Küküllő

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

18px Komitaty króla Stefana I ♦ Abaúj ♦ Bács ♦ Baranya ♦ Békés ♦ Bihar ♦ Bodrog ♦ Borsod ♦ Csanád ♦ Csongrád ♦ Doboka ♦ Esztergom ♦ Fehér ♦ Fejér ♦ Gömör ♦ Győr ♦ Háromszék ♦ Heves ♦ Hunyad ♦ (Karakó) ♦ Keve ♦ Kolozs ♦ Komárom ♦ Kovinska ♦ Krassó ♦ Küküllő ♦ Moson ♦ Nógrád ♦ Nyitra ♦ Pest ♦ Pilis ♦ Pozsony ♦ Somogy ♦ Sopron ♦ Szabolcs ♦ Szatmár ♦ Szepes ♦ Szerém ♦ Szolnok ♦ Temes ♦ Tolna ♦ Torda ♦ Újvár ♦ Ung ♦ Valkó ♦ Varasd ♦ Vas ♦ Verőce ♦ Veszprém ♦ Visegrád ♦ Zala ♦ Zaránd ♦ Zemplén ♦ Zólyom Plik:Hungary 1490.jpg Dezső Csánki−Manó Kogutowicz: Węgry króla Macieja po jego śmierci Plik:GrandDuchyOfTransylvania Josephinische Landaufnahme.jpg Stanowisko administracyjne w sprawie szczegółów prac mapowych z pierwszego przeglądu wojskowego Küküllő vármegyét (rom. Comitatul Târnava, niem. Komitat Kokelburg) zostało założone przez króla św. Stefana w momencie założenia państwa i organizacji królewskiego systemu komitatów w Siedmiogrodzie z centrum Küküllővár. Jego pierwotny obszar obejmował z grubsza tereny komitatów Kis-Küküllő i Nagy-Küküllő, a także Udvarhelyszék i Csíkszék po reformie administracji w 1876 roku. Jednak do XIX wieku jego zasięg znacznie się zmniejszył, a podczas osadnictwa powiatowego w 1876 roku nazwa pozostałego komitatu Küküllő została zasadniczo zmieniona na Kis-Küküllő. Lokalizacja Plik:Hungary, Galicia and Transylvania.jpg Jednostki administracyjne na mapie z 1862 r. Plik:Küküllő, Székelykeresztúr - 2013.06.20 (22).JPG W Küküllő Székelykeresztúrnál Znajdował się w środkowej części południowej części Wyzyny Siedmiogrodzkiej, między dolnymi odcinkami dwóch Küküllő i wzdłuż północnego brzegu Kis-Küküllő, ale na północy rozprzestrzeniał się również do rzeki Maros wokół ujścia rzeki Nyárád do Maros. Stolicą był Küküllővár. Istniał od XI wieku do 1876 roku, kiedy to został podzielony na okręgi Kis-Küküllő i Nagy-Küküllő. Historia Obszar powiatu był zamieszkany od czasów prehistorycznych. Jak podają kroniki, zdobywcy Węgrzy najechali Siedmiogród w 895 roku. Według zachowanych danych jego terytorium i zamek, zbudowany około X wieku, mogły być początkowo własnością Árpádów. W drugiej połowie X wieku Küküllővár i Küküllők były w stanie dotrzeć do Gyulafehérvár, co wynika z kwater wzdłuż Küküllő. Na podstawie analizy nazw miejscowości w hrabstwie na przełomie tysiącleci obszar hrabstwa był wyznaczonym miejscem zakwaterowania dla członków rodziny Gyula Transylwania: ich dwóch synów [Bua i Buhna (Bonyha)] oraz ich siostra Sarolt, wdowa po księciu. Zgodnie z powyższym powiat Küküllő powstał z wydzielonej dla członków rodziny części prowincji Gyula. Po klęsce Gyula w 1003 roku, król Stefan przeniósł swoich dwóch synów, Gyula, do Transdanubii. Prawdopodobnie po tym, król Stefan wyznaczył Küküllővár, zbudowane wzdłuż Kis-Küküllő, jako centrum powiatu i wyznaczył wsie i ludy do utrzymania zamku. Klasyfikacja zamku i jednego z jego akcesoriów może również uczynić go jednym z hrabstw z okresu Szczepana; Wieś Bodon była już wzmiankowana w przywileju z 1177 r., Podczas gdy inne akcesoria zamku: w tym Fajsz, Bajom, Kápolna znane są dopiero z XIV-wiecznej lokacji, a Küküllei ispán po raz pierwszy wspomniano dopiero w 1214 r., Nawet wtedy tylko jako sędzia karny. A megye területe már az őskortól lakott terület volt. A honfoglaló magyarság a krónikák szerint 895-ben nyomult be Erdélybe. Területét és a 10. század körül felépült várát a fennmaradt adatok szerint eleinte az Árpádok birtokolhatták. A 10. század második felében Küküllővár és a Küküllők mente a Gyulafehérváron székelő Gyulák kezére juthatott, a Küküllő menti szálláshelyekből következtetve. A vármegye helyneveinek vizsgálata alapján a megye területe az ezredfordulón az erdélyi Gyula családtagjainak: két fiának [Bua és Buhna (Bonyha)], valamint nővérének Saroltnak, a nagyfejedelem özvegyének kijelölt szállásterülete volt, ahol téli és nyári udvarhelyeik voltak. A fentiek szerint Küküllő megye a Gyulák tartományának a családtagok részére kihasított részéből alakult. Gyula 1003-ban történt leverése után István király Gyula két fiát a Dunántúlra telepítette át. Valószínűleg ez után jelölte ki István király a Kis-Küküllő mentén épült Küküllővárat megyeközpontul illetve a vár fenntartására rendelt mellé falvakat és népeket. Az István kori megyék közé sorolását teszi valószínűvé az is, hogy a várat és annak egyik tartozékát; Bodon falut 1177-ben már említették egy oklevélben, míg a vár többi tartozéka: köztük Fajsz, Bajom, Kápolna is csak 14. századi oklevelekből ismert és küküllei ispánt is csak 1214-ben említettek először, ekkor is csak mint egy bűnügy bíráját. Również inwazja Tatarów spowodowała poważne zniszczenia w tym regionie, według zachowanych danych zginęło tam wiele tysięcy ludzi, którzy uciekli do Küküllővár. Po wyludnieniu doliny Küküllő Sasi, którzy masowo przenieśli się do hrabstwa z południa, zostali prawdopodobnie osiedleni przez młodego króla Istvána V. A tatárjárás e vidéken is komoly pusztítást okozott, a fennmaradt adatok szerint a Küküllővárba menekült sok ezres tömeg ott lelte halálát. A Küküllő völgyének elnéptelenedése után a megyébe délről tömegesen beköltöző szászokat valószínűleg V. István ifjú király telepítette be. Od początku XIII wieku rozrastająca się posiadłość stała się pod koniec stulecia posiadłością zamkową. Jako pierwszy pojawił się László Kán, który zbudował Egervár w pobliżu ujścia Nagyküküllő i wzbogacił go o osiedla, ale można mu również przypisać budowę Újvár nad Gógányváralja. W tym samym czasie lokalna gałąź rodziny Szalóków zbudowała również zamek w Kendhida wzdłuż Kis-Küküllő i uzyskała przywilej osadniczy na rozwój swojej posiadłości jabłoniowej w 1317 roku. A 13. század elejétől kezdve erősödő nagybirtok a század végére vált váruradalommá. Elsőként Kán László vajda tűnt fel, aki a Nagyküküllő torkolata közelében építette fel Egervárát és gyarapította azt birtokokkal, de neki tulajdonítható a Gógányváralja feletti Újvár építése is. Ugyanakkor a Szalók nemzetség itteni ága is várat emelt a Kis-Küküllő menti Kendhidán és szerzett telepítési kiváltságot almási uradalmának fejlesztésére 1317-ben. Król Karol Robert położył kres małemu królestwu László Kán. Zburzył zamek w Egerze i przekazał jego wyposażenie Miklósowi Talmácsi. Rezerwował Újvár wraz ze swoim majątkiem dla siebie i dla wojewody siedmiogrodzkiego, a wiernych zachował w Küküllővár; rodzina Hontpázmány mianowała Istvána Pogány na ambasadora zamku, a Küküllővár stracił swój centralny charakter. Károly Róbert király véget vetett Kán László kiskirályságának. Eger várát leromboltatta, tartozékait hívének Talmácsi Miklósnak adta át. Újvárat uradalmával együtt magának, illetve az erdélyi vajda számára tartotta fenn, míg Küküllővárba hívét; a Hontpázmány nemzetségbeli Pogány Istvánt rendelte várnagynak, Küküllővár emellett elvesztette eddigi központi jellegét. Według publikacji z 1331 r., Kiedy po raz pierwszy pojawił się powiat szlachecki, sejmik odbył się w Csávás, który należy do Újvár. Oprócz ispána organizacja szlacheckiego hrabstwa składała się z dwóch średnich sędziów służebnych, którzy również przybyli do hrabstwa z cudzoziemca: jeden był Domokosem, synem rodziny Nána-Beszter z okręgu Esztergom, a drugi był László, syn Szeklera Apora. Egy 1331 évi kiadvány szerint a nemesi megye első feltűnésekor a megyegyűlést az Újvárhoz tartozó Csáváson tartották. A nemesi vármegye szervezete ekkor az ispán mellett két középbirtokos szolgabíróból állt, ők is idegenből származtak a megyébe: az egyik az Esztergom megyei Nána-Beszter nemzetségből való Haranglábi Beszter fia Domokos, a másik a székely Apor fia László volt. Jeśli chodzi o stosunki klanowe powiatu, nieliczni Słowianie mieszkający w zachodnich częściach, które pojawiają się również w nazwach miejscowości, a także Szancsali Böszörmény i osada Besenyő wzdłuż rzeki Mureş połączyli się z większą liczbą środowisk pod koniec Okres Árpádian. Przeważnie węgierski materiał toponimowy pochodzi z 13-14 lat. Rozszerzył się po osadnictwie saskim w XVI wieku (np. Ekemező-Propsdorf, Hosszúaszó-Langenthal). Saksonia osiedliła się nie tylko we wsiach połączonych z katedrami Medgyes i Sighisoara, ale także w majątkach królewskich i prywatnych w kilku miejscach aż do działu wodnego Maros-Küküllő. Oprócz nazwy znaku etnicznego (Mikeszásza) na obecność Saksonii wskazują również nazwiska niemieckich księży na papieskiej liście dziesięcin (Bajom, Ebesfalva-Erzsébetváros, Kápolna I., Kund, Mikeszásza, Szentlászló, Szentmárton, Szentmiklós, Szépmező, Tatárlaka, Zsidve), a także Bolkács, Ekemező, Hosszúaszó, które znajdują się w rękach niemieckiego właściciela ziemskiego i figurują w dziesiątym rejestrze oraz Dicsőszentmárton i Fajsz, którzy mają osadników o niemieckich nazwach. Aż do 1332-1337 r. Rumuńska ludność nie ma śladu w hrabstwie, jej osadnictwo sięga jedynie XIV wieku. A megye nemzetség viszonyait illetően a nyugati részeken lakó kevés, a helynevekben is jelentkező szlávság, valamint a szancsali böszörmény és a Maros menti besenyő telep az Árpád-kor végére beolvadt a nagyobb számú környezetbe. A túlnyomóan magyar helynévanyag a 13-14. században történt szász betelepítések nyomán bővült (pl. Ekemező-Propsdorf, Hosszúaszó-Langenthal). A szászság nem csupán a Medgyes- és Segesvárszékhez kapcsolt falvakban telepedett meg, hanem a Maros-Küküllő vízválasztóig több helyen királyi és magánbirtokokon is. A szászság jelenlétét az etnikumjelző (Mikeszásza) név mellett a pápai tizedjegyzékben szereplő német papnevek is jelzik (Bajom, Ebesfalva-Erzsébetváros, Kápolna I., Kund, Mikeszásza, Szentlászló, Szentmárton, Szentmiklós, Szépmező, Tatárlaka, Zsidve), ezekhez nyugodtan hozzászámolható még a német birtokos kezén levő és a tizedlajstromban magasabb összeggel jelentkező Bolkács, Ekemező, Hosszúaszó, valamint a német nevű telepesekkel rendelkező Dicsőszentmárton és Fajsz is. Román lakosságnak 1332-1337-ig semmi nyoma nincs még a megyében, megtelepedése csak a 14. századtól számítható. Niewiele jest danych dyplomowych na temat sytuacji ekonomiczno-społecznej powiatu. W XIII wieku głównym sposobem produkcji była uprawa pługowa, początkowo przez rozbijanie płaskich pól, później przez wycinanie polan. W nazwach miejscowości wzdłuż Nagyküküllő zachowały się ślady gospodarstw ogrodniczych i winnic: Almás, Szőlős oraz winnice wymienione jako część Bún i Péterfalva. Woda z obu Küküllő była używana do napędzania młyna wodnego. Handel w hrabstwie można jednak wywnioskować z sieci dróg: jego główne drogi biegły wzdłuż linii wielkich rzek. Główna droga biegnąca lewym brzegiem Muresa np. Przybył do hrabstwa Nyárádtő i miał filię na południu, w kierunku kaplicy, podczas gdy główna droga Küküllő dotarła ze wschodu na prawy brzeg i przecięła Széplak na południu. A megye gazdasági és társadalmi viszonyairól kevés okleveles adat marad. A 13. században a fő termelési mód az ekés földművelés volt, kezdetben a sík mezők feltörésével, később irtott tisztásokon. Kert- és szőlőgazdaságok nyomai a Nagyküküllő menti helynevekben maradtak fenn: Almás, Szőlős, valamint a Bún és Péterfalva tartozékaként említett szőlők. Vízimalom hajtására mindkét Küküllő vizét felhasználták. A megye kereskedelmére, pedig úthálózatából következtethetünk: fő útjai a nagy folyók vonalát követték. A Maros bal partját követő főút pl. Nyárádtőnél érkezett a megyébe, és leágazása volt innen dél felé, Kápolna irányába, míg a Küküllő fő útja kelet felől a jobb parton érkezett és Széplaknál kelt át a déli oldalra. W 1870 r. Liczyło 94 895 mieszkańców, w tym 34 949 (36,8%) grekokatolicy, 19 574 (20,6%) prawosławni, 16024 (16,9%) reformowani, 14312 (15,1%) luteranie, 4236 (4,5%)%) rzymskokatoliccy , 3925 (4,1%) unitarne, 1254 (1,3%) izraelskie i 621 innych (głównie ormiańskich katolików). 57,4% to Rumuni, 25,5% Węgrzy, 15% Niemcy i 1,3% Żydzi. 1870-ben 94.895 lakosa volt, melyből 34.949 (36,8%) görög katolikus, 19.574 (20,6%) ortodox, 16.024 (16,9%) református, 14.312 (15,1%) evangélikus, 4.236 (4,5%) római katolikus, 3.925 (4,1%) unitárius, 1.254 (1,3%) izraelita és 621 egyéb (főleg örmény katolikus) vallású. 57,4% román, 25,5% magyar, 15% német és 1,3% zsidó nemzetiségű.

Komitat Küküllő Okres Podmiot polityczny ok.1000-1526 Królestwo Węgier Komitat Küküllő Comitatul Târnava (rum.) Komitat Kokelburg (niem.) (1910) Siedziba: Küküllővár Powierzchnia: brak danych km² Ludność: brak danych Narodowości: brak danych Utworzony: XI wiek Zlikwidowany: 1876 Küküllő