Fehér: Różnice pomiędzy wersjami
| Linia 21: | Linia 21: | ||
[[Plik:Komitat_Wei%C3%9Fenburg_-_Gro%C3%9Ff%C3%BCrstentum_Siebenbuergen_1769-1773.jpg|Komitat Fehér na mapie pierwszego przeglądu wojskowego (1769-1773)|thumb|left|260px]] | [[Plik:Komitat_Wei%C3%9Fenburg_-_Gro%C3%9Ff%C3%BCrstentum_Siebenbuergen_1769-1773.jpg|Komitat Fehér na mapie pierwszego przeglądu wojskowego (1769-1773)|thumb|left|260px]] | ||
| − | '''Fehér vármegyé''' (rum. ''Comitatul Alba'') | + | '''Fehér vármegyé''' (rum. ''Comitatul Alba'') został założony przez króla [[Szent István|Stefana I]] w momencie założenia państwa i organizacji królewskiego systemu komitatów w [[Siedmiogród|Siedmiogrodzie]] z centrum [https://pl.wikipedia.org/wiki/Alba_Iulia Fehérvár] (obecnie Alba Iulia w Rumunii). Jego terytorium w tym czasie rozciągało się na cały − częściowo niezamieszkany − południowy [[Siedmiogród]], do terytorium późniejszego komitatu [[Hunyad]], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Kir%C3%A1lyf%C3%B6ld Királyföld], [https://hu.wikipedia.org/wiki/Fogarasf%C3%B6ld Fogarasföld] i [[Háromszék]]<ref>Györffy György. 15 / A vármegye X. századi előzményei és korai szervezete., ''István király és műve''. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2</ref>, tj. do zlewni rzek: [https://pl.wikipedia.org/wiki/Marusza Maros] i [https://pl.wikipedia.org/wiki/Aluta Olt].<ref name="Korai magyar">szerk.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: ''Korai magyar történeti lexikon (9-14- század)''. Akadémiai Kiadó, Budapest (1994). ISBN 963-05-6722-9</ref> |
== Historia == | == Historia == | ||
| − | [[Plik:Hungary 1490.jpg|thumb|left|260px|[[Dezső Csánki]]−[[Manó Kogutowicz]]: | + | [[Plik:Hungary 1490.jpg|thumb|left|260px|[[Dezső Csánki]]−[[Manó Kogutowicz]]: [[Królestwo|Królestwo Węgier]] po śmierci króla [[Maciej|Macieja Korwina]].]] |
[[Plik:Hungary,_Galicia_and_Transylvania.jpg|right|260px|thumb|Komitaty Alsó- i Felső-Fehér na mapie z 1862 r.]] | [[Plik:Hungary,_Galicia_and_Transylvania.jpg|right|260px|thumb|Komitaty Alsó- i Felső-Fehér na mapie z 1862 r.]] | ||
| − | Król pokonał | + | Król pokonał ostatnirgo [[gyula|gyulę]] siedmiogrodzkiego w 1003 r., gdy stworzył komitat, którego ogromny, prowincjonalny rozmiar świadczy o tym, że obejmował on całą domenę ''gyuli''. Archeologia nie dowiodła, że komitat powstał prawdopodobnie po obaleniu rządów bułgarskich chana w Siedmiogrodzie we wczesnych latach XI wieku, chociaż ślady obecności Bułgarów można zobaczyć w XIX wieku, zniknęły one w X wieku, kiedy ''gyule'' pojawili się w Siedmiogrodzie.<ref name="Korai magyar"/> |
| − | ''[[Ispán]] | + | ''[[Ispán]]owie'' komitatu w XI-XII wiekach występowali jako ''dux'', ''tribunus'', ''princeps'', ''voivoda'', ich władza była stopniowo rozszerzana na cały Siedmiogród. W całej historii Siedmiogrodu powstałe województwo siedmiogrodzkie i urząd ''erdélyi vajda'' były ściśle związane z biurem ''[[ispán]]a'' [[Gyulafehérvár]]a. Źródła wspominają także o organizacji zamku i poddanych zamku. Na początku XII wieku [[Seklerzy]] pojawili się na terenach późniejszej [[Királyföld|Saksonii]], następnie w XIII wieku rozprzestrzenili się na teren [[Székelyföld]]. Na zaproszenie [[II. Géza|Gejzy II]] pierwsi [[Sas]]i pojawili się na przełęczy [[Vöröstoronyi-szoros|Vöröstorony]] w XII wieku, a następnie osiedlili się w XIII wieku w miejscu Seklerów na wschodzie. Od czasów [[III. Béla|Beli III]] osadzano ich u podnóża gór [[Szebeni-havasok|Szeben]] i [Fogarasi-havasok Fogarów]. Obszary wszystkich tych osad [[Székelyföld]]u, [[Szászföld]]u, [[Fogarasföld]]u, [[Brassó vidék]] wyszły spod jurysdykcji ''[[ispán]]a'' [[Fehérvár]], z wyjątkiem pewnych wyspowy posiadłości prywatnych, które później utworzyły komitat [[Felső-Fehér]]. Nie wiemy, kiedy komitaty [[Küküllő]] i [[Hunyad]] wydzieliły się z [[Fehér]], ale w międzyczasie pochłonęły komitat [[Újvár]] wokół kopalni soli Marosújvár.<ref name="Korai magyar"/> |
| − | Na początku XIV wieku został przekształcony w komitat szlachecki, którego panem był | + | Na początku XIV wieku komitat [[Fehér]] został przekształcony w komitat szlachecki, którego panem był [[wojewoda Siedmiogrodu]].<ref name="Korai magyar"/> |
== Lista ''[[ispán]]''ów == | == Lista ''[[ispán]]''ów == | ||
Wersja z 10:27, 14 kwi 2021
| Strona | Autorzy | Nota |
| [1] | [2] | Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach. |
Fehér vármegyé (rum. Comitatul Alba) został założony przez króla Stefana I w momencie założenia państwa i organizacji królewskiego systemu komitatów w Siedmiogrodzie z centrum Fehérvár (obecnie Alba Iulia w Rumunii). Jego terytorium w tym czasie rozciągało się na cały − częściowo niezamieszkany − południowy Siedmiogród, do terytorium późniejszego komitatu Hunyad, Királyföld, Fogarasföld i Háromszék[1], tj. do zlewni rzek: Maros i Olt.[2] Spis treściHistoriaPlik:Hungary, Galicia and Transylvania.jpg Komitaty Alsó- i Felső-Fehér na mapie z 1862 r. Król pokonał ostatnirgo gyulę siedmiogrodzkiego w 1003 r., gdy stworzył komitat, którego ogromny, prowincjonalny rozmiar świadczy o tym, że obejmował on całą domenę gyuli. Archeologia nie dowiodła, że komitat powstał prawdopodobnie po obaleniu rządów bułgarskich chana w Siedmiogrodzie we wczesnych latach XI wieku, chociaż ślady obecności Bułgarów można zobaczyć w XIX wieku, zniknęły one w X wieku, kiedy gyule pojawili się w Siedmiogrodzie.[2] Ispánowie komitatu w XI-XII wiekach występowali jako dux, tribunus, princeps, voivoda, ich władza była stopniowo rozszerzana na cały Siedmiogród. W całej historii Siedmiogrodu powstałe województwo siedmiogrodzkie i urząd erdélyi vajda były ściśle związane z biurem ispána Gyulafehérvára. Źródła wspominają także o organizacji zamku i poddanych zamku. Na początku XII wieku Seklerzy pojawili się na terenach późniejszej Saksonii, następnie w XIII wieku rozprzestrzenili się na teren Székelyföld. Na zaproszenie Gejzy II pierwsi Sasi pojawili się na przełęczy Vöröstorony w XII wieku, a następnie osiedlili się w XIII wieku w miejscu Seklerów na wschodzie. Od czasów Beli III osadzano ich u podnóża gór Szeben i [Fogarasi-havasok Fogarów]. Obszary wszystkich tych osad Székelyföldu, Szászföldu, Fogarasföldu, Brassó vidék wyszły spod jurysdykcji ispána Fehérvár, z wyjątkiem pewnych wyspowy posiadłości prywatnych, które później utworzyły komitat Felső-Fehér. Nie wiemy, kiedy komitaty Küküllő i Hunyad wydzieliły się z Fehér, ale w międzyczasie pochłonęły komitat Újvár wokół kopalni soli Marosújvár.[2] Na początku XIV wieku komitat Fehér został przekształcony w komitat szlachecki, którego panem był wojewoda Siedmiogrodu.[2] Lista ispánów
Źródła
|
| ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Przypisy
- ↑ Györffy György. 15 / A vármegye X. századi előzményei és korai szervezete., István király és műve. Gondolat Budapest 1983. ISBN 963-281-221-2
- ↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 szerk.: Kristó Gyula (főszerk.), Engel Pál, Makk Ferenc: Korai magyar történeti lexikon (9-14- század). Akadémiai Kiadó, Budapest (1994). ISBN 963-05-6722-9
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Zsoldos 2011, p. 151.
- ↑ Engel 1996, str. 247.
- ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 22 ff. (Spis ludności z 1910)
.svg){kind=link}
