Fehér: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
 
(Nie pokazano 30 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:2]]
+
[[Kategoria:1]]
 
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z węgierskiej Wikipedii]]
 
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z węgierskiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Feh%C3%A9r_v%C3%A1rmegye
 
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Feh%C3%A9r_v%C3%A1rmegye
−
|autorzy = https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Feh%C3%A9r_v%C3%A1rmegye&action=history
+
|autorzy = https://hu.wikipedia.org/w/index.php?title=Feh%C3%A9r_v%C3%A1rmegye&action=history
 
|nota    = węgierski
 
|nota    = węgierski
 
}}
 
}}
Linia 17: Linia 17:
 
|
 
|
 
|}
 
|}
 +
{{Komitaty króla Stefana I}}
  
−
[[Plik:Hungary 1490.jpg|bélyegkép|jobbra|260px|[[Csánki Dezső]]–[[Kogutowicz Manó]]: Magyarország [[I. Mátyás magyar király|Mátyás király]] halálakor]]
+
[[Plik:Komitat_Wei%C3%9Fenburg_-_Gro%C3%9Ff%C3%BCrstentum_Siebenbuergen_1769-1773.jpg|Komitat Fehér na mapie pierwszego przeglądu wojskowego (1769-1773)|thumb|left|260px]]
−
[[Plik:Komitat_Wei%C3%9Fenburg_-_Gro%C3%9Ff%C3%BCrstentum_Siebenbuergen_1769-1773.jpg|Fehér vármegye az [[Magyarország első katonai felmérése|I. katonai felmérés]] térképén (1769-73)|bélyegkép|260px]]
 
−
[[Plik:Hungary,_Galicia_and_Transylvania.jpg|jobbra|260px|thumb|Alsó- és Felső-Fehér vármegyék egy [[1862]]-es térképen]]
 
  
−
'''Fehér vármegyé'''t [[I. István magyar király|Szent István király]] hozta létre az államalapítás és a [[királyi vármegye]]rendszer megszervezése idején [[Erdély]]ben Gyula–[[Gyulafehérvár|Fehérvár]] központtal. Területe ekkor kiterjedt az egész – részben lakatlan – Dél-[[Erdély]]re, a későbbi [[Hunyad vármegye]], [[Királyföld]], [[Fogarasföld]] és [[Háromszék]] területére is,<ref name="Györffy:István:15.fejezet"> {{cite book |author= [[Györffy György]] |title= István király és műve |chapter= 15 / A vármegye X. századi előzményei és korai szervezete. |publisher= Gondolat Budapest 1983 |isbn= 963-281-221-2}} </ref> azaz a [[Maros]] és az [[Olt]] [[vízgyűjtő terület]]ére.<ref name="Korai magyar">{{cite book|title=Korai magyar történeti lexikon (9-14- század) |editor=Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc |publisher=Akadémiai Kiadó, Budapest |year=1994 |isbn=963-05-6722-9}}</ref>
+
'''Fehér vármegyé''' (pol. ''komitat Fehér'', rum. ''Comitatul Alba'') został założony przez króla [[Szent István|Stefana I]] w momencie założenia państwa i organizacji królewskiego systemu komitatów w [[Siedmiogród|Siedmiogrodzie]] z centrum [https://pl.wikipedia.org/wiki/Alba_Iulia Fehérvár] (obecnie Alba Iulia w Rumunii). Jego terytorium w tym czasie rozciągało się na cały − częściowo niezamieszkany − południowy [[Siedmiogród]], do terytorium późniejszego komitatu [[Hunyad]], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Kir%C3%A1lyf%C3%B6ld Királyföld], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Fogarasf%C3%B6ld Fogarasföld] i [[Háromszék]]<ref>Györffy György. 15 / A vármegye X. századi előzményei és korai szervezete., ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2</ref>, tj. do zlewni rzek: [https://pl.wikipedia.org/wiki/Marusza Maros] i [https://pl.wikipedia.org/wiki/Aluta Olt].<ref name="Korai magyar">szerk.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: ''Korai magyar történeti lexikon (9-14- század)''. Akadémiai Kiadó, Budapest (1994). ISBN 963-05-6722-9</ref>
  
−
A király [[1003]]-ban verte le az utolsó erdélyi [[gyula (méltóság)|gyulát]], ekkor hozta létre a vármegyét, amelynek hatalmas, tartományi mérete azt mutatja, hogy kiterjedt a gyulák teljes uralmi területére. A régészet nem igazolta, hogy a megyét esetleg [[Keán]] erdélyi [[bolgár]] uralmának megdöntése után hozták volna létre az [[1010-es évek]]ben. A 9-10. században kimutathatók ugyan a bolgár jelenlét nyomai, de ezek a [[10. század]]ban, a gyulák Erdélybe költözésekor megszűnnek.<ref name="Korai magyar"/>
+
== Historia ==
 +
[[Plik:Hungary,_Galicia_and_Transylvania.jpg|left|260px|thumb|Komitaty Alsó- i Felső-Fehér na mapie z 1862 r.]]
  
−
A megye ispánjait a 11-12. században ''dux'', ''tribunus'', ''princeps'', ''voivoda'' néven is említik, hatalmukat fokozatosan egész Erdélyre kiterjesztették. Az így kialakuló [[erdélyi vajda]]i, valamint az alvajdai tisztség Erdély története során végig szorosan összekapcsolódott a gyulafehérvári ispán tisztségével. A források említik a [[várszervezet]]et és a [[várjobbágy]]okat is. A [[12. század]] elején a székelyek feltűnnek a későbbi [[Szászföld]] területén, majd a [[13. század]]ban nyomulnak a mai [[Székelyföld]] területére. [[II. Géza magyar király|II. Géza]] hívására a [[12. század]]ban megjelennek a [[erdélyi szászok|szászok]] a [[Vöröstoronyi-szoros]] előterében, majd a keletre húzódó székelyek helyére is betelepültek a 13. században az ekkortól [[Szászföld]] területére. [[III. Béla magyar király|III. Béla]] idejétől a [[Szebeni-havasok|Szebeni-]] és [[Fogarasi-havasok]] aljára [[vlachok]]at is telepítettek. Mindezen telepítések területei – [[Székelyföld]], [[Szászföld]], [[Fogarasföld]], [[Brassóvidéke]] – kikerültek a fehérvári ispán hatásköréből, bizonyos szigetszerű magánbirtoktesteket kivéve, amelyek később [[Felső-Fehér vármegye|Felső-Fehér vármegyét]] alkották. Nem tudjuk mikor vált ki ezalatt Fehérből [[Küküllő vármegye|Küküllő]] és [[Hunyad vármegye|Hunyad]] vármegye, de bekebelezte közben a [[marosújvár]]i sóbánya körüli [[Újvár vármegye|Újvár vármegyét]].<ref name="Korai magyar"/>
+
Król pokonał ostatnirgo [[gyula|gyulę]] siedmiogrodzkiego w 1003 r., gdy stworzył komitat, którego ogromny, prowincjonalny rozmiar świadczy o tym, że obejmował on całą domenę ''gyuli''. Archeologia nie dowiodła, że komitat powstał prawdopodobnie po obaleniu rządów bułgarskich chana w Siedmiogrodzie we wczesnych latach XI wieku, chociaż ślady obecności Bułgarów można zobaczyć w XIX wieku, zniknęły one w X wieku, kiedy ''gyule'' pojawili się w Siedmiogrodzie.<ref name="Korai magyar"/>
  
−
A [[14. század]] elejére [[nemesi vármegye|nemesi vármegyévé]] alakult, amelynek ispánja az erdélyi alvajda volt.<ref name="Korai magyar"/>
+
''[[Ispán]]owie'' komitatu w XI-XII wiekach występowali jako ''dux'', ''tribunus'', ''princeps'', ''voivoda'', ich władza była stopniowo rozszerzana na cały Siedmiogród. W całej historii Siedmiogrodu powstałe województwo siedmiogrodzkie i urząd ''erdélyi vajda'' były ściśle związane z biurem ''[[ispán]]a'' [[Gyulafehérvár]]a. Źródła wspominają także o organizacji zamku i poddanych zamku. Na początku XII wieku [[Seklerzy]] pojawili się na terenach późniejszej [[Királyföld|Saksonii]], następnie w XIII wieku rozprzestrzenili się na teren [[Székelyföld]]. Na zaproszenie [[II. Géza|Gejzy II]] pierwsi [[Sas]]i pojawili się na przełęczy [[Vöröstoronyi-szoros|Vöröstorony]] w XII wieku, a następnie osiedlili się w XIII wieku w miejscu Seklerów na wschodzie. Od czasów [[III. Béla|Beli III]] osadzano ich u podnóża gór [[Szebeni-havasok|Szeben]] i [[Fogarasi-havasok|Fogarów]]. Obszary wszystkich tych osad [[Székelyföld]]u, [[Szászföld]]u, [[Fogarasföld]]u, [[Brassó vidék]] wyszły spod jurysdykcji ''[[ispán]]a'' [[Fehérvár]], z wyjątkiem pewnych wyspowy posiadłości prywatnych, które później utworzyły komitat [[Felső-Fehér]]. Nie wiemy, kiedy komitaty [[Küküllő]] i [[Hunyad]] wydzieliły się z [[Fehér]], ale w międzyczasie pochłonęły komitat [[Újvár]] wokół kopalni soli Marosújvár.<ref name="Korai magyar"/>
  
−
== Lista ''[[ispán]]''ów ==
+
Na początku XIV wieku komitat [[Fehér]] został przekształcony w komitat szlachecki, którego panem był [[wojewoda Siedmiogrodu]].<ref name="Korai magyar"/>
 +
 
 +
== Lista ''[[ispán|ispánów]]'' ==
 
{| class="wikitable" style="width: 70%"
 
{| class="wikitable" style="width: 70%"
 
|-
 
|-
−
! scope="col" width="9%" | Term
+
! scope="col" width="9%" | Okres
−
! scope="col" width="17%" | Incumbent
+
! scope="col" width="17%" | Osoba
−
! scope="col" width="9%" | Monarch
+
! scope="col" width="9%" | Monarcha
−
! scope="col" width="33%" | Notes
+
! scope="col" width="33%" | Uwagi
−
! scope="col" width="10%" | Source
+
! scope="col" width="10%" | Źródło
 
|-
 
|-
 
| '''1097'''
 
| '''1097'''
−
| [[Mercurius]]
+
| [[Merkúr]]
 
| [[Koloman]]
 
| [[Koloman]]
 
| ''comes Bellegrate''
 
| ''comes Bellegrate''
−
| <ref name='Zsoldos_151'>Zsoldos 2011, p. 151.</ref>
+
| <ref name='Zsoldos_151'>Zsoldos 2011, s. 151.</ref>
 
|-
 
|-
 
| '''''ok.'' 1177'''
 
| '''''ok.'' 1177'''
Linia 52: Linia 54:
 
|-
 
|-
 
| '''1200'''
 
| '''1200'''
−
| [[Eth]]
+
| [[Geregye I. Eth]]
 
| [[Imre]]
 
| [[Imre]]
−
| z ''klanu'' Gerenye; także [[wojewoda Siedmiogrodu]] (1200)
+
| z ''klanu'' Gerenye<br>także [[wojewoda Siedmiogrodu]] (1200)
 
| <ref name='Zsoldos_151'/>
 
| <ref name='Zsoldos_151'/>
 
|-
 
|-
Linia 60: Linia 62:
 
| [[Kán I. Gyula]]
 
| [[Kán I. Gyula]]
 
| [[Emeryk]]
 
| [[Emeryk]]
−
| z rodu [[Kán]]; także [[wojewoda Siedmiogrodu]] (1201)
+
| z rodu [[Kán]]<br>także [[wojewoda Siedmiogrodu]] (1201)
 
| <ref name='Zsoldos_151'/>
 
| <ref name='Zsoldos_151'/>
 
|-
 
|-
Linia 66: Linia 68:
 
| Pós
 
| Pós
 
| [[II. András]]
 
| [[II. András]]
−
| z rodu [[Csák]]; także skarbnik księcia (1227–1233)
+
| z rodu [[Csák]]<br>także skarbnik księcia (1227–1233)
 
| <ref name='Zsoldos_151'/>
 
| <ref name='Zsoldos_151'/>
 
|-
 
|-
 
|- style="background-color: lightgrey;"
 
|- style="background-color: lightgrey;"
−
| colspan="4"| ''Later Fehér County was administered by [[Voivode of Transylvania|vice-voivodes of Transylvania]].''  
+
| colspan="4"| ''Później komitat Fehér by administrowany przez [[wicewojewoda Siedmiogrodu|wicewojewodę Siedmiogrodu]].''  
−
| <ref name='Engel_247'>Engel 1996, p. 247.</ref>
+
| <ref name='Engel_247'>Engel 1996, s. 247.</ref>
 
|}
 
|}
  
−
== Források ==
+
== Źródła ==
 +
*  Engel, Pál (1996). ''Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I.'' ["Archontologia świecka Węgier, 1301–1457, Volume I'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN 963-8312-44-0.
 +
* Fallenbüchl, Zoltán (1994). ''Magyarország főispánjai, 1526&ndash;1848'' ]''Panowie krain Wegier'', 1526&ndash;1848'']. Argumentum Kiadó.  ISBN 963-7719-81-4.
 +
* Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' ["Archontologia świecka Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN 978-963-9627-38-3.
  
 
|
 
|
 +
{{Historia komitatu
 +
|tytuł = Komitat Fehér
 +
|grafika =
 +
|opis grafiki =
 +
|okres 0 = Okres
 +
|forma 0 = Podmiot polityczny
 +
|okres 1 = ok.1000-1526
 +
|forma 1 = [[Królestwo|Królestwo Węgier]]
 +
|okres 2 = 1526-1541
 +
|forma 2 = [[Wschodnie Królestwo Węgier]]
 +
|okres 3 = 1541-1711
 +
|forma 3 = [[Księstwo Siedmiogrodu]]
 +
|okres 4 = 1711-1765
 +
|forma 4 = Królestwo Węgier
 +
|okres 5 = 1765
 +
|forma 5 = likwidacja
 +
|okres 6 =
 +
|forma 6 =
 +
|okres 7 =
 +
|forma 7 =
 +
|okres 8 = 
 +
|forma 8 =
 +
|okres 9 =
 +
|forma 9 =
 +
|okres 10 =
 +
|forma 10 =
 +
}}
 +
{|
 +
|
 +
|}
 
{{Infobox Komitat
 
{{Infobox Komitat
−
|Nazwa        = Fehér<br>Comitatul Alba (rum.)
+
|Nazwa        = Fehér
−
|Rok          =  
+
|Rok          = brak
 
|Herb        =  
 
|Herb        =  
 
|Siedziba    = Gyulaféhérvár
 
|Siedziba    = Gyulaféhérvár
Linia 86: Linia 121:
 
|Narodowości  = brak danych
 
|Narodowości  = brak danych
 
|Utworzony    = XI wiek
 
|Utworzony    = XI wiek
−
|Zlikwidowany = XVIII wiek
+
|Zlikwidowany = 1765
 
|Mapa        = Județe_Transilvania_sec17.PNG
 
|Mapa        = Județe_Transilvania_sec17.PNG
 
}}
 
}}
 +
{|
 +
|
 
|}
 
|}
 +
[[Plik:Hungary 1490_Fehér.png|thumb|300px|[[Csánki Dezső]]–[[Kogutowicz Manó]]: [[Królestwo|Królestwo Węgier]] po śmierci króla [[I. Mátyás|Macieja Korwina]]<br><big>'''Doboka''' nr 62</big>]]
 +
|}
 +
 +
== Przypisy ==
 +
{{izvori}}
 +
 +
{{SORTUJ:Komitaty, Fehér}}
  
 
[[Kategoria:Komitaty]]
 
[[Kategoria:Komitaty]]
 +
[[Kategoria:Komitaty XI wiek]]
 
[[Kategoria:Komitaty Świętego Stefana]]
 
[[Kategoria:Komitaty Świętego Stefana]]
 +
[[Kategoria:Komitaty zlikwidowane XVIII wiek]]
 +
[[Kategoria:Historia]]
 +
[[Kategoria:Historia Królestwa Węgier]]
 +
[[Kategoria:Historia Bułgarii]]
 +
[[Kategoria:Historia Rumunii]]

Aktualna wersja na dzień 11:35, 19 kwi 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
18px Komitaty króla Stefana I

♦ Abaúj ♦ Bács ♦ Baranya ♦ Békés ♦ Bihar ♦ Bodrog ♦ Borsod ♦ Csanád ♦ Csongrád ♦ Doboka ♦ Esztergom ♦ Fehér ♦ Fejér ♦ Gömör ♦ Győr ♦ Háromszék ♦ Heves ♦ Hunyad ♦ (Karakó) ♦ Keve ♦ Kolozs ♦ Komárom ♦ Kovinska ♦ Krassó ♦ Küküllő ♦ Moson ♦ Nógrád ♦ Nyitra ♦ Pest ♦ Pilis ♦ Pozsony ♦ Somogy ♦ Sopron ♦ Szabolcs ♦ Szatmár ♦ Szepes ♦ Szerém ♦ Szolnok ♦ Temes ♦ Tolna ♦ Torda ♦ Újvár ♦ Ung ♦ Valkó ♦ Varasd ♦ Vas ♦ Verőce ♦ Veszprém ♦ Visegrád ♦ Zala ♦ Zaránd ♦ Zemplén ♦ Zólyom

Błąd przy generowaniu miniatury:
Komitat Fehér na mapie pierwszego przeglądu wojskowego (1769-1773)

Fehér vármegyé (pol. komitat Fehér, rum. Comitatul Alba) został założony przez króla Stefana I w momencie założenia państwa i organizacji królewskiego systemu komitatów w Siedmiogrodzie z centrum Fehérvár (obecnie Alba Iulia w Rumunii). Jego terytorium w tym czasie rozciągało się na cały − częściowo niezamieszkany − południowy Siedmiogród, do terytorium późniejszego komitatu Hunyad, Királyföld, Fogarasföld i Háromszék[1], tj. do zlewni rzek: Maros i Olt.[2]

Historia

Plik:Hungary, Galicia and Transylvania.jpg
Komitaty Alsó- i Felső-Fehér na mapie z 1862 r.

Król pokonał ostatnirgo gyulę siedmiogrodzkiego w 1003 r., gdy stworzył komitat, którego ogromny, prowincjonalny rozmiar świadczy o tym, że obejmował on całą domenę gyuli. Archeologia nie dowiodła, że komitat powstał prawdopodobnie po obaleniu rządów bułgarskich chana w Siedmiogrodzie we wczesnych latach XI wieku, chociaż ślady obecności Bułgarów można zobaczyć w XIX wieku, zniknęły one w X wieku, kiedy gyule pojawili się w Siedmiogrodzie.[2]

Ispánowie komitatu w XI-XII wiekach występowali jako dux, tribunus, princeps, voivoda, ich władza była stopniowo rozszerzana na cały Siedmiogród. W całej historii Siedmiogrodu powstałe województwo siedmiogrodzkie i urząd erdélyi vajda były ściśle związane z biurem ispána Gyulafehérvára. Źródła wspominają także o organizacji zamku i poddanych zamku. Na początku XII wieku Seklerzy pojawili się na terenach późniejszej Saksonii, następnie w XIII wieku rozprzestrzenili się na teren Székelyföld. Na zaproszenie Gejzy II pierwsi Sasi pojawili się na przełęczy Vöröstorony w XII wieku, a następnie osiedlili się w XIII wieku w miejscu Seklerów na wschodzie. Od czasów Beli III osadzano ich u podnóża gór Szeben i Fogarów. Obszary wszystkich tych osad Székelyföldu, Szászföldu, Fogarasföldu, Brassó vidék wyszły spod jurysdykcji ispána Fehérvár, z wyjątkiem pewnych wyspowy posiadłości prywatnych, które później utworzyły komitat Felső-Fehér. Nie wiemy, kiedy komitaty Küküllő i Hunyad wydzieliły się z Fehér, ale w międzyczasie pochłonęły komitat Újvár wokół kopalni soli Marosújvár.[2]

Na początku XIV wieku komitat Fehér został przekształcony w komitat szlachecki, którego panem był wojewoda Siedmiogrodu.[2]

Lista ispánów

Okres Osoba Monarcha Uwagi Źródło
1097 Merkúr Koloman comes Bellegrate [3]
ok. 1177 Gál II. Béla [3]
1200 Geregye I. Eth Imre z klanu Gerenye
także wojewoda Siedmiogrodu (1200) 		[3]
1201 Kán I. Gyula Emeryk z rodu Kán
także wojewoda Siedmiogrodu (1201) 		[3]
1227 Pós II. András z rodu Csák
także skarbnik księcia (1227–1233) 		[3]
Później komitat Fehér by administrowany przez wicewojewodę Siedmiogrodu. [4]

Źródła

  • Engel, Pál (1996). Magyarország világi archontológiája, 1301–1457, I. ["Archontologia świecka Węgier, 1301–1457, Volume I]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN 963-8312-44-0.
  • Fallenbüchl, Zoltán (1994). Magyarország főispánjai, 1526–1848 ]Panowie krain Wegier, 1526–1848]. Argumentum Kiadó. ISBN 963-7719-81-4.
  • Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 ["Archontologia świecka Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN 978-963-9627-38-3.

Komitat Fehér

Okres Podmiot polityczny
ok.1000-1526 Królestwo Węgier
1526-1541 Wschodnie Królestwo Węgier
1541-1711 Księstwo Siedmiogrodu
1711-1765 Królestwo Węgier
1765 likwidacja
Komitat Fehér
(brak)
Siedziba: Gyulaféhérvár
Powierzchnia:
Ludność:
Narodowości: brak danych[5]
Utworzony: XI wiek
Zlikwidowany: 1765
Fehér
Plik:Hungary 1490 Fehér.png
Csánki Dezső–Kogutowicz Manó: Królestwo Węgier po śmierci króla Macieja Korwina
Doboka nr 62

Przypisy

  1. ↑ Györffy György. 15 / A vármegye X. századi előzményei és korai szervezete., István király és műve. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 szerk.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: Korai magyar történeti lexikon (9-14- század). Akadémiai Kiadó, Budapest (1994). ISBN 963-05-6722-9
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Zsoldos 2011, s. 151.
  4. ↑ Engel 1996, s. 247.
  5. ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 22 ff. (Spis ludności z 1910)
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Fehér&oldid=55415”