Karola I, 1301–1309]. Századok. Magyar Történelmi Társulat. 133 (1): 41–62.
  • Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
  • Sălăgean, Tudor (2016). Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregational System. ISBN 978-90-04-24362-0.
  • Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342]. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9.
  • Szőcs, Tibor (2015). Egy (nem) tipikus alországbíró a késő Árpád-korból: Devecseri Emych fia Márton [(Nie) Typowy vice-sędzia królewski w późnym czasach Arpadów: Martin, syn Emycha z Devecser]". Acta Universitatis Szegediensis: Acta historica. 138: 41–62. ISSN 0324-6965.
  • Zsoldos, Attila (2011a). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.
  • Zsoldos, Attila (2011b). III. András hat nádora [Sześciu palatynów Andrzeja IIII]. W: Cabello, Juan; C. Tóth, Norbert (red.). Erősségénél fogva várépítésre való: Tanulmányok a 70 éves Németh Péter tiszteletére [Jest to bardzo dobre miejsce na zamek: studia dla 70-letniego Pétera Németha]. Szabolcs-Szatmár-Bereg Megyei Önkormányzat Múzeumok Igazgatósága. str. 289–299. ISBN 978-963-7220-75-3.

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 247.
  2. ↑ Engel: Genealógia (Genus Péc 1. Zala - gałąź)
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Zsoldos, Attila (2011a). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 25, 35, 40, 58, 186, 233.
  4. ↑ Sălăgean, Tudor (2016). Transylvania in the Second Half of the Thirteenth Century: The Rise of the Congregational System. str. 133–134.
  5. ↑ 5,0 5,1 Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342]. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 95, 222.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I [Świecka archontologia Węgier, 1301–1457, Volume I]. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 2, 400, 441, 470.
  7. ↑ Szőcs, Tibor (2015). Egy (nem) tipikus alországbíró a késő Árpád-korból: Devecseri Emych fia Márton [(Nie) Typowy vice-sędzia królewski w późnym czasach Arpadów: Martin, syn Emycha z Devecser]". Acta Universitatis Szegediensis: Acta historica. str. 53–54.
  8. ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 Kristó, Gyula (1999). I. Károly király főúri elitje (1301–1309) [Arystokratyczna elita króla Karola I, 1301–1309]. Századok. Magyar Történelmi Társulat. 133 (1): str. 42, 45, 50.
  9. ↑ 9,0 9,1 9,2 Zsoldos, Attila (2011b). III. András hat nádora [Sześciu palatynów Andrzeja IIII]. W: Cabello, Juan; C. Tóth, Norbert (red.). Erősségénél fogva várépítésre való: Tanulmányok a 70 éves Németh Péter tiszteletére [Jest to bardzo dobre miejsce na zamek: studia dla 70-letniego Pétera Németha]. Szabolcs-Szatmár-Bereg Megyei Önkormányzat Múzeumok Igazgatósága. str. 292, 296, 298.

Péc Apor (węg.)

— Koniuszy królewski
Wojewoda Siedmiogrodu
Sędzia królewski
Palatyn Królestwa Węgier		 —
Koniuszy królewski
Okres 1280
Poprzednik brak informacji
Następca brak informacji
Wojewoda Siedmiogrodu
Okres 1280
Poprzednik Borsa Loránd
Następca Borsa Loránd
Sędzia królewski
Okres od 1293
do 1297
Poprzednik Hont-Pázmány Tamás
Następca Ákos I. István
Palatyn Królestwa Węgier
Okres od (1) 1298, (2) 1304
do (1) 1299, (2) 1307
Poprzednik 1. Kőszegi I. Miklós i
1. Csák III. Máté
2. Rátót II. Loránd
Następca 1. Aba Amadé
2. Borsa Kopasz
Dane biograficzne
Ród Péc
Pochodzenie węgierskie
Państwo Królestwo Węgier
Urodziny data nieznana
Śmierć 1307
Ojciec I. Mark
Matka nieznana
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Péc_Apor&oldid=51951”