Gutkeled I. István: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - "importowane z chorwackiej" na "przetłumaczone z chorwackiej")
 
(Nie pokazano 33 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
 +
[[Kategoria:0]]
 +
[[Kategoria:Strony skompilowane]]
 +
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 +
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z chorwackiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_I_Gutkeled
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Stephen_I_Gutkeled
Linia 6: Linia 10:
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://hr.wikipedia.org/wiki/Stjepan_Gut-Keled
 
|strona  = https://hr.wikipedia.org/wiki/Stjepan_Gut-Keled
−
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Stjepan_Gut-Keled&action=history
+
|autorzy = https://hr.wikipedia.org/w/index.php?title=Stjepan_Gut-Keled&action=history
 
|nota    = chorwacki
 
|nota    = chorwacki
 
}}
 
}}
−
 
−
[[Kategoria:50procent]]
 
  
 
{|
 
{|
Linia 51: Linia 53:
 
[[File:Coa Hungary Clan Gutkeled.svg|thumb|150px|left]]
 
[[File:Coa Hungary Clan Gutkeled.svg|thumb|150px|left]]
  
−
'''Gutkeled I. István''' (chor. ''Stjepan Gut-Keled''), węgiersko-chorwacki szlachcic, syn [[Apaj Gut-Keled|Apaja]] i brat [[Gutkeled I. Miklós|Mikołaja Draguna]], [[Sędzia królewski]] w 1245 r., [[palatyn]] od 1246 r. Później służył jako [[ban całej Slawonii]] (1248–1259), [[Chorwacja przybrzeżna|ban Przybrzeżny]] (''[[banus maritimus]]'') (1243–1249) i kapitan [[Styria|Styrii]] (1254–1258). Ojciec [[Nikola Gut-Keled od Gacke|Nikoli z Gacka]] [[Ban Chorwacji|bana Chorwacji]] i księcia [[Gadczanie|Gacka]]. Towarzysz króla [[IV. Béla|Béli IV]], w kampanii przeciw Tatarom (1241),  
+
'''Gutkeled I. István''' (pol. ''Stefan I Gutkeled'', chor. ''Stjepan Gut-Keled'') (* nieznana, † [[1259]]), węgiersko-chorwacki szlachcic, syn [[Apaj Gut-Keled|Apaja]] i brat [[Gutkeled I. Miklós|Mikołaja Draguna]], [[sędzia królewski]] w 1245 r., [[palatyn]] od 1246 r. Później służył jako [[ban całej Slawonii]] (1248–1259), [[Chorwacja przybrzeżna|ban Przybrzeżny]] (''[[banus maritimus]]'') (1243–1249) i kapitan [[Styria|Styrii]] (1254–1258). Ojciec [[Nikola Gut-Keled od Gacke|Nikoli z Gacka]] [[Ban Chorwacji|bana Chorwacji]] (?) i księcia [[Gadczanie|Gacka]]. Towarzysz króla [[IV. Béla|Béli IV]], w kampanii przeciw Tatarom (1241),  
  
−
István jako [[ban całej Slavonii]], na północ od twierdzy [[Križevci]] (castrum) organizuje osadnictwo (dzisiejsze [[Gornji grad]]), a 24 kwietnia 1252 r. wydaje statut ogłaszający Križevce „nowym wolnym miastem” (''novarum et liberam villam'' w Crisio). Z tego dokumentu jasno wynika, że ban czyni to na korzyść i honor króla (''pro utilities et honore regis''). Rok później, a dokładniej 16 sierpnia 1253 r., sam król Béla IV potwierdził ten przywilej słynną [[Złota Bulla|Złotą Bullą].
+
István jako [[ban całej Slawonii]], na północ od twierdzy [[Križevci]] (''castrum'') zorganizował osadnictwo (dzisiejszy [[Gornji grad]]), a 24 kwietnia 1252 r. wydał statut ogłaszający Križevce „nowym wolnym miastem” (''novarum et liberam villam''). Z tego dokumentu jasno wynika, że ban czyni to dla korzyści i honoru króla (''pro utilities et honore regis''). Rok później, a dokładniej 16 sierpnia 1253 r., sam król Bela IV potwierdził ten przywilej słynną [[Złota Bulla|Złotą Bullą]].
−
 
 
−
<small><small>'''Stephen (I) from the kindred Gutkeled''' ({{lang-hu|Gutkeled nembeli (I.) István}}, {{lang-de|Stephan von Agram}};{{sfn|Bradács|2016|p=179}} died 1259) was a Hungarian influential lord, an early prominent member of the [[Gutkeled (genus)|''gens'' Gutkeled]] and ancestor of its Majád branch. He governed the [[Duchy of Styria]] on behalf of claimants [[Béla IV of Hungary|Duke Béla]] and [[Stephen V of Hungary|Duke Stephen]] from 1254 until his death. </small></small>
 
  
 
== Pochodzenie i relacje rodzinne ==
 
== Pochodzenie i relacje rodzinne ==
  
−
István urodził się w klanie [[Gutkeled]], szeroko rozległym klanie pochodzenia niemieckiego, który przybył z Księstwa Szwabii do Królestwa Węgier za panowania [[I. Péter]] w połowie XI wieku, według ''[[Gesta Hunnorum et Hungarorum]]'' [[Kéza Simon]]a. Ojciec István był zapewne „comesem” Dragunem z gałęzi [[Sárvármonostor]]. Potężni baronowie [[Gutkeled I. Miklós]|Miklós I]] i [[Gutkeled Apaj]] byli kuzynami Draguna, jednak nie można zidentyfikować wszystkich ich przodków, dlatego też nie można połączyć gałęzi [[Sárvármonostor]] z innymi gałęziami klanu. István był jedynym znanym synem Draguna. [2]
+
István urodził się w klanie [[Gutkeled]], szeroko rozległym klanie pochodzenia niemieckiego, który przybył z Księstwa Szwabii do Królestwa Węgier za panowania [[I. Péter|Piotra I]] w połowie XI wieku, według ''[[Gesta Hunnorum et Hungarorum]]'' [[Kéza Simon|Szymona Kézy]]. Ojciec Istvána był zapewne „comesem” Dragunem z gałęzi [[Sárvármonostor]]. Potężni baronowie [[Gutkeled I. Miklós|Mikołaj I]] i [[Gutkeled Apaj|Apaj Gutkeled]] byli kuzynami Draguna, jednak nie można zidentyfikować wszystkich ich przodków, dlatego też nie można połączyć gałęzi [[Sárvármonostor]] z innymi gałęziami klanu. István był jedynym znanym synem Draguna.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 228, 356.</ref>
−
 
 
−
<small><small>Stephen was born into the Gutkeled kindred, a widely extended clan of German origin, which came from the [[Duchy of Swabia]] to the [[Kingdom of Hungary (1000–1301)|Kingdom of Hungary]] during the reign of [[Peter, King of Hungary|Peter]] in the mid-11th century, according to [[Simon of Kéza]]'s ''[[Gesta Hunnorum et Hungarorum]]''. Stephen's father was a certain ''comes'' Dragun from the clan's Sárvármonostor branch. Powerful barons [[Nicholas I Gutkeled|Nicholas I]] and [[Apaj Gutkeled]] were Dragun's cousins however all of their ancestors can not be identified thus there is inability to connect the Sárvármonostor branch to the other branches of the clan. Stephen was the only known son of Dragun.{{sfn|Markó|2006|p=228}} </small></small>
 
−
 
 
−
Uważany jest za przodka i pierwszego członka gałęzi [[Majád]]. Miał czterech synów z nieznaną z imienia żoną: [[Gutkeled II. Miklós]|Miklósa II]], [[Gutkeled joakim|Joachima]], [[Gutkeled II. István|Istvána II]] i [[Gutkeled Pál|Pála]]. Wszyscy zajmowali ważne stanowiska, np. odpowiednio [[sędzia|sędziego królewskiego]], [[skarbnik|skarbnika królewskiego]], [[sędzia|sędziego królewskiego]] i [[Ban Severin|bana Severin]]. Za pośrednictwem swojego najmłodszego syna Pála István był także przodkiem rodzin szlacheckich [[Majádi]], [[Butkai]], [[Keszeg de Butka]], [[Márki]], [[Málcai]], [[Csatári]], [[Ráskai]], [[Fejes de Ráska]] i [[Vidfi de Ráska]]. [3]
 
−
 
 
−
<small><small>He is considered as forefather and first member of the Majád branch. He had four sons from his unidentified wife: [[Nicholas II Gutkeled|Nicholas II]], [[Joachim Gutkeled|Joachim]], [[Stephen II Gutkeled|Stephen II]] and [[Paul Gutkeled|Paul]]. All of them held important positions, e.g. [[Judge royal]], [[Master of the treasury]], Judge royal and [[Banat of Severin|Ban of Severin]], respectively. Through his youngest son Paul, Stephen was also an ancestor of the Majádi, Butkai, Keszeg de Butka, Márki, Málcai, Csatári, Ráskai, Fejes de Ráska and Vidfi de Ráska noble families.<ref>Engel: ''Genealógia'' (Genus Gutkeled 5. Sárvármonostor branch)</ref> </small></small>
 
  
−
[[Joachim Gutkeled|Joachim]], jego drugi syn, był jednym z najbardziej niesławnych wczesnych oligarchów podczas chaotycznego panowania [[IV. László|Władysława IV]] w latach 70. Porwał nawet młodego Władysława i ustanowił dominację w Slawonii, wyłączając władzę królewską. Po jego śmierci w 1277 r. jego prowincję podzielono między [[Kőszegi]]ch i [[Babonić]]ów, dlatego gałąź [[Majád]] upadła, podczas gdy inne gałęzie klanu [[Gutkeled]] (na przykład gałąź [[Rakamaz]], z której wywodzi się prestiżowa rodzina [[Báthori]]), zyskały na znaczeniu. [4]
+
Uważany jest za przodka i pierwszego członka gałęzi [[Majád]]. Miał czterech synów z nieznaną z imienia żoną: [[Gutkeled II. Miklós|Mikołaja II]], [[Gutkeled Joakim|Joachima]], [[Gutkeled II. István|Stefana II]] i [[Gutkeled Pál|Pawła]]. Wszyscy zajmowali ważne stanowiska, np. odpowiednio [[sędzia|sędziego królewskiego]], [[mistrz skarbu|skarbnika królewskiego]], [[sędzia|sędziego królewskiego]] i [[Ban Severin|bana Severin]]. Za pośrednictwem swojego najmłodszego syna Pawła, István był także przodkiem rodzin szlacheckich: [[Majádi]], [[Butkai]], [[Keszeg de Butka]], [[Márki]], [[Málcai]], [[Csatári]], [[Ráskai]], [[Fejes de Ráska]] i [[Vidfi de Ráska]].<ref>Engel: Genealógia (Genus Gutkeled 5. Sárvármonostor – gałąź)</ref>
  
−
<small><small>Joachim, his second son was one of the most infamous early [[Oligarch (Kingdom of Hungary)|oligarchs]] during the chaotic reign of [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]] in the 1270s. He even kidnapped the young Ladislaus and established a dominion in [[Slavonia]], excluding the royal power. Following his death in 1277, his province was divided between the [[Kőszegi family|Kőszegis]] and [[Babonići]], thus the Majád branch declined while other branches of the Gutkeled clan (for instance Rakamaz branch, where the prestigious [[Báthory family]] originated) has become increasingly important.{{sfn|Markó|2006|p=356}} </small></small>
+
[[Joachim Gutkeled|Joachim]], jego drugi syn, był jednym z najbardziej niesławnych wczesnych oligarchów podczas chaotycznego panowania [[IV. László|Władysława IV]] w latach 70. Porwał nawet młodego Władysława i ustanowił dominację rodu w Slawonii, wyłączając władzę królewską. Po jego śmierci w 1277 r. jego prowincję podzielono między [[Kőszegi]]ch i [[Babonić]]iów, dlatego gałąź [[Majád]] upadła, podczas gdy inne gałęzie klanu [[Gutkeled]] (na przykład gałąź [[Rakamaz]], z której wywodzi się prestiżowa rodzina [[Báthori]]), zyskały na znaczeniu.<ref name="Markó" />
  
 
== Kariera na Węgrzech ==
 
== Kariera na Węgrzech ==
  
−
István rozpoczął karierę polityczną na dworze książęcym [[Andrzej Halicki|Andrzeja]], księcia halickiego, najmłodszego syna króla [[II. András|Andrzeja II]], gdzie służył w latach 1231–1234. [2] Gdy młody książę zmarł w 1234 r. bezpotomnie, István opuścił [[Halicz|Księstwo Halickie]]. Po śmierci króla Andrzeja II w następnym roku został lojalnym zwolennikiem [[IV. Béla|Béli IV]], który wstąpiła na tron ​​węgierski w 1235 r. Gdy Mongołowie dokonali najazdu na Węgry w 1241 r., István brał udział w [[Bitwa pod Mohi|bitwie pod Mohi]], gdzie Węgrzy ponieśli katastrofalną klęskę stając przeciwko oddziałom [[Batu-chan|Batu Chana]]. István uciekł z pola bitwy, a później dołączył do Béli IV, który uciekł aż do Dalmacji po krótkim i niefortunnym schronieniu się w Księstwie Austrii [2].
+
István rozpoczął karierę polityczną na dworze książęcym [[Andrzej Halicki|Andrzeja]], księcia halickiego, najmłodszego syna króla [[II. András|Andrzeja II]], u którego służył w latach 1231–1234.<ref name="Markó" /> Gdy młody książę zmarł w 1234 r. bezpotomnie, István opuścił [[Halicz|Księstwo Halickie]]. Po śmierci króla Andrzeja II w następnym roku został lojalnym stronnikiem [[IV. Béla|Beli IV]], który wstąpił na tron ​​węgierski w 1235 r. Gdy Mongołowie dokonali najazdu na Węgry w 1241 r., István brał udział w [[Bitwa pod Mohi|bitwie pod Mohi]], gdzie Węgrzy ponieśli katastrofalną klęskę stając przeciwko oddziałom [[Batu-chan|Batu Chana]]. István uciekł z pola bitwy, a później dołączył do Beli IV, który uciekł aż do Dalmacji po krótkim i niefortunnym schronieniu się w Księstwie Austrii.<ref name="Markó" />
  
−
<small><small>Stephen started his political career at the ducal court of [[Andrew of Hungary, Prince of Halych|Andrew, Prince of Halych]], the youngest son of [[Andrew II of Hungary|King Andrew II]], where he served between 1231 and 1234.{{sfn|Markó|2006|p=228}} When the young prince died without child in 1234, Stephen left the [[Principality of Halych]]. Following the death of King Andrew II in the next year, he became a loyal supporter of Béla IV, who ascended the Hungarian throne in 1235. When the [[Mongol invasion of Europe|Mongols raided Hungary in 1241]], Stephen had participated in the [[Battle of Mohi]] where the Hungarian royal army suffered a catastrophic defeat against [[Batu Khan]]'s troops. He was able to flee from the battlefield and later joined the companion of the escaping Béla IV who fled to [[Dalmatia]] after a short and unfortune bypass in the [[Duchy of Austria]].{{sfn|Markó|2006|p=228}} </small></small>
+
Po śmierci [[William Saint Omer|Wilhema Saint Omer]], dalekiego krewnego króla, István został mianowany [[Koniuszy|koniuszym królewskim]] około sierpnia 1242 roku. Utrzymywał tę godność co najmniej do października 1244 roku, ale istnieje nieautentyczny dokument, który sugeruje, że służył w tym charakterze do 1245.<ref name="Zsoldos2011">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 19, 30, 45, 56, 178, 193.</ref> Poza tym István działał również jako [[ispán]]/[[żupan]] w żupanii [[Vrbas]] (lub [[Orbász]]) od 1243 do 1244/5, zapewne jest on pierwszym znanym arystokratą, który utrzymywał ten zakres władzy Dolnej Slawonii.<ref name="Zsoldos2011" /> W latach 1245–1246 pełnił funkcję [[sędzia|sędziego królewskiego]] i [[ispán]]a komitatu [[Nyitra]].<ref name="Zsoldos2011" />
  
−
Po śmierci [[William Saint Omer]], dalekiego krewnego króla, István został mianowany [[Koniuszy|koniuszym królewskim]] około sierpnia 1242 roku. Utrzymywał godność co najmniej do października 1244 roku, ale istnieje nieautentyczna '''karta''', która sugeruje, że służył w tym charakterze do 1245. [5] Poza tym István działał również jako [[ispán]] / [[żupan]] w komitacie [[Vrbas]] (lub [[Orbász]]) od 1243 do 1244/5, zapewne jest on pierwszym znanym arystokratą, który utrzymywał ten zakres władzy Dolnej Slawonii [6]. W latach 1245–1246 pełnił funkcję [[sędzia|sędziego królewskiego]] i [[ispán]]a komitatu [[Nyitra]] [7].
+
W 1246 r. został wybrany na [[palatyn]]a przez Belę IV, zastępując [[Türje Dénes|Denisa Türje]]; funkcjonował  do 1247 lub 1248.<ref name="Zsoldos2011" /> W tym czasie, w 1246 r., zarządzał także komitatem [[Somogy]].<ref name="Zsoldos2011" /> Trzy dokumenty wskazują, że przewodniczył sporom w [[Bela]], [[Szántó]] (komitat [[Zala]]) i [[Baksa]] (komitat [[Baranya]]).<ref name="Szőcs">Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [''Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342'']. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 61, 69.</ref> Od lat 30. monarchowie czasami powierzali palatynom lub innym baronom królestwa, konkretne zadania. Na przykład Istvánowi i [[ispán]]owi [[Hahót I. Csák|Csákowi I Hahót]] rozkazem Beli IV polecono zniszczyć młyny zbudowane bez pozwolenia na rzece Rabie.<ref name="Szőcs" />
  
−
<small><small>After the death of [[William of Saint Omer (son of Nicholas I)|William of Saint Omer]], the King's distant relative, Stephen was appointed [[Master of the horse (Kingdom of Hungary)|Master of the horse]] around August 1242. He held the dignity until at least October 1244, but there is a non-authentic charter which suggests he served in that capacity until 1245.{{sfn|Zsoldos|2011|p=56}} Beside that Stephen also functioned as ''[[ispán]]/[[župan]]'' of Vrbas (or Orbász) County from 1243 to 1244/5, otherwise he is the first known noble, who held that ispánate in Lower Slavonia.{{sfn|Zsoldos|2011|p=178}} From 1245 to 1246, he served as Judge royal and ''ispán'' of [[Nyitra County]].{{sfn|Zsoldos|2011|p=30}} </small></small>
+
== Gubernator Slawonii i Styrii ==
  
−
W 1246 r. został wybrany na [[palatyn]]a przez Bélę IV, zastępując [[Türje Dénes]]a. Funkcjonował na tej pozycji do 1247 lub 1248. [8] W tym czasie, w 1246 r., zarządzał także komitatem [[Somogy]] [9]. Trzy dokumenty wskazują, że przewodniczył sporom w [[Bela]], [[Szántó]] (komitat [[Zala]]) i [[Baksa]] (komitat [[Baranya]]) [10]. Od lat 30. monarchowie czasami powierzali palatynom lub innym baronom królestwa, konkretne zadania. Na przykład Istvánowi i [[ispán]]owi [[Hahót I. Csák]]owi rozkazem Béli IV polecono zniszczyć młyny zbudowane bez pozwolenia na rzece Rabie[11].
+
W 1248 r. István został [[Ban całej Slawonii|banem całej Slawonii]], które zajmował przez 11 lat aż do swojej śmierci.<ref name="Zsoldos2011" /> Przyjął tytuł ''dux'' w 1254.<ref name="Markó" /> Jego właściwy tytuł brzmiał „''Ban i książę slawoński''”, zgodnie z królewskim dokumentem wydanym w 1254 r.<ref name="Zsoldos2011" /> Po inwazji Mongołów prowincja [[Slawonia]] i [[Chorwacja]] odegrały ważną rolę w obronie granic, w wyniku przekazania królewskiego tytułu [[Książę Slawonii|księcia slawońskiego]] w ręce potężnych świeckich baronów, takich jak Denis Türje lub właśnie István, podczas gdy syn króla, książę [[V. István|Stefan]] był jeszcze nieletni.<ref name="Kristó1979">Kristó, Gyula (1979). ''A feudális széttagolódás Magyarországon'' [''Anarchia feudalna na Węgrzech'']. Akadémiai Kiadó. str. 49, 120, 122-123, 125.</ref> W Slawonii István działał jako wicekról Beli, zgodnie z królewskim przywilejem z 1248 r.<ref name="Kristó1979" /> Jednak jako ban István był uwikłany w konflikt z kilkoma dalmatyńskimi miastami podczas swojej dekady rządów, na przykład jego syn ban [[Gutkeled I. Miklós|Mikołaj I]] zdegradowany, gdy jego ojciec bezprawnie zajął ziemie miasta [[Trogir]].<ref name="Kristó1979" /> István mieszkał w Zagrzebiu i rządził regionem ze swojego tamtejszego pałacu, w którym miał również swój własny dwór książęcy.<ref name="Kristó1979" /> Zbudował system wasali w Slawonii, sługami królewskimi, a ''familiaris'' byli jego domownicy. W 1256 r. Benedek, kanonik z Zagrzebia, reprezentował Istvána w mennicy i kancelarii w [[Pakrac]]u.<ref name="Kristó1979" />
  
−
<small><small>In 1246, he was elected Palatine of Hungary by Béla IV, replacing [[Denis Türje]]. He functioned in that position until 1247 or 1248.{{sfn|Zsoldos|2011|p=19}} During that time, in 1246, he also governed [[Somogy County (former)|Somogy County]].{{sfn|Zsoldos|2011|p=193}} Three charters preserved that Stephen judged in Bela, [[Zalaszántó|Szántó]] ([[Zala County (former)|Zala County]]) and [[Baksa, Hungary|Baksa]] ([[Baranya County (former)|Baranya County]]) over litigation cases.{{sfn|Szőcs|2014|p=61}} From the 1230s, the monarchs occasionally entrusted the palatines, along with other barons of the realm, with specific tasks. For instance, Stephen Gutkeled and ''ispán'' [[Csák I Hahót|Csák Hahót]] ordered to destroy mills built without permission on the river [[Rába]] on Béla IV's orders.{{sfn|Szőcs|2014|p=69}} </small></small>
+
[[File:Ptuj en 1687.PNG|thumb|LEFT|Stephen Gutkeled rządził Styrią z zamku Pettau w latach 1254–1259]]
  
−
== Gubernator Slawonii i Styrii ==
+
István zbudował kilka zamków (w tym [[Jablanac]]) wzdłuż granic, w ramach radykalnych reform Beli wprowadzonych po inwazji Mongołów. Osiedlił również migrantów do miejscowości [[Križevci]] i przekazał przywileje nowo zamieszkanej osadzie. István był pierwszym świeckim właścicielem ziemskim na Węgrzech, który dla osiedlających się na wyspie rzeki Rab założył osadę pod murami zamku Jablanac.<ref name="Markó" />
  
−
W 1248 r. István został [[Ban całej Slawonii|banem Slawonii]], które zajmował przez 11 lat aż do swojej śmierci. [12] Przyjął tytuł ''dux'' w 1254. [2] Jego właściwy tytuł brzmiał „''Ban i książę slawoński''”, zgodnie z królewską kartą wydaną w 1254 r. [12] Po inwazji Mongołów prowincja Slawonia i Chorwacja odegrały ważną rolę w obronie granic, w wyniku '''przekształcenia''' królewskiego tytułu księcia słowiańskiego w ręce potężnych świeckich baronów, takich jak [[Türje Dénes]] i [[Gutkeled I. István]], podczas gdy syn króla, książę [[Stefan]] był jeszcze nieletni [13] W Slawonii István działał jako wicekról Béli, zgodnie z królewskim przywilejem w 1248 r. [14] Jednak jako ban István był uwikłany w konflikt z kilkoma dalmatyńskimi miastami podczas swojej dekady rządów, na przykład jego syn ban Miklós '''został zamieniony przez wydarzenie''', gdy jego ojciec bezprawnie zajął ziemie miasta [[Trogir]] [15]. István mieszkał w Zagrzebiu i rządził regionem ze swojego pałacu tam, gdzie miał również swój własny dwór książęcy [16]. Zbudował system wasali w Slawonii, sługami królewskimi i ''familiaris'' byli jego domownicy. W 1256 r. Benedek, kanonik z Zagrzebia, reprezentował Istvána w mennicy i '''komnacie''' w [[Pakrac]]u [16].
+
Bela IV, zgodnie z [[Pokój z Pozsony (1271)|pokojem z Pozsony]] (dzisiaj Bratysława na Słowacji), nabył [[Księstwo Styrii]] od swojego rywala króla Czech [[Ottokar II|Ottokara II]] 1 maja 1254 r. Po serii wojen, István został w tym roku zainstalowany jako kapitan [[Styria|Styrii]] (łac. ''Capitaneus Stirie''), jednocześnie zachowując godność bana i księcia slawońskiego.<ref name="Markó" /> Rządził zajętą prowincją z zamku Pettau (dziś w Ptuj, Słowenia) w imieniu Beli, który przyjął tytuł księcia Styrii, kwestionując roszczenia Ottokara. Podczas swoich rządów István wspierał lokalny kościół i szlachtę w Dolnej Styrii, ale część szlachty z Górnej Styrii również dołączyła do jego stronników do końca 1256 r.<ref name="Bradács">Bradács, Gábor (2016). "Gutkeled nembeli István szlavón bán és István ifjabb király harcai a salzburgi érsekségért vívott háborúban (1258–1259)". W: Pósán, László; Veszprémy, László (red.). ''Elfeledett háborúk. Középkori csaták és várostromok (6–16. század)''. Zrínyi Kiadó. str. 179, 182, 185.</ref>
  
−
<small><small>In 1248, Stephen became [[Ban of Slavonia]], a position which he held for an 11-year term, until his death.{{sfn|Zsoldos|2011|p=45}} He adopted the title of ''dux'' in 1254.{{sfn|Markó|2006|p=228}} His proper title was "Ban and Duke of Slavonia", according to a royal charter issued in 1254.{{sfn|Zsoldos|2011|p=45}} Following the Mongol invasion, the province of Slavonia and [[Croatia in the union with Hungary|Croatia]] had an important function of border defense, as a result the royal title of [[Duke of Slavonia]] was transformed into the hands of powerful secular barons, like Denis Türje and Stephen Gutkeled, while the King's son, Duke Stephen was still a minor.{{sfn|Kristó|1979|p=49}} In Slavonia, Stephen acted as Béla's viceroy, according to a royal charter in 1248.{{sfn|Kristó|1979|p=120}} Nevertheless, Ban Stephen was embroiled in conflict with several Dalmatian towns during his decade of rule, for instance, his son Ban Nicholas Gutkeled commemorated an event, when his father unlawfully usurped lands from the town of [[Trogir]].{{sfn|Kristó|1979|p=122}} Stephen resided in [[Zagreb]] and governed the region from his palace there, where he also had an own ducal court.{{sfn|Kristó|1979|p=123}} He built up a vassal system in Slavonia, [[Royal servant (Kingdom of Hungary)|royal servants]] and ''familiaris'' were among his household. In 1256, Benedict, the Canon of Zagreb represented Stephen in the mintage and chamber at [[Pakrac]].{{sfn|Kristó|1979|p=123}} </small></small>
+
István nie był jednak w stanie umocnić rządów węgierskich w Styrii ze względu na kontr-propagandę i działalność Czechów. Styryjscy arystokraci wywołali bunt przeciwko Istvánowi i rozgromili go na początku 1258 roku.<ref name="Kristó">Kristó, Gyula (2003). ''Háborúk és hadviselés az Árpádok korában'' [''Wojny i taktyka w epoce Arpadów'']. Szukits Könyvkiadó. str. 177, 179.</ref> István bezskutecznie oblegał swoją niedawną siedzibę w Pettau w pierwszej połowie roku, której bronił Seifried von Mahrenberg i który pokonał wojska węgierskie. Ban István ledwo mógł uciec z pola bitwy, gdy wraz z koniem przepłynął Dunaj.<ref name="Bradács" /> Musiał uciec ze Styrii, ale Bela i jego syn Stefan wspólnie zaatakowali Styrię, głównie wojskami pomocniczymi [[Kumanowie|Kumanów]], przywrócili zwierzchnictwo, a Bela mianował swojego najstarszego syna [[V. István|Stefana]] nowym księciem Styrii.<ref name="Kristó" /> Ich kampania była również powiązana z wojną Filipa z Karyntii i Ulricha z Seckau o arcybiskupstwo Salzburga.<ref name="Bradács" /> Książę Stefan i jego kapitan István wiosną 1259 r. rozpoczęli plądrowanie [[Karyntia|Karyntii]], w odwecie za wsparcie księcia Ulricha III z Karyntii (brata arcybiskupa Filipa) udzielone styryjskim rebeliantom.<ref name="Kristó" /> Po śmierci István jego stanowisko pozostało puste, a wkrótce potem zniknęło razem z Węgrami, gdy styryjscy panowie zwrócili się o pomoc do [[Ottokar II|Ottokara]] i pokonali armię węgierską w [[Bitwa pod Kressenbrunn|bitwie pod Kressenbrunn]] 12 czerwca 1260 r.<ref name="Kristó" />
  
−
[[File:Ptuj en 1687.PNG|thumb|LEFT|Stephen Gutkeled rządził Styrią z zamku Pettau w latach 1254–1259]]
+
István był również znany jako pierwszy ban, który wybił swój własny srebrny denar zdobiony kuną w Slawonii, tak zwany ''banovac'' lub ''banski denar''. Pierwsze monety zostały wyemitowane w 1255 r. przez mennicę Pakrac, zgodnie z królewskim dokumentem Beli IV z 1256 roku. Monety István wykazywały wpływy styryjskie, jak pisze historyk [[Hóman Bálint|Bálint Hóman]] w swojej głośnej pracy z 1916 r.<ref name="Weisz">Weisz, Boglárka (2010). ''A zágrábi kamara az Árpádok korában'' [''Izba Zagrzebska w epoce Arpadów'']. Középkortörténeti tanulmányok 6. University of Szeged. str. 330.</ref> Później siedziba mennicy przeniosła się z Pakrac do Zagrzebia do 1260 roku.<ref name="Weisz" /> Jego ''banovac'' był uważany za walutę wysokiej jakości, a kiedy zaczęto bić złote monety za [[I. Károly|Karola I]] na Węgrzech w 1323 r., monety Istvána służyły za wzorzec i bazę dla nowych florenów. Rozdzielenie banatu slawońskiego i chorwackiego utrzymało się aż do lat 50. XIII wieku.<ref name="Kristó1979" />
  
−
István zbudował kilka zamków (w tym [[Jablanac]]) wzdłuż granic w ramach radykalnych reform Béli wprowadzonych po inwazji Mongołów. Osiedlił się również migrantów do miejscowości [[Kriżewci]] i przekazał przywileje nowo zamieszkanej osadzie. István był pierwszym świeckim właścicielem ziemskim na Węgrzech, '''który dla osiedlających się na wyspie rzeki Rab założył osadę pod murami zamku Jablanac'''. [2]
+
==Przypisy==
 +
{{izvori}}
  
−
<small><small>Stephen built several castles (including [[Jablanac]]) along the borders as part of Béla's radical reforms introduced after the Mongol invasion. He also resettled with ''hospes'' migrants the town of [[Križevci, Croatia|Križevci]] and donated privileges to the newly-inhabited settlement. Stephen was the first secular landowner in Hungary, who founded a settlement, when he settled down the inhabitants of the [[Rab|Rab Island]] to along the walls of the Jablanac Castle.{{sfn|Markó|2006|p=228}} </small></small>
+
==Źródła==
 +
* Bradács, Gábor (2016). "Gutkeled nembeli István szlavón bán és István ifjabb király harcai a salzburgi érsekségért vívott háborúban (1258–1259)". W: Pósán, László; Veszprémy, László (red.). ''Elfeledett háborúk. Középkori csaták és várostromok (6–16. század)''. Zrínyi Kiadó. str. 171–197. ISBN 978-963-3276-96-9.
  
−
Béla IV, zgodnie z traktatem z Pressburga (dziś Bratysława na Słowacji), nabył [[Księstwo Styrii]] od swojego rywala króla Czech [[Ottokar II|Ottokara II]] 1 maja 1254 r. Po serii wojen, Gutkeled I. István został w tym roku zainstalowany jako '''kapitan''' [[Styria|Styrii]] (łac. ''Capitaneus Stirie''), jednocześnie zachowując godność bana i księcia slawońskiego. [2] Rządził zajętą prowincją z zamku Pettau (dziś w Ptuj, Słowenia) w imieniu Béli, który przyjął tytuł księcia Styrii, kwestionując roszczenia Ottokara. Podczas swoich rządów István wspierał lokalny kościół i szlachtę w Dolnej Styrii, ale część szlachty z Górnej Styrii również '''dołączyła do jego ligi''' do końca 1256 r. [1]
+
* Kristó, Gyula (1979). ''A feudális széttagolódás Magyarországon'' [''Anarchia feudalna na Węgrzech'']. Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-1595-4.
  
−
<small><small>Béla IV, in accordance with a treaty in [[Pressburg]] (today Bratislava in [[Slovakia]]), acquired the Duchy of Styria from his rival [[Ottokar II of Bohemia]] on 1 May 1254 after a series of wars. Stephen Gutkeled was installed Captain of Styria ({{lang-la|capitaneus Stirie}}) in that year, while also maintained the dignity of Ban and Duke of Slavonia.{{sfn|Markó|2006|p=228}} He governed the occupied province from [[Ptuj Castle|Pettau Castle]] (today [[Ptuj]], [[Slovenia]]) on behalf of Béla, who adopted the title [[Duke of Styria]], contesting Ottokar's claims. During his reign, Stephen supported the local church and the nobility in [[Styria (Slovenia)|Lower Styria]], but some of the nobility from [[Upper Styria]] also joined to his league by the end of 1256.{{sfn|Bradács|2016|p=179}} </small></small>
+
* Kristó, Gyula (2003). ''Háborúk és hadviselés az Árpádok korában'' [''Wojny i taktyka w epoce Arpadów'']. Szukits Könyvkiadó. ISBN 963-9441-87-2.
  
−
István nie był jednak w stanie umocnić rządów wegierskich w Styrii ze względu na kontr-propagandę i działalność Czechów. Styryjscy arystokraci powstali w buncie przeciwko Istvánowi i rozgromili go na początku 1258 roku. [17] István '''bezskutecznie chory byłego miejsca''', Pettau w pierwszej połowie roku, '''bronił Seifried von Mahrenberg''', który pokonał wojska węgierskie. Ban István ledwo mógł uciec z pola bitwy, gdy wraz z koniem przepłynął Dunaj. [18] Musiał uciec ze Styrii, ale Béla i jego syn István wspólnie zaatakowali Styrię głównie wojskami pomocniczymi [[Kumanowie|Kumanów]], przywrócili zwierzchnictwo, a Béla mianował swojego najstarszego syna [[István]]a nowym księciem Styrii [17]. Ich kampania była również powiązana z wojną Filipa z Karyntii i Ulricha z Seckau o arcybiskupstwo Salzburga [19]. Książę István i jego kapitan Gutkeled I. István wiosną 1259 r. rozpoczęli plądrowanie na [[Karyntia|Karyntię]], w odwecie za wsparcie księcia Ulricha III z Karyntii (brata arcybiskupa Filipa) dla styryjskich rebeliantów [17]. Po śmierci István Gutkeleda jego stanowisko pozostało puste, a wkrótce potem '''przegrało z Węgrami''', gdy styryjscy lordowie zwrócili się o pomoc do Ottokara i pokonali armię węgierską w [[Bitwa pod Kressenbrunn|bitwie pod Kressenbrunn]] 12 czerwca 1260 r. [20]
+
* Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
  
−
<small><small>However, Stephen was unable to consolidate the Hungarian rule in Styria due the Bohemians' counter-propaganda and activity. The Styrian noblemen rose up in rebellion against Stephen Gutkeled and routed him in early 1258.{{sfn|Kristó|2003|p=177}} Stephen Gutkeled unsuccessfully besieged his former seat, Pettau in the first half of the year, defended by Seifried von Mahrenberg, who defeated the Hungarian troops. Ban Stephen could barely escape from the battlefield, when he swam across the [[Danube]] along with his horse.{{sfn|Bradács|2016|p=185}} He had to flee Styria, however Béla and his son, Stephen jointly invaded Styria with mostly [[Cumans|Cuman]] auxiliary troops, restored his suzerainty and Béla appointed his oldest son, Stephen as the new Duke of Styria.{{sfn|Kristó|2003|p=177}} Their campaign was also connected to the war of succession between Philip of Carinthia and Ulrich of Seckau for the [[Archbishopric of Salzburg]].{{sfn|Bradács|2016|p=182}} Duke Stephen and his captain, Stephen Gutkeled launched a plundering raid in [[Duchy of Carinthia|Carinthia]] in the spring of 1259, in retaliation of Duke [[Ulrich III, Duke of Carinthia|Ulrich III of Carinthia]]'s (brother of Archbishop Philip) support of the Styrian rebels.{{sfn|Kristó|2003|p=177}} Following the death of Gutkeled, his position remained vacant and shortly thereafter the province lost for the Hungarians, when the Styrian lords sought assistance from Ottokar and vanquished the Hungarian army in the [[Battle of Kressenbrunn]] on 12 June 1260.{{sfn|Kristó|2003|p=179}} </small></small>
+
* Szőcs, Tibor (2014). ''A nádori intézmény korai története, 1000–1342'' [''Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342'']. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9.
  
−
Gutkeled I. István '''nie był również dostępny dla pierwszego Bana''', który wybił swój własny srebrny denar zdobiony kuną w Slawonii, tak zwany ''banovac'' lub ''banski denar''. Pierwsze monety zostały wyemitowane w 1255 r. przez mennicę Pakrac, zgodnie z królewską kartą 1256 Béli IV. Monety Stephena '''wykazywały''' wpływy styryjskie, jak pisze historyk [[Hóman Bálint]] w swojej głośnej pracy w 1916 r. [21] Później siedziba mennicy przeniosła się z Pakrac do Zagrzebia do 1260 roku. [21] Jego ''banovac'' był uważany za walutę wysokiej jakości, a kiedy zaczęto bić złote monety za [[I. Károly|Karola I]] na Węgrzech w 1323 r., monety Gutkeleda służyły za przykład i bazę dla nowych florenów. Rozdzielenie banatu slawońskiego i chorwackiego utrzymało się aż do lat 50. XIII wieku. [22]
+
* Weisz, Boglárka (2010). ''A zágrábi kamara az Árpádok korában'' [''Izba Zagrzebska w epoce Arpadów'']. Középkortörténeti tanulmányok 6. University of Szeged. str. 327–335.
  
−
<small><small>Stephen Gutkeled was also notable for the first Ban, who minted his own marten-adorned silver ''[[denarius]]'' in whole Slavonia, the so-called ''[[banovac]]'' or ''banski denar''. The first coins were issued in 1255 by the Pakrac Chamber, according to a 1256 royal charter of Béla IV. Stephen's coins marked Styrian influence, as historian [[Bálint Hóman]] writes in his high-impact work in 1916.{{sfn|Weisz|2010|p=330}} Later the mintage's seat moved from Pakrac to Zagreb by 1260.{{sfn|Weisz|2010|p=330}} His ''banovac'' was considered a high quality currency and when the [[Coinage in the Kingdom of Hungary|minting of golden coins]] began under [[Charles I of Hungary]] in 1323, Gutkeled's coins served as an example and base for the new florins. The self-coiange of the Ban of Slavonia (and Croatia) have persisted until the 1350s.{{sfn|Kristó|1979|p=125}} </small></small>
+
* Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.
−
 
 
−
==Przypisy==
 
−
{{izvori}}
 
−
 
 
−
==Źródła==
 
−
*Bradács, Gábor (2016). "Gutkeled nembeli István szlavón bán és István ifjabb király harcai a salzburgi érsekségért vívott háborúban (1258–1259)". In Pósán, László; Veszprémy, László (eds.). Elfeledett háborúk. Középkori csaták és várostromok (6–16. század) (in Hungarian). Zrínyi Kiadó. pp. 171–197. ISBN 978-963-3276-96-9.
 
−
*Kristó, Gyula (1979). A feudális széttagolódás Magyarországon [Feudal Anarchy in Hungary] (in Hungarian). Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-1595-4.
 
−
*Kristó, Gyula (2003). Háborúk és hadviselés az Árpádok korában [Wars and Tactics under the Árpáds] (in Hungarian). Szukits Könyvkiadó. ISBN 963-9441-87-2.
 
−
*Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig: Életrajzi Lexikon [Great Officers of State in Hungary from King *Saint Stephen to Our Days: A Biographical Encyclopedia] (in Hungarian). Helikon Kiadó. ISBN 963-208-970-7.
 
−
*Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [An Early History of the Palatinal Institution: 1000–1342] (in Hungarian). Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9.
 
−
*Weisz, Boglárka (2010). "A zágrábi kamara az Árpádok korában [The Chamber of Zagreb in the Árpád age]". Középkortörténeti tanulmányok 6 (in Hungarian). University of Szeged. pp. 327–335.
 
−
*Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Secular Archontology of Hungary, 1000–1301] (in Hungarian). História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-38-3.
 
  
 
== Zobacz także ==
 
== Zobacz także ==
Linia 126: Linia 110:
 
|
 
|
 
{{Urzędnik infobox
 
{{Urzędnik infobox
−
  |urzędnik           = Gutkeled I. István<br>Stjepan Gut-Keled
+
  |urzędnik         = Gutkeled I. István (węg.)<br>Stefan I Gutkeled (pol.)<br>Stjepan Gut-Keled (chor.)
 
  |imiona            =  
 
  |imiona            =  
−
  |tytulatura        = Ban całej Slawonii<br>Koniuszy królewski<br>Sędzia królewski<br>Palatyn Królestwa Węgier
+
  |tytulatura        = [[Ban całej Slawonii]]<br>[[Koniuszy królewski]]<br>[[Sędzia królewski]]<br>[[Palatyn Królestwa Węgier]]
 
  |grafika          = Gutkeled Stephen coins.png
 
  |grafika          = Gutkeled Stephen coins.png
 
  |opis grafiki      = '''Banovac''' monety bana Stefana (1255)
 
  |opis grafiki      = '''Banovac''' monety bana Stefana (1255)
Linia 194: Linia 178:
 
{{SORTUJ:Gutkeled, Istvan 01}}
 
{{SORTUJ:Gutkeled, Istvan 01}}
  
−
[[Kategoria:Artykuły wymagające uzupełnienia źródeł]]
+
[[Kategoria:Gutkeled]]
 +
[[Kategoria:Banowie]]
 
[[Kategoria:Banowie całej Slawonii]]
 
[[Kategoria:Banowie całej Slawonii]]
 
[[Kategoria:Koniuszy królewscy]]
 
[[Kategoria:Koniuszy królewscy]]
−
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 
 
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
−
[[Kategoria:Rody]]
 
−
[[Kategoria:Ród Gutkeled]]
 
 
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
 
[[Kategoria:Sędziowie królewscy]]
 
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
Linia 206: Linia 188:
 
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 +
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 
[[Kategoria:Zmarli w 1259]]
 
[[Kategoria:Zmarli w 1259]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]

Aktualna wersja na dzień 19:20, 7 mar 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskimm. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskimm są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Strona Autorzy Nota
[3] [4] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku chorwackim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku chorwackim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Ban całej Slawonii
(1241-1244/45) 		Następca:
Mstislavić Rastislav Rátót I. Loránd
Poprzednik: Koniuszy królewski
(1242-1245) 		Następca:
Vilmos Hahót I. Csák
Poprzednik: Sędzia królewski
(1245-1246) 		Następca:
Mojs (sędzia) Csák I. Demeter
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1246-1248) 		Następca:
Türje II. Dénes Türje II. Dénes
Coa Hungary Clan Gutkeled.svg

Gutkeled I. István (pol. Stefan I Gutkeled, chor. Stjepan Gut-Keled) (* nieznana, † 1259), węgiersko-chorwacki szlachcic, syn Apaja i brat Mikołaja Draguna, sędzia królewski w 1245 r., palatyn od 1246 r. Później służył jako ban całej Slawonii (1248–1259), ban Przybrzeżny (banus maritimus) (1243–1249) i kapitan Styrii (1254–1258). Ojciec Nikoli z Gacka bana Chorwacji (?) i księcia Gacka. Towarzysz króla Béli IV, w kampanii przeciw Tatarom (1241),

István jako ban całej Slawonii, na północ od twierdzy Križevci (castrum) zorganizował osadnictwo (dzisiejszy Gornji grad), a 24 kwietnia 1252 r. wydał statut ogłaszający Križevce „nowym wolnym miastem” (novarum et liberam villam). Z tego dokumentu jasno wynika, że ban czyni to dla korzyści i honoru króla (pro utilities et honore regis). Rok później, a dokładniej 16 sierpnia 1253 r., sam król Bela IV potwierdził ten przywilej słynną Złotą Bullą.

Pochodzenie i relacje rodzinne

István urodził się w klanie Gutkeled, szeroko rozległym klanie pochodzenia niemieckiego, który przybył z Księstwa Szwabii do Królestwa Węgier za panowania Piotra I w połowie XI wieku, według Gesta Hunnorum et Hungarorum Szymona Kézy. Ojciec Istvána był zapewne „comesem” Dragunem z gałęzi Sárvármonostor. Potężni baronowie Mikołaj I i Apaj Gutkeled byli kuzynami Draguna, jednak nie można zidentyfikować wszystkich ich przodków, dlatego też nie można połączyć gałęzi Sárvármonostor z innymi gałęziami klanu. István był jedynym znanym synem Draguna.[1]

Uważany jest za przodka i pierwszego członka gałęzi Majád. Miał czterech synów z nieznaną z imienia żoną: Mikołaja II, Joachima, Stefana II i Pawła. Wszyscy zajmowali ważne stanowiska, np. odpowiednio sędziego królewskiego, skarbnika królewskiego, sędziego królewskiego i bana Severin. Za pośrednictwem swojego najmłodszego syna Pawła, István był także przodkiem rodzin szlacheckich: Majádi, Butkai, Keszeg de Butka, Márki, Málcai, Csatári, Ráskai, Fejes de Ráska i Vidfi de Ráska.[2]

Joachim, jego drugi syn, był jednym z najbardziej niesławnych wczesnych oligarchów podczas chaotycznego panowania Władysława IV w latach 70. Porwał nawet młodego Władysława i ustanowił dominację rodu w Slawonii, wyłączając władzę królewską. Po jego śmierci w 1277 r. jego prowincję podzielono między Kőszegich i Babonićiów, dlatego gałąź Majád upadła, podczas gdy inne gałęzie klanu Gutkeled (na przykład gałąź Rakamaz, z której wywodzi się prestiżowa rodzina Báthori), zyskały na znaczeniu.[1]

Kariera na Węgrzech

István rozpoczął karierę polityczną na dworze książęcym Andrzeja, księcia halickiego, najmłodszego syna króla Andrzeja II, u którego służył w latach 1231–1234.[1] Gdy młody książę zmarł w 1234 r. bezpotomnie, István opuścił Księstwo Halickie. Po śmierci króla Andrzeja II w następnym roku został lojalnym stronnikiem Beli IV, który wstąpił na tron ​​węgierski w 1235 r. Gdy Mongołowie dokonali najazdu na Węgry w 1241 r., István brał udział w bitwie pod Mohi, gdzie Węgrzy ponieśli katastrofalną klęskę stając przeciwko oddziałom Batu Chana. István uciekł z pola bitwy, a później dołączył do Beli IV, który uciekł aż do Dalmacji po krótkim i niefortunnym schronieniu się w Księstwie Austrii.[1]

Po śmierci Wilhema Saint Omer, dalekiego krewnego króla, István został mianowany koniuszym królewskim około sierpnia 1242 roku. Utrzymywał tę godność co najmniej do października 1244 roku, ale istnieje nieautentyczny dokument, który sugeruje, że służył w tym charakterze do 1245.[3] Poza tym István działał również jako ispán/żupan w żupanii Vrbas (lub Orbász) od 1243 do 1244/5, zapewne jest on pierwszym znanym arystokratą, który utrzymywał ten zakres władzy Dolnej Slawonii.[3] W latach 1245–1246 pełnił funkcję sędziego królewskiego i ispána komitatu Nyitra.[3]

W 1246 r. został wybrany na palatyna przez Belę IV, zastępując Denisa Türje; funkcjonował do 1247 lub 1248.[3] W tym czasie, w 1246 r., zarządzał także komitatem Somogy.[3] Trzy dokumenty wskazują, że przewodniczył sporom w Bela, Szántó (komitat Zala) i Baksa (komitat Baranya).[4] Od lat 30. monarchowie czasami powierzali palatynom lub innym baronom królestwa, konkretne zadania. Na przykład Istvánowi i ispánowi Csákowi I Hahót rozkazem Beli IV polecono zniszczyć młyny zbudowane bez pozwolenia na rzece Rabie.[4]

Gubernator Slawonii i Styrii

W 1248 r. István został banem całej Slawonii, które zajmował przez 11 lat aż do swojej śmierci.[3] Przyjął tytuł dux w 1254.[1] Jego właściwy tytuł brzmiał „Ban i książę slawoński”, zgodnie z królewskim dokumentem wydanym w 1254 r.[3] Po inwazji Mongołów prowincja Slawonia i Chorwacja odegrały ważną rolę w obronie granic, w wyniku przekazania królewskiego tytułu księcia slawońskiego w ręce potężnych świeckich baronów, takich jak Denis Türje lub właśnie István, podczas gdy syn króla, książę Stefan był jeszcze nieletni.[5] W Slawonii István działał jako wicekról Beli, zgodnie z królewskim przywilejem z 1248 r.[5] Jednak jako ban István był uwikłany w konflikt z kilkoma dalmatyńskimi miastami podczas swojej dekady rządów, na przykład jego syn ban Mikołaj I zdegradowany, gdy jego ojciec bezprawnie zajął ziemie miasta Trogir.[5] István mieszkał w Zagrzebiu i rządził regionem ze swojego tamtejszego pałacu, w którym miał również swój własny dwór książęcy.[5] Zbudował system wasali w Slawonii, sługami królewskimi, a familiaris byli jego domownicy. W 1256 r. Benedek, kanonik z Zagrzebia, reprezentował Istvána w mennicy i kancelarii w Pakracu.[5]

Plik:Ptuj en 1687.PNG
Stephen Gutkeled rządził Styrią z zamku Pettau w latach 1254–1259

István zbudował kilka zamków (w tym Jablanac) wzdłuż granic, w ramach radykalnych reform Beli wprowadzonych po inwazji Mongołów. Osiedlił również migrantów do miejscowości Križevci i przekazał przywileje nowo zamieszkanej osadzie. István był pierwszym świeckim właścicielem ziemskim na Węgrzech, który dla osiedlających się na wyspie rzeki Rab założył osadę pod murami zamku Jablanac.[1]

Bela IV, zgodnie z pokojem z Pozsony (dzisiaj Bratysława na Słowacji), nabył Księstwo Styrii od swojego rywala króla Czech Ottokara II 1 maja 1254 r. Po serii wojen, István został w tym roku zainstalowany jako kapitan Styrii (łac. Capitaneus Stirie), jednocześnie zachowując godność bana i księcia slawońskiego.[1] Rządził zajętą prowincją z zamku Pettau (dziś w Ptuj, Słowenia) w imieniu Beli, który przyjął tytuł księcia Styrii, kwestionując roszczenia Ottokara. Podczas swoich rządów István wspierał lokalny kościół i szlachtę w Dolnej Styrii, ale część szlachty z Górnej Styrii również dołączyła do jego stronników do końca 1256 r.[6]

István nie był jednak w stanie umocnić rządów węgierskich w Styrii ze względu na kontr-propagandę i działalność Czechów. Styryjscy arystokraci wywołali bunt przeciwko Istvánowi i rozgromili go na początku 1258 roku.[7] István bezskutecznie oblegał swoją niedawną siedzibę w Pettau w pierwszej połowie roku, której bronił Seifried von Mahrenberg i który pokonał wojska węgierskie. Ban István ledwo mógł uciec z pola bitwy, gdy wraz z koniem przepłynął Dunaj.[6] Musiał uciec ze Styrii, ale Bela i jego syn Stefan wspólnie zaatakowali Styrię, głównie wojskami pomocniczymi Kumanów, przywrócili zwierzchnictwo, a Bela mianował swojego najstarszego syna Stefana nowym księciem Styrii.[7] Ich kampania była również powiązana z wojną Filipa z Karyntii i Ulricha z Seckau o arcybiskupstwo Salzburga.[6] Książę Stefan i jego kapitan István wiosną 1259 r. rozpoczęli plądrowanie Karyntii, w odwecie za wsparcie księcia Ulricha III z Karyntii (brata arcybiskupa Filipa) udzielone styryjskim rebeliantom.[7] Po śmierci István jego stanowisko pozostało puste, a wkrótce potem zniknęło razem z Węgrami, gdy styryjscy panowie zwrócili się o pomoc do Ottokara i pokonali armię węgierską w bitwie pod Kressenbrunn 12 czerwca 1260 r.[7]

István był również znany jako pierwszy ban, który wybił swój własny srebrny denar zdobiony kuną w Slawonii, tak zwany banovac lub banski denar. Pierwsze monety zostały wyemitowane w 1255 r. przez mennicę Pakrac, zgodnie z królewskim dokumentem Beli IV z 1256 roku. Monety István wykazywały wpływy styryjskie, jak pisze historyk Bálint Hóman w swojej głośnej pracy z 1916 r.[8] Później siedziba mennicy przeniosła się z Pakrac do Zagrzebia do 1260 roku.[8] Jego banovac był uważany za walutę wysokiej jakości, a kiedy zaczęto bić złote monety za Karola I na Węgrzech w 1323 r., monety Istvána służyły za wzorzec i bazę dla nowych florenów. Rozdzielenie banatu slawońskiego i chorwackiego utrzymało się aż do lat 50. XIII wieku.[5]

Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 228, 356.
  2. ↑ Engel: Genealógia (Genus Gutkeled 5. Sárvármonostor – gałąź)
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 19, 30, 45, 56, 178, 193.
  4. ↑ 4,0 4,1 Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342]. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. str. 61, 69.
  5. ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 5,5 Kristó, Gyula (1979). A feudális széttagolódás Magyarországon [Anarchia feudalna na Węgrzech]. Akadémiai Kiadó. str. 49, 120, 122-123, 125.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 Bradács, Gábor (2016). "Gutkeled nembeli István szlavón bán és István ifjabb király harcai a salzburgi érsekségért vívott háborúban (1258–1259)". W: Pósán, László; Veszprémy, László (red.). Elfeledett háborúk. Középkori csaták és várostromok (6–16. század). Zrínyi Kiadó. str. 179, 182, 185.
  7. ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 Kristó, Gyula (2003). Háborúk és hadviselés az Árpádok korában [Wojny i taktyka w epoce Arpadów]. Szukits Könyvkiadó. str. 177, 179.
  8. ↑ 8,0 8,1 Weisz, Boglárka (2010). A zágrábi kamara az Árpádok korában [Izba Zagrzebska w epoce Arpadów]. Középkortörténeti tanulmányok 6. University of Szeged. str. 330.

Źródła

  • Bradács, Gábor (2016). "Gutkeled nembeli István szlavón bán és István ifjabb király harcai a salzburgi érsekségért vívott háborúban (1258–1259)". W: Pósán, László; Veszprémy, László (red.). Elfeledett háborúk. Középkori csaták és várostromok (6–16. század). Zrínyi Kiadó. str. 171–197. ISBN 978-963-3276-96-9.
  • Kristó, Gyula (1979). A feudális széttagolódás Magyarországon [Anarchia feudalna na Węgrzech]. Akadémiai Kiadó. ISBN 963-05-1595-4.
  • Kristó, Gyula (2003). Háborúk és hadviselés az Árpádok korában [Wojny i taktyka w epoce Arpadów]. Szukits Könyvkiadó. ISBN 963-9441-87-2.
  • Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
  • Szőcs, Tibor (2014). A nádori intézmény korai története, 1000–1342 [Wczesna historia instytucji palatynatu: 1000–1342]. Magyar Tudományos Akadémia Támogatott Kutatások Irodája. ISBN 978-963-508-697-9.
  • Weisz, Boglárka (2010). A zágrábi kamara az Árpádok korában [Izba Zagrzebska w epoce Arpadów]. Középkortörténeti tanulmányok 6. University of Szeged. str. 327–335.
  • Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.

Zobacz także

Gutkeled I. István (węg.)
Stefan I Gutkeled (pol.)
Stjepan Gut-Keled (chor.)

— Ban całej Slawonii
Koniuszy królewski
Sędzia królewski
Palatyn Królestwa Węgier		 —
Banovac monety bana Stefana (1255)
Banovac monety bana Stefana (1255)
Herb rodu Gutkeled
Herb rodu Gutkeled
Ban całej Slawonii
Okres od 1241
do 1244/45
Poprzednik Mstislavić Rastislav
Następca Rátót I. Loránd
Koniuszy królewski
Okres od 1242
do 1245
Poprzednik Vilmos
Następca Hahót I. Csák
Sędzia królewski
Okres od 1245
do 1246
Poprzednik Mojs (sędzia)
Następca Csák I. Demeter
Palatyn Królestwa Węgier
Okres od 1246
do 1248
Poprzednik Türje II. Dénes
Następca Türje II. Dénes
Dane biograficzne
Klan Gut-Keled
Pochodzenie niemieckie (Szwabia)
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny data nieznana
Śmierć 1259
Ojciec Apaj
Matka nieznana
Rodzeństwo I. Miklós
Żona nieznana
Dzieci II Miklós/Nikola II.
Joakim Pektar
II. István/Stjepan II.
Pál
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Gutkeled_I._István&oldid=52012”