Csák I. Péter: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
m (Zastępowanie tekstu - "|gl_članak_funkcija = Podczaszy królewski" na "|gl_članak_funkcija = Stolnik królewski")
 
(Nie pokazano 47 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
−
[[Kategoria:50procent]]
+
[[Kategoria:0]]
 +
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z angielskiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_I_Cs%C3%A1k
 
|strona  = https://en.wikipedia.org/wiki/Peter_I_Cs%C3%A1k
Linia 13: Linia 14:
 
  |-style="vertical-align:top;"
 
  |-style="vertical-align:top;"
 
  |
 
  |
 +
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
 +
{{Redoslijed|
 +
|poprzednik        = [[Básztély II. Rénold]]
 +
|gl_članak_funkcija = [[Stolnik królewski]]<br>(1276-1279 )
 +
|współrządzący      =
 +
|następca          = [[Csák I. Péter]]
 +
}}
 +
 +
{{Redoslijed|
 +
|poprzednik        = [[Lawrence I Aba|Lawrence Aba]]
 +
|gl_članak_funkcija = [[Stolnik królewski]]<br>(1270–1272)
 +
|współrządzący      =
 +
|następca          = [[Reynold Básztély]]
 +
}}
 +
 +
{{Redoslijed|
 +
|poprzednik        = [[Stephen I Csák|Stephen Csák]]
 +
|gl_članak_funkcija = [[Stolnik królewski]]<br>(1279–''c''. 1284)
 +
|współrządzący      =
 +
|następca          = [[Ladislaus Rátót]]
 +
}}
 +
  
 
{{Redoslijed|
 
{{Redoslijed|
Linia 41: Linia 72:
 
{|  
 
{|  
 
|-
 
|-
 +
|}
 +
{|
 +
|
 
|}
 
|}
  
−
Peter (I) z pokrewnej Csák (angielski: Peter Csák (I.) Peter; ok. 1240-1283 lub 1284) był potężnym węgierskim baronem, właścicielem ziemskim i dowódcą wojskowym, który zajmował kilka świeckich pozycji za panowania królów Szczepana V. i Władysław IV. Jego synem i spadkobiercą był oligarcha Matthew III Csák, który na podstawie przejęć ojca i wujków stał się de facto władcą jego królestwa niezależnie od króla i przywłaszczył sobie królewskie prerogatywy na swoich terytoriach.
+
'''Csák I. Péter''' (pol. ''Piotr I Csák'') (* ok.1240,&nbsp;† 1283÷4), węgierski szlachcic, oligarcha, właściciel ziemski i dowódca wojskowy, który sprawował kilka świeckich funkcji za panowania królów [[V. István|Stefana V]] i [[IV. László|Władysława IV]]. Ojciec oligarchy [[Csák III. Máté|Mateusza III]], który dzieki spadkom po ojcu i stryjach stał się ''de facto'' udzielnym władcą niezależnym od króla, przywłaszczając sobie królewskie prerogatywy na swoich terytoriach.
−
 
 
−
<small><small>'''Péter''' (I) from the kindred Csák ({{lang-hu|Csák nembeli (I.) Péter}}; ''c''. 1240 – 1283 or 1284) was a powerful Hungarian baron, landowner and military leader, who held several secular positions during the reign of kings [[Stephen V of Hungary|Stephen V]] and [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus IV]]. His son and heir was the oligarch [[Matthew III Csák]], who, based on his father and uncles' acquisitions, became the ''de facto'' ruler of his domain independently of the king and usurped [[royal prerogative]]s on his territories. </small></small>
 
  
 
==Rodzina==
 
==Rodzina==
  
−
Urodził się w rodzaju Csáka jako najmłodszy syn Mateusza I, założyciela i pierwszego członka oddziału w Trencsén, pełnił funkcję mistrza skarbu (1242-1245) i Margaret z niezidentyfikowanej rodziny szlacheckiej. [1] Starsi bracia Piotra byli Mark I, pochodzący z Hiszpanii hrabstwem Hont w 1247 r., Ale nie ma dalszych informacji na jego temat; Szczepan I, mistrz szafarzy od 1275 do 1276 i od 1276 do 1279; oraz Mateusz II, znany generał i Palatyn na Węgrzech (1278-1280; 1282-1283). [2] Miał także młodszą siostrę, która poślubiła morawskiego szlachcica Zdzisława Sternberga, lojalnego bannermana klanu Csák [3]. Ich syn Stephen Sternberg (lub „Czech”) odziedziczył później władzę nad Csák z powodu braku bezpośredniego dorosłego mężczyzny po śmierci Mateusza III w 1321 r. [4]
+
Najmłodszy syn [[Csák I. Máté|Mateusza I]], założyciela i pierwszego członka rodziny [[Trencsén]], pełniącego funkcję [[Skarbnik|skarbnika królewskiego]] (1242-1245) i Małgorzaty (Margit) z niezidentyfikowanej rodziny szlacheckiej.<ref name="Markó">Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 220, 268.</ref> Starszymi braćmi Pétera byli: Márk – [[ispán]] komitatu [[Hont]] w 1247 r. (brak dalszych informacji na jego temat); [[Csák I. István|István I]] – [[Stolnik|stolnik królewski]] od 1275 do 1276 i od 1276 do 1279 oraz [[Csák II. Máté|Mateusz II]] – znany dowódca i [[palatyn]] (1278-1280; 1282-1283).<ref name="Kristó">Kristó, Gyula (1986). ''Csák Máté'' [''Mateusz Csák'']. Magyar História, Gondolat. Budapest. str. 31, 34, 42-43, 45-46, 48, 50-51, 199.</ref> Miał także młodszą siostrę, która poślubiła morawskiego szlachcica [[Zdzisława Sternberga]], lojalnego ''chorążego'' klanu [[Csák]].<ref name="Kristó" /> Ich syn [[Stefan Sternberg]] (lub „Czech”) odziedziczył później pozycję klanu Csák z powodu braku bezpośredniego dorosłego spadkobiercy po śmierci [[Csák III. Máté|Mateusza III]] w 1321 r.<ref name="Kristó" />
−
 
 
−
<small><small>He was born into the [[Csák (genus)|''gens'' Csák]] as the youngest son of [[Matthew I Csák|Matthew I]], founder and first member of the Trencsén branch, who served as [[Master of the treasury]] (1242–1245), and Margaret from an unidentified noble family.<ref name='Markó_220'>Markó 2006, p. 220.</ref> Peter's elder brothers were [[Mark I Csák|Mark I]], [[ispán]] (''comes'') of [[Hont County]] in 1247, but there is no further information about him; [[Stephen I Csák|Stephen I]], [[Master of the stewards]] from 1275 to 1276 and from 1276 to 1279; and [[Matthew II Csák|Matthew II]], a notable general and [[Palatine of Hungary]] (1278–1280; 1282–1283).<ref name='Kristó_31'>Kristó 1986, p. 31.</ref> He had also a younger sister, who married to the [[Moravia]]n noble Zdislav Sternberg, a loyal bannerman of the Csák clan.<ref name='Kristó_50'>Kristó 1986, p. 50.</ref> Their son, Stephen Sternberg (or "''the Bohemian''") later inherited the Csák dominion because of the absence of a direct adult male descendant after the death of Matthew III in 1321.<ref name='Kristó_199'>Kristó 1986, p. 199.</ref> </small></small>
 
−
 
 
−
Peter I ożenił się z nieznaną szlachcianką z niezidentyfikowanych genów. [1] Małżeństwo dało dwoje dzieci; najstarszym był Mateusz III, który odziedziczył majątek ojca i wujów oraz posiadłości na dużą skalę [5], które położyły podwaliny pod de facto niezależną domenę obejmującą północno-zachodnie hrabstwa królestwa (dziś w przybliżeniu część zachodnia dzisiejszej Słowacji i części północnych Węgier). [6] Drugim synem był Csák, który nosił miecz i zmarł około 1300 r., Nie pozostawiając spadkobiercy dziedzictwa klanu wyłącznie gałęzi swojego brata [7].
 
  
−
<small><small>Peter I married to an unknown noblewoman from an unidentified genus.<ref name='Markó_220'/> The marriage produced two children; the eldest one was Matthew III, who inherited his father and uncles' property and large-scale possessions,<ref name='Fügedi_159'>Fügedi 1986, p. 159.</ref> which laid the foundation of a ''de facto'' independent domain, encompassing the north-western [[Comitatus (Kingdom of Hungary)|counties]] of the kingdom (today roughly the western half of present-day [[Slovakia]] and parts of [[Northern Hungary]]).<ref name='Engel_126'>Engel 2001, p. 126.</ref> The second son was [[Csák, son of Peter I Csák|Csák]], who served as [[Bearer of the sword (Hungary)|bearer of the sword]] and died around 1300 without heir, leaving the clan heritage solely to his brother's branch.<ref name='Kristó_51'>Kristó 1986, p. 51.</ref> </small></small>
+
Péter I ożenił się z nieznaną szlachcianką z niezidentyfikowanego rodu.<ref name="Markó" /> Małżeństwo miało dwoje dzieci: starszym był [[Csák III. Máté|Mateusz III]], który odziedziczył olbrzymi majątek ojca i stryjów<ref name="Fügedi">Fügedi, Erik (1986). ''Ispánok, bárók, kiskirályok '' [''Ispáni, Baronowi, Oligarchowie'']. Nemzet és emlékezet, Magvető Könyvkiadó. Budapest. str. 150, 153, 159.</ref>, które położyły podwaliny pod ''de facto'' niezależną domenę obejmującą północno-zachodnie komitaty królestwa (dziś w przybliżeniu część zachodnia dzisiejszej Słowacji i części północnych Węgier).<ref name="Engel">Engel, Pál (2001). ''The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526''. I.B. Tauris Publishers. str. 108, 126.</ref> Drugim synem był [[Csák]], który był ostatnim męskim przedstawicielem rodu i zmarł około 1300 r., nie pozostawiając spadkobiercy.<ref name="Kristó" />
  
 
==Biografia==
 
==Biografia==
Linia 61: Linia 89:
 
=== Lojalny wobec księcia Stefana ===
 
=== Lojalny wobec księcia Stefana ===
  
−
[[File:Sárospatak - Castle.jpg|thumb|left|Sárospatak Castle]]
+
[[File:Sárospatak – Castle.jpg|thumb|left|Zamek Sárospatak]]
−
 
 
−
Według królewskiej karty wydanej przez Władysława IV w dniu 23 maja 1273 r. Piotr odegrał aktywną rolę w wojnie domowej w latach 60. XX wieku między królem Węgier Béla IV a jego synem Szczepanem, który przejął Siedmiogród z tytułem księcia [1]. Klan Csák wspierał Szczepana w tym rodzącym się konflikcie, w wyniku którego Béla IV oskarżyła Piotra o nielojalność i zdradę, więc musiał uciekać do wschodnich części królestwa, które de facto rządziły niezależnie. Peter schronił się w Schwarzburgu, zamku Czarnego Wrzosowiska (dziś: Codlea, Rumunia). Następnie z powodzeniem walczył z Kumanami, którzy sprzymierzyli się z Bélą, w pobliżu Twierdzy Deva (dziś: Deva, Rumunia), gdzie stracił wielu żołnierzy, ale zapobiegł zniszczeniu regionu. Odważnie walczył także w oblężeniu Zamku Baranka (dziś: Bronjka, Ukraina) i odzyskał fortecę dla swego pana. [8] Béla IV rozpoczęła kampanię przeciwko Zamkowi Sárospatak, w której żona i dzieci Szczepana, w tym mały Władysław, przebywali, jednak Piotr I i jego brat Mateusz II schwytali i uwięzili szpiegów króla i zmusili Bélę do wycofania się. W rezultacie Sasi Transylwanii powrócili do swojej lojalności wobec księcia Stefana [9].
 
−
 
 
−
<small><small>According to a royal charter issued by Ladislaus IV on 23 May 1273, Peter played an active role in the 1260s civil war between King [[Béla IV of Hungary]] and his son, [[Stephen V of Hungary|Stephen]], who had taken over [[Transylvania]] with the title of [[Duke of Transylvania|duke]].<ref name='Markó_220'/> The Csák clan supported Stephen in that emerging conflict, as a result Béla IV accused Peter of disloyalty and treason, thus he had to flee to the eastern parts of the kingdom, which ruled ''de facto'' independently by Stephen. Peter took refuge in ''Schwarzburg'', the castle of [[Codlea|Feketehalom]] (today: ''Codlea, Romania''). After that he successfully fought against the [[Cuman people|Cumans]], who allied Béla, near the [[Fortress of Deva|Fortress of Déva]] (today: ''Deva, Romania''), where he lost a lot of soldiers, but prevented the destruction of the region. He also fought bravely in the siege of the Baranka Castle (today: ''Bronjka, [[Ukraine]]'') and retook the fortress for his lord.<ref name='Zsoldos_2007_55'>Zsoldos 2007, p. 55.</ref> Béla IV launched a campaign against the [[Sárospatak|Sárospatak Castle]], where Stephen's wife and children, among them was the infant [[Ladislaus IV of Hungary|Ladislaus]], resided, however Peter I and his brother, Matthew II captured and imprisoned the king's spies and have pushed Béla to back off. As a result, the [[Transylvanian Saxons]] returned to their allegiance to Duke Stephen.<ref name='Kristó_42'>Kristó 1986, p. 42.</ref> </small></small>
 
−
 
 
−
W 1264 r. Ákos Ernye poprowadził kampanię królewską przeciwko księciu Stephenowi. Odniósł jednak poważną porażkę i został schwytany przez wroga, armię Csáku. Peter krytycznie wstrzyknął się w bitwę, niemniej jednak wziął również udział w bitwie o Isaszeg w marcu 1265 r., W której Stephen odniósł strategiczne zwycięstwo nad oddziałami Bela. Béla z Macsó uciekła z pola bitwy, a Henry I Kőszegi i jego synowie zostali schwytani. Po klęsce pod Isaszegiem król był zmuszony przyjąć władzę Szczepana we wschodnich częściach królestwa [10]. 23 marca 1266 r. Ojciec i syn potwierdzili pokój w klasztorze NMP na wyspie „Króliki”, a partyzanci Béli zostali zwolnieni z niewoli. [11] Latem 1266 Stephen najechał Bułgarię, przejął Widin, Plewen i inne forty i rozgromił Bułgarów w pięciu bitwach. Piotr również wziął udział w tej kampanii i walczył jak „dzielny lew”, zgodnie z dyplomem z 1273 r. [12]
 
−
 
 
−
<small><small>In 1264, [[Ernye Ákos]] led a royal campaign against Duke Stephen. However, he suffered a serious defeat and was himself captured by the enemy, the Csák army. Peter critically injured in the battle, nevertheless he also participated in the [[Battle of Isaszeg (1265)|Battle of Isaszeg]] in March 1265, where Stephen won a strategic victory over Béla's troops. [[Béla of Macsó]] fled from the battlefield, while [[Henry I Kőszegi]] and his sons were captured. After the defeat at [[Isaszeg]], the king was forced to accept the authority of Stephen in the eastern parts of the kingdom.<ref name='Fügedi_150'>Fügedi 1986, p. 150.</ref> On 23 March 1266, father and son confirmed the peace in the Convent of the Blessed Virgin on [[Margaret Island|'Rabbits' Island]] and Béla's partisans were released from captivity.<ref name='Markó_268'>Markó 2006, p. 268.</ref> In the summer of 1266, Stephen invaded [[Second Bulgarian Empire|Bulgaria]], seized [[Vidin]], [[Pleven]] and other forts and routed the Bulgarians in five battles. Peter also took part in this campaign and fought like a "brave lion", according to a 1273 diploma.<ref name='Kristó_46'>Kristó 1986, p. 46.</ref> </small></small>
 
−
 
 
−
Piotr I i jego rodzaj pozostali lojalni wobec Szczepana niezachwianie, fakt ten dowodzi, że nazwisko Piotra nie było wymienione w królewskich kartach przed 1270 rokiem, a nie będący członkiem klanu Csák pojawił się w księgach rachunkowych Szczepana, gdy książę przekupił jego naśladowców i zwolenników jego ojca. Peter i oddział w Trencsén poparli Stephena bez odszkodowania. Czekali na polityczne wejście, kiedy książę zostanie królem [13].
 
−
 
 
−
<small><small>Peter I and his genus remained loyal to Stephen steadfastly, this fact proves that Peter's name is not listed in royal charters before 1270 and non-member of the Csák clan appeared in Stephen's account books, when the duke bribed his followers and his father's supporters. Peter and the Trencsén branch supported Stephen without compensation. They were waiting for the political ascent when the duke becomes king.<ref name='Kristó_43'>Kristó 1986, p. 43.</ref> </small></small>
 
  
−
===Kariera polityczna===
+
Według królewskiego dokumentu wydanegoj przez [[IV. László|Władysława IV]] 23 maja 1273 r. Péter odegrał aktywną rolę w wojnie domowej w latach 60. XIII wieku między królem Węgier [[IV. Béla|Belą IV]] a jego synem [[V. István|Stefanem]], który przejął Siedmiogród , razem z tytułem księcia.<ref name="Markó" /> Klan [[Csák]] wspierał Stefana w tym rodzącym się konflikcie, w wyniku którego Bela IV oskarżył Pétera o nielojalność i zdradę, więc ten musiał uciekać do wschodnich części królestwa, którą ''de facto'' rządził niezależnie. Péter schronił się w [[Feketehalom]], zamku ''Czarnego Wrzosowiska'' (dziś: [[Codlea]], Rumunia). Następnie, w pobliżu twierdzy [[Déva]] (dziś: Deva, Rumunia), walczył z powodzeniem z [[Kumanie|Kumanami]], którzy sprzymierzyli się z Belą. Stracił wielu żołnierzy, ale zapobiegł zniszczeniu regionu. Odważnie walczył także podczas oblężenia zamku [[Baranka]] (dziś: [[Bronjka]] na Ukrainie) i odzyskał fortecę dla swego pana.<ref>Zsoldos, Attila (2007). ''Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években'' [''Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem  w latach 60. XIII wieku'']. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 55.</ref> Bela IV rozpoczął kampanię przeciwko zamkowi [[Sárospata]], w którym przebywała żona Stefana i jego dzieci, w tym mały [[IV. László|Władysław]]. Péter I i jego brat Mateusz II pojmali i uwięzili szpiegów króla i zmusili Belę do wycofania się. W rezultacie [[Sasi]] siedmiogrodzcy powrócili do swojej lojalności wobec księcia [[V. István|Stefana]].<ref name="Kristó" />
  
−
Kiedy Stephen V wstąpił na tron w 1270 roku, Piotr I został mianowany Mistrzem Stewardów i Gacką (Gecske) źupa w Królestwie Chorwacji [14], podczas gdy jego starszy brat, Mateusz II, został wojewodą Siedmiogrodu [15]. Piotr zajmował te stanowiska do czasu nagłej śmierci Szczepana V w sierpniu 1272 r., A następnie zastąpił go Reynold Básztély, jako Mistrz Stewardów [16].
+
W 1264 r. [[Ernye Ákos|Ákos Ernye]] poprowadził kampanię królewską przeciwko księciu Stefanowi. Poniósł jednak poważną porażkę i został pojmany przez wroga, armię Csáka. Péter został ciężko ranny w bitwie, niemniej jednak wziął również udział w [[Bitwa pod Isaszeg|bitwie o Isaszeg]] w marcu 1265 r., w której Stefan odniósł strategiczne zwycięstwo nad wojskami Beli. [[Béla z Macsó|Bela z Maczwy]] uciekł z pola bitwy, a [[Kőszegi I. Henrik|Henryk I Kőszegi]] i jego synowie zostali pojmani. Po klęsce pod Isaszegiem król był zmuszony uznać władzę Stefana we wschodnich prowincjach królestwa.<ref name="Fügedi" /> 23 marca 1266 r. ojciec i syn potwierdzili pokój w klasztorze NMP na [[Wyspa Małgorzaty|wyspie „''Królików''”]], a stronnicy Beli zostali uwolnieni z niewoli.<ref name="Markó" /> Latem 1266 roku Stefan najechał Bułgarię, przejął Widyn, Plewen i inne forty i rozgromił Bułgarów w pięciu bitwach. Péter również wziął udział w tej kampanii i walczył jak „dzielny lew”, zgodnie z dyplomem z 1273 r.<ref name="Kristó" />
  
−
<small><small>When Stephen V ascended the throne in 1270, Peter I was appointed [[Master of the stewards]] and head of Gacka (Gecske) źupa in the [[Kingdom of Croatia (1102–1526)|Kingdom of Croatia]],<ref name='Zsoldos_274'>Zsoldos 2011, p. 274.</ref> while his elder brother, Matthew II became [[Voivode of Transylvania]].<ref name='Kristó_34'>Kristó 1986, p. 34.</ref> Peter held these positions until the sudden death of Stephen V in August 1272, after that he was replaced by [[Reynold Básztély]], as Master of the stewards.<ref name='Zsoldos_55'>Zsoldos 2011, p. 55.</ref> </small></small>
+
Péter I i jego ród pozostali lojalni wobec Stefana niezachwianie, co potwierdza fakt, że nazwisko Pétera nie zostało wymienione w królewskich dokumentach przed 1270 rokiem, a nie będący członkiem klanu Csák pojawił się w księgach rachunkowych Stefana, gdy książę przekupił swoja świtę oraz zwolenników ojca. Péter i rodzina [[Trencsén]] poparli Stefana bezinteresownie. Czekali jedynie na polityczną sytuacje, gdy książę zostanie królem.<ref name="Kristó" />
  
−
W 1271 r. Piotr wziął udział w kampanii wojskowej przeciwko czeskiemu Ottokarowi II, który naruszył dwuletni rozejm, który został zawarty w 1270 r. Walczył w oblężeniach Pressburga i Mosona. Stephen V odniósł decydujące zwycięstwo w pobliżu rzeki Rábca. Odwaga i bohaterstwo Piotra podczas bitew zostało udokumentowane królewską kartą z 1274 roku. Zgodnie z tym uratował życie swojemu byłemu wrogowi, Belie, księciu Macsso, który stracił konia w bitwie. [13]
+
=== Kariera polityczna ===
  
−
<small><small>In 1271, Peter took part in a military campaign against [[Ottokar II of Bohemia]], who violated the two-year truce, which had been concluded in 1270. He fought in the sieges of [[Pressburg]] and [[Mosonmagyaróvár|Moson]]. Stephen V won a decisive victory near the Rábca River. Peter's bravery and heroism during the battles had been documented by the royal charter of 1274. According to this, he saved the life of his former enemy, Béla, Duke of Macsó, who lost his horse in the battle.<ref name='Kristó_43'/> </small></small>
+
Gdy Stefan wstąpił na tron w 1270 roku jako [[V. István]], Péter I został mianowany [[Stolnik|stolnikiem królewskim]] i [[żupan]]em [[Gadczanie|Gaci]] w [[Królestwo Chorwacji|Królestwie Chorwacji]]<ref name="Zsoldos">Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 21-22, 55, 194, 199, 274.</ref>, podczas gdy jego starszy brat, [[Csák II. Máté|Mateusz II]], został [[Wojewoda|wojewodą Siedmiogrodu]].<ref name="Kristó" /> Péter zajmował te stanowiska do czasu nagłej śmierci Stefana V w sierpniu 1272 r., gdyż zastąpił go [[Básztély II. Rénold]].<ref name="Zsoldos" />
  
−
A w Castle of Moson on / Peter de genere Csák / uratował Bélę Duke'a (naszego drogiego kuzyna, który walczył najlepiej jak potrafił) z rąk naszych wrogów, którzy starali się go okrutnie zabić z całej siły.
+
W 1271 r. Péter wziął udział w kampanii wojskowej przeciwko czeskiemu królowi [[Ottokar II|Ottokarowi II]], który naruszył dwuletni rozejm, zawarty w 1270 r. Walczył w oblężeniach [[Posony]] i [[Mosonmagyaróvár]]a. Stefan V odniósł decydujące zwycięstwo w pobliżu rzeki [[Rábca]]. Odwaga i bohaterstwo Pétera podczas bitew zostało udokumentowane w królewskim dokumencie z 1274 roku. Zgodnie z nim Péter uratował życie swojemu byłemu wrogowi, księciu [[Béla z Macsó|Beli z Maczwy]], który stracił konia w bitwie.<ref name="Kristó" />
−
    - Karta króla Władysława z 1274 r. Dla mistrza Piotra de genere Csáka [17]
 
  
−
<small><small>{{Quote|''And at the Castle of Moson, he'' /Peter ''de genere'' Csák/'' rescued Duke Béla (our dear cousin who had been fighting to the best of his ability) from the hands of our enemies who were endeavoring to kill him cruelly with all their might.''|King Ladislaus’s Charter of 1274 to Master Peter ''de genere'' Csák<ref name='Kristó (1992)'>{{cite book | last = Kristó | first = Gyula | title = Középkori históriák oklevelekben (1002–1410)}}</ref>}} </small></small>
+
<blockquote><cite>
 +
<small>''A w zamku Moson /Piotr z rodu Csák/uratował księcia Bele (naszego drogiego kuzyna, który walczył najlepiej jak potrafił) z rąk naszych wrogów, którzy starali się go okrutnie zabić z całej siły''.<small>
  
−
W czasie, gdy pojawiły się napięcia między Béla IV a jego synem Stephenem, rozwinęły się dwie rywalizujące ze sobą grupy baronialne, jedna z nich prowadzona przez Henryka I Kőszegi („Henry Wielki”), obejmująca także klany Gutkeled i Geregy, podczas gdy gałąź Trencsén klanu Csák zdominował drugą grupę. Po koronacji Szczepana V w 1270 r. Przywódcy partii Béli IV uciekli za granicę przed potencjalnymi odwetami, ale wrócili na Węgry, gdy korona przeszła na nieletniego Władysława IV w sierpniu 1272 r. Podczas nominalnej regencji królowej Elżbiety Cuman obie strony chciały wziąć udział w sprawowaniu władzy. Rywalizacja między obiema stronami była ograniczona do kolejnych lat [18]. Według historyka Bálinta Hómana w ciągu pierwszych pięciu lat Władysława IV miało miejsce dwanaście „zmian rządu” [19]. Piotr I odzyskał swoje wpływy w czerwcu 1273 r., Kiedy otrzymał darowizny od króla, na przykład w Senicy w powiecie Nyitra (dziś: Senica, Słowacja) [20]. Jednak Piotr stracił tę posiadłość na początku 1274 r., Kiedy Grupa Baronialna z Kőszeg ponownie cieszyła się zaufaniem Władysława IV [12].
+
– z dokument króla Władysława z 1274 r. dla mistrza Piotra z rodu Csák<ref>Kristó, Gyula. ''Középkori históriák oklevelekben (1002–1410)''.</ref>'''</small></small>
 +
</blockquote></cite>
  
−
<small><small>During the time when tensions emerged between Béla IV and his son, Stephen, two rival baronial groups developed, one of them was led by Henry I Kőszegi ("Henry the Great"), also involving the [[Gutkeled]] and [[Geregye (genus)|Geregye]] clans, while the Trencsén branch of the Csák clan dominated the second group. Following the coronation of Stephen V in 1270, leaders of Béla IV's party fled to abroad from the potential retaliations, however they returned to Hungary, when the crown passed to the minor Ladislaus IV in August 1272. During the nominal regency of Queen [[Elizabeth the Cuman]] both sides wished to take part in the exercise of power. The rivalry between the two parties characterized the following years.<ref name='Engel_108'>Engel 2001, p. 108.</ref> According to historian [[Bálint Hóman]], twelve "changes of government" took place in the first five regnal years of Ladislaus IV.<ref name='Fügedi_153'>Fügedi 1986, p. 153.</ref> Peter I regained his influence in June 1273, when he received land donations from the king, for instance [[Senica|Szenic]] in [[Nyitra County]] (today: ''Senica, Slovakia'').<ref name='Kristó_45'>Kristó 1986, p. 45.</ref> However Peter lost this estate in early 1274, when the [[Kőszegi family|Kőszegi]] baronial group enjoyed the confidence of Ladislaus IV again.<ref name='Kristó_46'>Kristó 1986, p. 46.</ref> </small></small>
+
W czasie, gdy pojawiły się napięcia między Belą IV a jego synem Stefanem, objawiły się również dwie rywalizujące ze sobą grupy oligarchów. Pierwsza z nich, prowadzona przez [[Kőszegi I. Henrik|Henryka I Kőszegiego]] („''Henrik Nagi''”), obejmująca także klany [[Gutkeled]] i [[Geregye]]. Druga zaś została zdominowana przez gałąź [[Trencsén]] klanu [[Csák]]. Po koronacji Stefana V w 1270 r. przywódcy ''partii'' Beli IV uciekli za granicę przed potencjalnym odwetem, ale wrócili na Węgry, gdy korona przeszła na nieletniego [[IV. László|Władysława IV]] w sierpniu 1272 r. Podczas nominalnej regencji królowej [[Kun Erzsébet|Elżbiety Kumańskiej]] obie strony chciały wziąć udział w sprawowaniu władzy. Rywalizacja między obiema stronami była ograniczona do kolejnych lat.<ref name="Engel" /> Według historyka [[Hóman Bálint]]a  w ciągu pierwszych pięciu lat [[IV. László|Władysława IV]] miało miejsce dwanaście „zmian rządu”.<ref name="Fügedi" /> Péter I odzyskał swoje wpływy w czerwcu 1273 r., gdy otrzymał darowizny od króla, na przykład w Senicy w komitacie [[Nyitra]] (dziś: [[Senica]], Słowacja).<ref name="Kristó" /> Jednak Péter stracił tę posiadłość na początku 1274 r., gdy oligarchowie z grupy ''Kőszegi'' ponownie odzyskała zaufanie [[IV. László|Władysława IV]].<ref name="Kristó" />
  
−
[[File:Coa Hungary Clan Csák.svg|thumb|right|160px|Coat of arms of the ''gens'' Csák]]
+
[[File:Coa Hungary Clan Csák.svg|thumb|right|160px|Herb klanu Csák]]
  
−
Bracia Csák (Mateusz II i Piotr) i jego sojusznicy z powodzeniem usunęli Joachima Gutkeled i Henry'ego Kőszegiego z władzy do lata 1274 r. Król i jego matka, Gutkeled i Kőszegi, schwytali młodszego brata Władysława, Andrzeja, i zabrali go do Slawonii [18]. Domagali się Slawonii w domu księcia Andrzeja, ale Piotr pokonał swoje zjednoczone siły w bitwie pod Föveny pod koniec września i wyzwolił Andrzeja. Henry Kőszegi został zabity na polu bitwy, podczas gdy twarz Petera została pocięta. Następnie Władysław IV i Piotr rozpoczęli kampanię przeciwko Iwanowi Kőszegiemu, synowi Henry'ego, i splądrowali jego prowincję. [1] Po tym klan Csák odzyskał utracone pozycje; Mateusz II został powołany na wojewodę siedmiogrodzkiego, a Piotr został hiszpańskim rzecznikiem hrabstw Somogy i Sopron, których godności utrzymywały się do 1275 r. [21]
+
Bracia Csák ([[Csák II. Máté|Mateusz II]] i Péter) oraz ich sojusznicy z powodzeniem usunęli [[Gutkeled Joakim|Joachima Gutkeleda]] i [[Kőszegi I. Henrik|Henryka I Kőszegiego]] od władzy do lata 1274 r. W odwecie Gutkeledowie i Kőszegi pojmali króla, jego matkę i młodszego brata Władysława, księcia [[András szlavóniai herceg|Andrzeja]] i zabrali go do [[Slawonia|Slawonii]].<ref name="Engel" /> Zażądali Slawonii w imieniu księcia Andrzeja, ale Péter pokonał ich zjednoczone siły w [[Bitwa pod Föveny|bitwie pod Föveny]] pod koniec września i uwolnił Andrzeja. Henryk Kőszegi został zabity na polu bitwy, podczas gdy Péter został z pociętą twarzą. Następnie [[IV. László|Władysław IV]] i Péter rozpoczęli kampanię przeciwko [[Kőszegi Iván|Iwanowi Kőszegiemu]], synowi Henryka i splądrowali jego prowincję.<ref name="Markó" /> Po tym klan [[Csák]] odzyskał utracone pozycje; Mateusz II został [[Wojewoda|wojewodą Siedmiogrodu]], a Péter został [[ispán]]em komitatów: [[Somogy]] i [[Sopron]], których godności utrzymał do 1275 r.<ref name="Zsoldos" />
  
−
<small><small>The Csák brothers (Matthew II and Peter) and his allies successfully removed [[Joachim Gutkeled]] and [[Henry I Kőszegi|Henry Kőszegi]] from power by the summer of 1274. However the two disgraced lords decided to capture and imprison Ladislaus and the Queen Mother in June 1274. Although Peter Csák liberated the king and his mother, Gutkeled and Kőszegi captured Ladislaus's younger brother, [[Andrew, Duke of Slavonia|Andrew]], and took him to [[Slavonia]].<ref name='Engel_108'/> They demanded Slavonia in Duke Andrew's name, but Peter defeated their united forces in the [[Battle of Föveny]] at the end of September and liberated Andrew. Henry Kőszegi was killed in the battlefield, while Peter's face slashed. Following this Ladislaus IV and Peter launched a campaign against [[Ivan Kőszegi]], Henry's son and plundered his province.<ref name='Markó_220'/> After that the Csák clan regained the lost positions; Matthew II was appointed Voivode of Transylvania, while Peter became ispán (''comes'') of [[Somogy County|Somogy]] and [[Sopron County|Sopron Counties]], which dignities held until 1275.<ref name='Zsoldos_194 and 195'>Zsoldos 2011, pp. 194, 199.</ref> </small></small>
+
Pomimo zdrady zmarłego Henrika Kőszegiego jego rodzina była w stanie zachować swoje wpływy, pozostając w głównej grupie rywalizującej z klanem [[Csák]]ów. W połowie 1275 r. dwór królewski wykazał zaufanie do rodziny [[Kőszegi]], gdy [[Kőszegi II. Miklós|Mikoła II]] został [[palatyn]]em, zastępując [[Rátót Loránd|Rolanda Rátóta]], sojusznika Pétera. Jednak kolejna „zmiana rządu” nastąpiła przed końcem roku, gdy to Péter został palatynem. [[Csák II. Máté|Mateusz II Csák]] został jednocześnie [[Skarbnik|mistrzem skarbu]]. Péter, oprócz godności palatyna sprawował także fukcję [[ispán]]a w komitatach: [[Sopron]], [[Nyitra]] i [[Somogy]].<ref name="Zsoldos" />
  
−
Pomimo zdrady zmarłego Henry'ego Kőszegiego jego rodzina była w stanie zachować swoje wpływy, pozostając w głównej grupie rywalizującej z pokrewnym Csákiem. W połowie 1275 r. Dwór królewski wyraził zaufanie do rodziny Kőszegi, gdy Nicholas Kőszegi został wybrany na Palatyn, zastępując Rolanda Rátóta, sojusznika Csáka. Jednak kolejna „zmiana rządu” nastąpiła przed końcem roku, kiedy Piotr awansował na stanowisko palatyna. Mateusz II Csák został jednocześnie mistrzem skarbu. Piotr oprócz hiszpańskiej godności palestyńskiej zajmował także hiszpańskie biura w hrabstwach Sopron, Nitra i Somogy [22].
+
Jednak przed czerwcem 1276 r. Péter stracił wszystkie te funkcje: został ponownie zastąpiony przez Mikołaja II Kőszegiego i bez powodu został oskarżony o zamordowanie miejscowego szlachcica w Somogy.<ref name="Kristó" /> Kontynuował walkę z Kőszegim, kiedy wojska Pétera splądrowały i zdewastowały terytorium diecezji [[Veszprém]], której przewodził biskup [[Kőszegi I. Péter|Piotr I Kőszegi]], kolejny syn Henryka. Podczas tego ataku wszystkie skarby kapituły katedralnej w Veszprém, w tym biblioteka jej szkoły, zostały spalone. Kanoniczny uniwersytet nigdy nie został odbudowany po kampanii Pétera.<ref name="Engel" /> Jednak Péter odzyskał pozycję palatyna po roku przymusowej emigracji politycznej, poza tym działał również jako [[ispán]] komitatu [[Somogy]].<ref name="Zsoldos" /> W 1278 r. po raz trzeci służył jako palatyn, a jego następcą został jego brat [[Csák II. Máté|Mateusz II]].<ref name="Zsoldos" /> W tym czasie klan [[Csák]] miał czterech członków rodziny, pełniąc ważną rolę w tworzeniu sojuszu między [[IV. László|Władysławem IV]] a [[Rudolf IV|Rudolfem Habsburgiem]] przeciwko [[Ottokar II|Ottokarowi II]]. W 1279 r. Péter został [[Stolnik|stolnikiem królewskim]] i prawdopodobnie zachował tę godność aż do śmierci w 1283 r. lub 1284 r.<ref name="Zsoldos" /> Tymczasem służył jako [[palatyn]] po raz czwarty i ostatni w 1281 roku.<ref name="Zsoldos" />
−
 
 
−
<small><small>Despite of the late Henry Kőszegi's betrayal, his family was able to retain its influence thus remained the main rival group of the Csák kindred. By mid-1275, the royal court expressed confidence towards the Kőszegi family, when [[Nicholas I Kőszegi|Nicholas Kőszegi]] was elected Palatine, replacing [[Roland I Rátót|Roland Rátót]], Csák's ally. However another "change of government" happened before end of that year, when Peter was promoted to the position of Palatine. Matthew II Csák became [[Master of the treasury]] at the same time. Peter also held ispánate offices in Sopron, Nyitra and Somogy Counties, besiding the Palatine dignity.<ref name='Zsoldos_21'>Zsoldos 2011, p. 21.</ref> </small></small>
 
−
 
 
−
Jednak przed czerwcem 1276 r. Peter stracił wszystkie te pozycje: został ponownie zastąpiony przez Nicholasa Kőszegiego i został oskarżony o zamordowanie miejscowego szlachcica w Somogy bez powodu [23]. Kontynuował walkę z Kőszegiem, kiedy wojska Piotra splądrowały i zdewastowały terytorium diecezji Veszprém, której przewodził biskup Peter Kőszegi, inny syn Henryka. Podczas tego ataku wszystkie skarby kapituły katedralnej w Veszprém, w tym biblioteka jej szkoły, zostały spalone. Kanoniczny uniwersytet nigdy nie został odbudowany po kampanii Petera [18]. Jednak Peter odzyskał pozycję palatynat po roku przymusowej emigracji politycznej, poza tym działał również jako ispán hrabstwa Somogy [22]. W 1278 r. Po raz trzeci służył jako Palatyn, a jego następcą został jego brat Mateusz II [22]. W tym czasie klan Csák miał czterech członków rodziny i pełnił ważną rolę w tworzeniu sojuszu między Władysławem IV a Rudolfem Habsburgów przeciwko Ottokarowi II. W 1279 r. Piotr został mistrzem szafarzy i prawdopodobnie zachował tę godność aż do śmierci w 1283 r. Lub 1284 r. [16] Tymczasem służyli jako Palatyn po raz czwarty i ostatni w 1281 roku. [24]
 
−
 
 
−
<small><small>However, before June 1276, Peter lost all of these positions: he was replaced by Nicholas Kőszegi again and he was also accused of murder of a local noble in Somogy without reason.<ref name='Kristó_48'>Kristó 1986, p. 48.</ref> He continued his struggle against the Kőszegis, when Peter's troops plundered and devastated the territory of the [[Diocese of Veszprém]] which headed by Bishop [[Peter Kőszegi]], another son of Henry. During this attack all the treasures of the [[Veszprém]] cathedral chapter including the library of its school were burnt. The canonical university was never rebuilt after Peter's campaign.<ref name='Engel_108'/> Nevertheless, Peter regained the palatinal position after one year of forced political exile, beside that he also functioned as ispán of Somogy County.<ref name='Zsoldos_21'>Zsoldos 2011, p. 21.</ref> In 1278, he served as Palatine for the third time, when he was succeeded by his brother Matthew II.<ref name='Zsoldos_21'>Zsoldos 2011, p. 21.</ref> The Csák clan had four office-holder family members during that time and they had prominent role in creating of the alliance between Ladislaus IV and [[Rudolf I of Germany|Rudolf of Habsburg]] against Ottokar II. In 1279, Peter became Master of the stewards and possibly held this dignity until his death in 1283 or 1284.<ref name='Zsoldos_55'>Zsoldos 2011, p. 55.</ref> Meanwhile, he served as Palatine for the fourth and final time in 1281.<ref name='Zsoldos_22'>Zsoldos 2011, p. 22.</ref> </small></small>
 
  
 
==Posiadłości==
 
==Posiadłości==
  
−
Ze względu na swoją własność w Senic utrzymywał bliski kontakt z czeską szlachtą rodu Sternbergów po drugiej stronie rzeki Morawy. Peter założył swoją domenę na lewym brzegu Dunaju. Ma zagwarantowane wolności burgerów w Komárnie (dziś: Komárno, Słowacja). Możliwe, że Piotr otrzymał miasto około 1277 lub 1278 roku. Reguluje on swoje posiadłości z Twierdzy Komárom. Kupił także za 60 srebrnych znaków ziemię Bosmana w południowej Nitrze od krewnych Berenca w 1281 r. Ponadto Peter zamierzał uzyskać ziemię i cła w okręgu bratysławskim, zgodnie z kartą po swojej śmierci, przywilejów szlachty w Padány (dziś: Padáň, Słowacja) siłą. [3]
+
Ze względu na swoją własność w [[Senic]] utrzymywał bliski kontakt z czeską szlachtą z rodu Sternbergów po drugiej stronie rzeki Morawy. Péter założył swoją domenę na lewym brzegu Dunaju. Zagwarantował swobody mieszczanom w Komarnie (dziś: Komárno, Słowacja). Możliwe, że Péter otrzymał miasto około 1277 lub 1278 roku. Zarządzał swoimi posiadłościami z twierdzy Komárom. Za 60 srebrnych [[marka|marek]] kupił także  ziemię Bosmana w południowej części komitatu [[Niytra]] od krewnych Berenca w 1281 r. Ponadto Péter zamierzał uzyskać ziemię i cła w komitacie [[Pozsony]] zgodnie z ustawą wydaną po jego śmierci, odebrał szlachcie przywileje w Padány (dziś: [[Padáň]], Słowacja) siłą.<ref name="Kristó" />
  
−
<small><small>Due to his ownership in Szenic, he has been in close contact with the Bohemian noble Sternberg family from the other side of the [[Morava (river)|Morava river]]. Peter established his domain on the left bank of the [[Danube]]. He guaranteed the liberties of burghers in [[Komárno|Komárom]] (today: ''Komárno, Slovakia''). It is possible that Peter had received the town around 1277 or 1278. He governed his estates from Komárom Fortress. He also purchased for 60 [[Mark (currency)|silver marks]] the land of Bosman in Southern-Nyitra from the Berencs kindred in 1281. Furthermore, Peter intended to gain lands and customs duties in [[Pozsony County]], according to a charter following his death, he had taken away the letters of privilege of the nobles in [[Padáň|Padány]] (today: ''Padáň, Slovakia'') by force.<ref name='Kristó_50'>Kristó 1986, p. 50.</ref> </small></small>
 
  
 
==Przypisy==
 
==Przypisy==
Linia 118: Linia 128:
  
 
==Źródła==
 
==Źródła==
−
* Engel, Pál (2001). ''The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526''. I.B. Tauris Publishers. {{ISBN|1-86064-061-3}}.
+
* Engel, Pál (2001). ''The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526''. I.B. Tauris Publishers. ISBN 1-86064-061-3.
−
* {{hu icon}} Fügedi, Erik (1986). ''Ispánok, bárók, kiskirályok '' ("Ispáns, Barons, Oligarchs"). Nemzet és emlékezet, Magvető Könyvkiadó. Budapest. {{ISBN|963-140-582-6}}
+
* Fügedi, Erik (1986). ''Ispánok, bárók, kiskirályok '' [''Ispáni, Baronowi, Oligarchowie'']. Nemzet és emlékezet, Magvető Könyvkiadó. Budapest. ISBN 963-140-582-6.
−
* {{hu icon}} Kristó, Gyula (1986). ''Csák Máté'' ("Matthew Csák"). Magyar História, Gondolat. Budapest. {{ISBN|963-281-736-2}}
+
* Kristó, Gyula (1986). ''Csák Máté'' [''Mateusz Csák'']. Magyar História, Gondolat. Budapest. ISBN 963-281-736-2.
−
* {{hu icon}} Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' ("The High Officers of the Hungarian State from Saint Stephen to the Present Days&nbsp;– A Biographical Encyclopedia") (2nd edition); Helikon Kiadó Kft., Budapest; {{ISBN|963-547-085-1}}.
+
 
−
* {{hu icon}} Zsoldos, Attila (2007), ''Családi ügy - IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években'' ("A Family Affair - The Conflict of Béla IV and Junior King Stephen in the 1260s"), História - MTA Történettudományi Intézete, Budapest, {{ISBN|978-963-9627-15-4}}
+
* Markó, László (2006). ''A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig&nbsp;– Életrajzi Lexikon'' [''Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs&nbsp;– Encyklopedia biograficzna''] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
−
* {{hu icon}} Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' ("Secular Archontology of Hungary, 1000–1301"). História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. {{ISBN|978-963-9627-38-3}}
+
 
 +
* Zsoldos, Attila (2007). ''Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években'' [''Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem  w latach 60. XIII wieku'']. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-15-4.
 +
 
 +
* Zsoldos, Attila (2011). ''Magyarország világi archontológiája, 1000–1301'' [''Świecka archontologia Węgier, 1000–1301'']. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.
  
 
|
 
|
 
{{Urzędnik infobox
 
{{Urzędnik infobox
−
  |urzędnik          = Csák I. Péter
+
  |urzędnik          = Csák I. Péter (węg.)<br>Piotr I Csák (pol.)
 
  |imiona            =  
 
  |imiona            =  
−
  |tytulatura        = Palatyn Królestwa Węgier
+
  |tytulatura        = [[Palatyn Królestwa Węgier]]
 
  |grafika          = Peter I Csak seal.jpg
 
  |grafika          = Peter I Csak seal.jpg
 
  |opis grafiki      = Pieczęć palatyna Pétera Csáka
 
  |opis grafiki      = Pieczęć palatyna Pétera Csáka
Linia 138: Linia 151:
 
  |dewiza            =  
 
  |dewiza            =  
 
  |1. tytuł          = [[Palatyn Królestwa Węgier]]
 
  |1. tytuł          = [[Palatyn Królestwa Węgier]]
−
  |1. od            = :<br><small>(1) </small>1275, <small>(2) </small>1277<br><small>(3) </small>1278, <small>(4) </small>1281
+
  |1. od            = ''':''' <small>(1) </small>1275, <small>(2) </small>1277<br><small>(3) </small>1278, <small>(4) </small>1281
−
  |1. do            = :<br><small>(1) </small>1276, <small>(2) </small>1277<br><small>(3) </small>1278, <small>(4) </small>1281
+
  |1. do            = ''':''' <small>(1) </small>1276, <small>(2) </small>1277<br><small>(3) </small>1278, <small>(4) </small>1281
 
  |1. powołanie      =  
 
  |1. powołanie      =  
 
  |1. poprzednik    = <small>1. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>2. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>3. </small>[[Péc Dénes]]<br><small>4. </small>[[Aba Finta]]
 
  |1. poprzednik    = <small>1. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>2. </small>[[Kőszegi I. Miklós]]<br><small>3. </small>[[Péc Dénes]]<br><small>4. </small>[[Aba Finta]]
Linia 170: Linia 183:
 
}}
 
}}
 
|}
 
|}
−
 
−
{{s-start}}
 
−
{{S-hou|[[Csák (genus)|Genus Csák]]|name=Peter I ||''c''. 1240 ||1283 or 1284 }}
 
−
{{s-off}}
 
−
{{succession box|title={{nowrap|[[Master of the stewards]]}}|before={{nowrap|[[Lawrence I Aba|Lawrence Aba]]}}|years=1270–1272|after={{nowrap|[[Reynold Básztély]]}}}}
 
−
{{succession box|title={{nowrap|[[Palatine of Hungary]]}}|before={{nowrap|[[Nicholas I Kőszegi|Nicholas Kőszegi]]}}|years=1275–1276|after={{nowrap|[[Nicholas I Kőszegi|Nicholas Kőszegi]]}}}}
 
−
{{succession box|title={{nowrap|[[Palatine of Hungary]]}}|before={{nowrap|[[Nicholas I Kőszegi|Nicholas Kőszegi]]}}|years=1277|after={{nowrap|[[Denis Péc]]}}}}
 
−
{{succession box|title={{nowrap|[[Palatine of Hungary]]}}|before={{nowrap|[[Denis Péc]]}}|years=1278|after={{nowrap|[[Matthew II Csák|Matthew Csák]]}}}}
 
−
{{succession box|title={{nowrap|[[Master of the stewards]]}}|before={{nowrap|[[Stephen I Csák|Stephen Csák]]}}|years=1279–''c''. 1284|after={{nowrap|[[Ladislaus Rátót]]}}}}
 
−
{{succession box|title={{nowrap|[[Palatine of Hungary]]}}|before={{nowrap|[[Finta Aba]]}}|years=1281|after={{nowrap|[[Ivan Kőszegi]]}}}}
 
−
{{s-end}}
 
  
 
{{SORTUJ:Csak, Peter 01}}
 
{{SORTUJ:Csak, Peter 01}}
  
−
[[Kategoria:Klan Csák]]
+
[[Kategoria:Klan]]
−
[[Kategoria:Klany]]
+
[[Kategoria:Csák]]
−
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 
−
[[Kategoria:Nieznana data śmierci]]
 
 
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Palatyni Królestwa Węgier]]
−
[[Kategoria:Rodzina Trencséni]]
+
[[Kategoria:Rodzina]]
−
[[Kategoria:Rodziny]]
+
[[Kategoria:Trencséni]]
−
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
 
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Urzędnicy Królestwa Węgier]]
 
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
 
[[Kategoria:Węgierscy dygnitarze historyczni]]
 
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy szlachcice]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 
[[Kategoria:Węgierscy urzędnicy królewscy]]
 +
[[Kategoria:Nieznana data urodzenia]]
 +
[[Kategoria:Urodzeni w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]
 
[[Kategoria:Zmarli w XIII wieku]]
 +
[[Kategoria:Nieznana data śmierci]]

Aktualna wersja na dzień 09:51, 28 lut 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Poprzednik: Stolnik królewski
(1276-1279 ) 		Następca:
Básztély II. Rénold Csák I. Péter
Poprzednik: Stolnik królewski
(1270–1272) 		Następca:
Lawrence Aba Reynold Básztély
Poprzednik: Stolnik królewski
(1279–c. 1284) 		Następca:
Stephen Csák Ladislaus Rátót


Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1275-1276) 		Następca:
Kőszegi I. Miklós Kőszegi I. Miklós
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1277) 		Następca:
Kőszegi I. Miklós Péc Dénes
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1278) 		Następca:
Péc Dénes Csák II. Máté
Poprzednik: Palatyn Królestwa Węgier
(1281) 		Następca:
Aba Finta Kőszegi Iván

Csák I. Péter (pol. Piotr I Csák) (* ok.1240, † 1283÷4), węgierski szlachcic, oligarcha, właściciel ziemski i dowódca wojskowy, który sprawował kilka świeckich funkcji za panowania królów Stefana V i Władysława IV. Ojciec oligarchy Mateusza III, który dzieki spadkom po ojcu i stryjach stał się de facto udzielnym władcą niezależnym od króla, przywłaszczając sobie królewskie prerogatywy na swoich terytoriach.

Rodzina

Najmłodszy syn Mateusza I, założyciela i pierwszego członka rodziny Trencsén, pełniącego funkcję skarbnika królewskiego (1242-1245) i Małgorzaty (Margit) z niezidentyfikowanej rodziny szlacheckiej.[1] Starszymi braćmi Pétera byli: Márk – ispán komitatu Hont w 1247 r. (brak dalszych informacji na jego temat); István I – stolnik królewski od 1275 do 1276 i od 1276 do 1279 oraz Mateusz II – znany dowódca i palatyn (1278-1280; 1282-1283).[2] Miał także młodszą siostrę, która poślubiła morawskiego szlachcica Zdzisława Sternberga, lojalnego chorążego klanu Csák.[2] Ich syn Stefan Sternberg (lub „Czech”) odziedziczył później pozycję klanu Csák z powodu braku bezpośredniego dorosłego spadkobiercy po śmierci Mateusza III w 1321 r.[2]

Péter I ożenił się z nieznaną szlachcianką z niezidentyfikowanego rodu.[1] Małżeństwo miało dwoje dzieci: starszym był Mateusz III, który odziedziczył olbrzymi majątek ojca i stryjów[3], które położyły podwaliny pod de facto niezależną domenę obejmującą północno-zachodnie komitaty królestwa (dziś w przybliżeniu część zachodnia dzisiejszej Słowacji i części północnych Węgier).[4] Drugim synem był Csák, który był ostatnim męskim przedstawicielem rodu i zmarł około 1300 r., nie pozostawiając spadkobiercy.[2]

Biografia

Lojalny wobec księcia Stefana

Plik:Sárospatak – Castle.jpg
Zamek Sárospatak

Według królewskiego dokumentu wydanegoj przez Władysława IV 23 maja 1273 r. Péter odegrał aktywną rolę w wojnie domowej w latach 60. XIII wieku między królem Węgier Belą IV a jego synem Stefanem, który przejął Siedmiogród , razem z tytułem księcia.[1] Klan Csák wspierał Stefana w tym rodzącym się konflikcie, w wyniku którego Bela IV oskarżył Pétera o nielojalność i zdradę, więc ten musiał uciekać do wschodnich części królestwa, którą de facto rządził niezależnie. Péter schronił się w Feketehalom, zamku Czarnego Wrzosowiska (dziś: Codlea, Rumunia). Następnie, w pobliżu twierdzy Déva (dziś: Deva, Rumunia), walczył z powodzeniem z Kumanami, którzy sprzymierzyli się z Belą. Stracił wielu żołnierzy, ale zapobiegł zniszczeniu regionu. Odważnie walczył także podczas oblężenia zamku Baranka (dziś: Bronjka na Ukrainie) i odzyskał fortecę dla swego pana.[5] Bela IV rozpoczął kampanię przeciwko zamkowi Sárospata, w którym przebywała żona Stefana i jego dzieci, w tym mały Władysław. Péter I i jego brat Mateusz II pojmali i uwięzili szpiegów króla i zmusili Belę do wycofania się. W rezultacie Sasi siedmiogrodzcy powrócili do swojej lojalności wobec księcia Stefana.[2]

W 1264 r. Ákos Ernye poprowadził kampanię królewską przeciwko księciu Stefanowi. Poniósł jednak poważną porażkę i został pojmany przez wroga, armię Csáka. Péter został ciężko ranny w bitwie, niemniej jednak wziął również udział w bitwie o Isaszeg w marcu 1265 r., w której Stefan odniósł strategiczne zwycięstwo nad wojskami Beli. Bela z Maczwy uciekł z pola bitwy, a Henryk I Kőszegi i jego synowie zostali pojmani. Po klęsce pod Isaszegiem król był zmuszony uznać władzę Stefana we wschodnich prowincjach królestwa.[3] 23 marca 1266 r. ojciec i syn potwierdzili pokój w klasztorze NMP na wyspie „Królików”, a stronnicy Beli zostali uwolnieni z niewoli.[1] Latem 1266 roku Stefan najechał Bułgarię, przejął Widyn, Plewen i inne forty i rozgromił Bułgarów w pięciu bitwach. Péter również wziął udział w tej kampanii i walczył jak „dzielny lew”, zgodnie z dyplomem z 1273 r.[2]

Péter I i jego ród pozostali lojalni wobec Stefana niezachwianie, co potwierdza fakt, że nazwisko Pétera nie zostało wymienione w królewskich dokumentach przed 1270 rokiem, a nie będący członkiem klanu Csák pojawił się w księgach rachunkowych Stefana, gdy książę przekupił swoja świtę oraz zwolenników ojca. Péter i rodzina Trencsén poparli Stefana bezinteresownie. Czekali jedynie na polityczną sytuacje, gdy książę zostanie królem.[2]

Kariera polityczna

Gdy Stefan wstąpił na tron w 1270 roku jako V. István, Péter I został mianowany stolnikiem królewskim i żupanem Gaci w Królestwie Chorwacji[6], podczas gdy jego starszy brat, Mateusz II, został wojewodą Siedmiogrodu.[2] Péter zajmował te stanowiska do czasu nagłej śmierci Stefana V w sierpniu 1272 r., gdyż zastąpił go Básztély II. Rénold.[6]

W 1271 r. Péter wziął udział w kampanii wojskowej przeciwko czeskiemu królowi Ottokarowi II, który naruszył dwuletni rozejm, zawarty w 1270 r. Walczył w oblężeniach Posony i Mosonmagyaróvára. Stefan V odniósł decydujące zwycięstwo w pobliżu rzeki Rábca. Odwaga i bohaterstwo Pétera podczas bitew zostało udokumentowane w królewskim dokumencie z 1274 roku. Zgodnie z nim Péter uratował życie swojemu byłemu wrogowi, księciu Beli z Maczwy, który stracił konia w bitwie.[2]

A w zamku Moson /Piotr z rodu Csák/uratował księcia Bele (naszego drogiego kuzyna, który walczył najlepiej jak potrafił) z rąk naszych wrogów, którzy starali się go okrutnie zabić z całej siły.

– z dokument króla Władysława z 1274 r. dla mistrza Piotra z rodu Csák[7]

W czasie, gdy pojawiły się napięcia między Belą IV a jego synem Stefanem, objawiły się również dwie rywalizujące ze sobą grupy oligarchów. Pierwsza z nich, prowadzona przez Henryka I Kőszegiego („Henrik Nagi”), obejmująca także klany Gutkeled i Geregye. Druga zaś została zdominowana przez gałąź Trencsén klanu Csák. Po koronacji Stefana V w 1270 r. przywódcy partii Beli IV uciekli za granicę przed potencjalnym odwetem, ale wrócili na Węgry, gdy korona przeszła na nieletniego Władysława IV w sierpniu 1272 r. Podczas nominalnej regencji królowej Elżbiety Kumańskiej obie strony chciały wziąć udział w sprawowaniu władzy. Rywalizacja między obiema stronami była ograniczona do kolejnych lat.[4] Według historyka Hóman Bálinta w ciągu pierwszych pięciu lat Władysława IV miało miejsce dwanaście „zmian rządu”.[3] Péter I odzyskał swoje wpływy w czerwcu 1273 r., gdy otrzymał darowizny od króla, na przykład w Senicy w komitacie Nyitra (dziś: Senica, Słowacja).[2] Jednak Péter stracił tę posiadłość na początku 1274 r., gdy oligarchowie z grupy Kőszegi ponownie odzyskała zaufanie Władysława IV.[2]

Plik:Coa Hungary Clan Csák.svg
Herb klanu Csák

Bracia Csák (Mateusz II i Péter) oraz ich sojusznicy z powodzeniem usunęli Joachima Gutkeleda i Henryka I Kőszegiego od władzy do lata 1274 r. W odwecie Gutkeledowie i Kőszegi pojmali króla, jego matkę i młodszego brata Władysława, księcia Andrzeja i zabrali go do Slawonii.[4] Zażądali Slawonii w imieniu księcia Andrzeja, ale Péter pokonał ich zjednoczone siły w bitwie pod Föveny pod koniec września i uwolnił Andrzeja. Henryk Kőszegi został zabity na polu bitwy, podczas gdy Péter został z pociętą twarzą. Następnie Władysław IV i Péter rozpoczęli kampanię przeciwko Iwanowi Kőszegiemu, synowi Henryka i splądrowali jego prowincję.[1] Po tym klan Csák odzyskał utracone pozycje; Mateusz II został wojewodą Siedmiogrodu, a Péter został ispánem komitatów: Somogy i Sopron, których godności utrzymał do 1275 r.[6]

Pomimo zdrady zmarłego Henrika Kőszegiego jego rodzina była w stanie zachować swoje wpływy, pozostając w głównej grupie rywalizującej z klanem Csáków. W połowie 1275 r. dwór królewski wykazał zaufanie do rodziny Kőszegi, gdy Mikoła II został palatynem, zastępując Rolanda Rátóta, sojusznika Pétera. Jednak kolejna „zmiana rządu” nastąpiła przed końcem roku, gdy to Péter został palatynem. Mateusz II Csák został jednocześnie mistrzem skarbu. Péter, oprócz godności palatyna sprawował także fukcję ispána w komitatach: Sopron, Nyitra i Somogy.[6]

Jednak przed czerwcem 1276 r. Péter stracił wszystkie te funkcje: został ponownie zastąpiony przez Mikołaja II Kőszegiego i bez powodu został oskarżony o zamordowanie miejscowego szlachcica w Somogy.[2] Kontynuował walkę z Kőszegim, kiedy wojska Pétera splądrowały i zdewastowały terytorium diecezji Veszprém, której przewodził biskup Piotr I Kőszegi, kolejny syn Henryka. Podczas tego ataku wszystkie skarby kapituły katedralnej w Veszprém, w tym biblioteka jej szkoły, zostały spalone. Kanoniczny uniwersytet nigdy nie został odbudowany po kampanii Pétera.[4] Jednak Péter odzyskał pozycję palatyna po roku przymusowej emigracji politycznej, poza tym działał również jako ispán komitatu Somogy.[6] W 1278 r. po raz trzeci służył jako palatyn, a jego następcą został jego brat Mateusz II.[6] W tym czasie klan Csák miał czterech członków rodziny, pełniąc ważną rolę w tworzeniu sojuszu między Władysławem IV a Rudolfem Habsburgiem przeciwko Ottokarowi II. W 1279 r. Péter został stolnikiem królewskim i prawdopodobnie zachował tę godność aż do śmierci w 1283 r. lub 1284 r.[6] Tymczasem służył jako palatyn po raz czwarty i ostatni w 1281 roku.[6]

Posiadłości

Ze względu na swoją własność w Senic utrzymywał bliski kontakt z czeską szlachtą z rodu Sternbergów po drugiej stronie rzeki Morawy. Péter założył swoją domenę na lewym brzegu Dunaju. Zagwarantował swobody mieszczanom w Komarnie (dziś: Komárno, Słowacja). Możliwe, że Péter otrzymał miasto około 1277 lub 1278 roku. Zarządzał swoimi posiadłościami z twierdzy Komárom. Za 60 srebrnych marek kupił także ziemię Bosmana w południowej części komitatu Niytra od krewnych Berenca w 1281 r. Ponadto Péter zamierzał uzyskać ziemię i cła w komitacie Pozsony zgodnie z ustawą wydaną po jego śmierci, odebrał szlachcie przywileje w Padány (dziś: Padáň, Słowacja) siłą.[2]


Przypisy

  1. ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. str. 220, 268.
  2. ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 Kristó, Gyula (1986). Csák Máté [Mateusz Csák]. Magyar História, Gondolat. Budapest. str. 31, 34, 42-43, 45-46, 48, 50-51, 199.
  3. ↑ 3,0 3,1 3,2 Fügedi, Erik (1986). Ispánok, bárók, kiskirályok [Ispáni, Baronowi, Oligarchowie]. Nemzet és emlékezet, Magvető Könyvkiadó. Budapest. str. 150, 153, 159.
  4. ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 Engel, Pál (2001). The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526. I.B. Tauris Publishers. str. 108, 126.
  5. ↑ Zsoldos, Attila (2007). Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években [Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem w latach 60. XIII wieku]. História, MTA Történettudományi Intézete. str. 55.
  6. ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. str. 21-22, 55, 194, 199, 274.
  7. ↑ Kristó, Gyula. Középkori históriák oklevelekben (1002–1410).

Źródła

  • Engel, Pál (2001). The Realm of St Stephen: A History of Medieval Hungary, 895-1526. I.B. Tauris Publishers. ISBN 1-86064-061-3.
  • Fügedi, Erik (1986). Ispánok, bárók, kiskirályok [Ispáni, Baronowi, Oligarchowie]. Nemzet és emlékezet, Magvető Könyvkiadó. Budapest. ISBN 963-140-582-6.
  • Kristó, Gyula (1986). Csák Máté [Mateusz Csák]. Magyar História, Gondolat. Budapest. ISBN 963-281-736-2.
  • Markó, László (2006). A magyar állam főméltóságai Szent Istvántól napjainkig – Életrajzi Lexikon [Wyżsi urzędnicy państwa węgierskiego od Świętego Stefana do współczesnościs – Encyklopedia biograficzna] (II wydanie); Helikon Kiadó Kft., Budapest. ISBN 963-547-085-1.
  • Zsoldos, Attila (2007). Családi ügy: IV. Béla és István ifjabb király viszálya az 1260-as években [Sprawy rodzinne: konflikt między Belą IV a młodszym królem Stefanem w latach 60. XIII wieku]. História, MTA Történettudományi Intézete. ISBN 978-963-9627-15-4.
  • Zsoldos, Attila (2011). Magyarország világi archontológiája, 1000–1301 [Świecka archontologia Węgier, 1000–1301]. História, MTA Történettudományi Intézete. Budapest. ISBN978-963-9627-38-3.

Csák I. Péter (węg.)
Piotr I Csák (pol.)

— Palatyn Królestwa Węgier —
Pieczęć palatyna Pétera Csáka
Pieczęć palatyna Pétera Csáka
Palatyn Królestwa Węgier
Okres od : (1) 1275, (2) 1277
(3) 1278, (4) 1281
do : (1) 1276, (2) 1277
(3) 1278, (4) 1281
Poprzednik 1. Kőszegi I. Miklós
2. Kőszegi I. Miklós
3. Péc Dénes
4. Aba Finta
Następca 1. Kőszegi I. Miklós
2. Péc Dénes
3. Csák II. Máté
4. Kőszegi Iván
Dane biograficzne
Klan Csák
Rodzina Trencséni
Pochodzenie węgierskie
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny ok.1240
Śmierć 1283 lub 1284
Ojciec I. Máté
Matka Nn Margaret
Rodzeństwo I. Márk
I. István
II. Máté
córka
Żona nieznana
Dzieci III. Máté, Csák
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Csák_I._Péter&oldid=50938”