Bihar: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
(Utworzono nową stronę "{{Uwaga| |strona = https://hu.wikipedia.org/wiki/Bihar_v%C3%A1rmegye |autorzy = https://hu.wikipedia.org/w/index.php?title=Bihar_v%C3%A1rmegye&action=history |nota =...")
 
 
(Nie pokazano 25 pośrednich wersji utworzonych przez tego samego użytkownika)
Linia 1: Linia 1:
 +
[[Kategoria:1]]
 +
[[Kategoria:Strony skompilowane]]
 +
[[Kategoria:Strony przetłumaczone z węgierskiej Wikipedii]]
 +
[[Kategoria:Strony importowane z polskiej Wikipedii]]
 
{{Uwaga|
 
{{Uwaga|
 
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Bihar_v%C3%A1rmegye
 
|strona  = https://hu.wikipedia.org/wiki/Bihar_v%C3%A1rmegye
Linia 4: Linia 8:
 
|nota    = węgierski
 
|nota    = węgierski
 
}}
 
}}
−
 
 
{|
 
{|
 
|
 
|
 
|}
 
|}
 +
{{Uwaga polska|
 +
|strona  = https://pl.wikipedia.org/wiki/Komitat_Bihar
 +
|autorzy = https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Komitat_Bihar&action=history
 +
|nota    = polski
 +
}}
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
{|
 +
|-style="vertical-align:top;"
 +
|
 +
{{Komitaty króla Stefana I}}
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
{{Ziemie króla Stefana}}
 +
 +
[[Plik:Bihar_county_map_(1891).jpg|thumb|left|600px|Mapa obszaru komitatu Bihar]]
 +
 +
'''Bihar''' (rum. ''Comitatul Bihor'', niem. ''Komitat Bihar'', łac. ''Comitatus Bihariensis'') był jednostką administracyjną Węgier do 1950 r. Wcześniej na mocy [[Trianon|traktatu pokojowego z Trianon]] wschodnia część, tj. ok. ¾ dawnego komitatu przypadło Rumunii, pozostała zachodnia jest częścią Węgier.
  
−
[[Plik:Hungary_Bihar.png|thumb|left|Mara komitatu Bihar]]
+
W języku lokalnym był często określany jako ''Biharia''.
−
[[Plik:Bihar_county_map_(1891).jpg|thumb|200|Mapa terenu powiatu Bihar]]
 
  
−
Powiat Bihor (rumuński: Comitatul Bihor, niemiecki: Komitat Bihar; łacina: Comitatus Bihariensis) był jednostką administracyjną Węgier do 1950 r. Dziś wschodnia część traktatu pokojowego hrabstwa przed Trianonem to 3/4 w Rumunii, a zachodnia część jest częścią Węgier.
+
== Geografia ==
 +
Komitat Bihar był trzecim co do wielkości komitatem na Węgrzech. Południowo-wschodnia część komitatu zajmowana jest przez [https://hu.wikipedia.org/wiki/Erd%C3%A9lyi-k%C3%B6z%C3%A9phegys%C3%A9g Góry Zachodniorumuńskie], a północny zachód przez [[Alföld|Wielką Równinę]]. Najważniejsze rzeki to rzeki Körös i Berettyó. Graniczył z komitatami: [[Hajdú]], [[Szabolcs]] i [[Szatmár]] na północy; [[Szilági]], [[Kolozs]] i [[Torda-Aranyos]] na wschodzie; [[Arad]] na południu oraz [[Békés]] i [[Szolnok]] na zachodzie. Ze względu na rozmiary nazywano go często państwem Bihar (''Biharország'') − ''Biharią''.  
  
−
<small><small>'''Bihar vármegye''' ([[román nyelv|románul]]: ''Comitatul Bihor'', [[német nyelv|németül]]: ''Komitat Bihar''; [[latin nyelv|latinul]]: ''Comitatus Bihariensis'') [[Magyarország]] közigazgatási egysége volt 1950-ig. A vármegye [[trianoni békeszerződés]] előtti területének keleti 3/4 része ma [[Románia]], míg nyugati 1/4 része Magyarország része. </small></small>
+
W południowo-wschodniej części byłego komitatu znajdował się szczyt [https://pl.wikipedia.org/wiki/Curcub%C4%83ta_Mare Nagy-Bihar] (1849 m n.p.m.), najwyższe wzniesienie [https://pl.wikipedia.org/wiki/Masyw_Bihorski Masywu Biharu]. Licząca ok. 3000 lat jaskinia lodowa [[Jaskinia lodowa Scărișoara|Scărișoara]] jest największą tego typu jaskinią w Rumunii, która została odkryta prawdopodobnie w 1847 r. Do jaskini można dojechać drogą o długości 200 m. Położona na wysokości 580 m n.p.m. przełęcz [https://ro.wikipedia.org/wiki/Pasul_Ciucea Pasul Craiului]] (węg. ''[https://hu.wikipedia.org/wiki/Kir%C3%A1ly-h%C3%A1g%C3%B3 Király-hágó]'') była przez stulecia granicą komitatów [[Bihar]] i [[Kolozs]], a w latach 1552–1867 również Siedmiogrodu i Węgier.
  
−
<small><small>A népnyelv gyakran ''Biharországnak'' nevezte a területet.
+
== Historia ==
  
−
== Geografia ==
+
[[File:Transylvanian Principality.svg|thumb|340px|left|Komitat Bihar jako część Księstwa Transylwanii, 1606–1660|alt=Wielokolorowa mapa przedstawiająca rzeki]]
 +
[[File:Bethlen Gábor fejedelemsége.png|thumb|250px|Komitat Bihar (jasnozielony, w zachodniej części terytorium) jako część Księstwa Siedmiogrodu za rządów [[Gabriela Bethlena]]]]
 +
 
 +
Według nieznanego autora, w czasach [[Arpad]]a, ziemie między [[Cisa|Cisą]], [[Marusza|Maruszą]], [[Samosz]]em i lasem Igfon znajdowały się w posiadaniu biharskiego wodza Ménmaróta. Najmłodszy syn Arpada, [[Zoltán]] stanął później na czele Ducatusu Biharskiego, który był według tradycji terytorium zarządzanym przez następcę tronu. Jego stolicą był Biharvár, znajdujący się 14 km na północ od [[Oradea|Nagyváradu]]. Ducatus Biharski ([[Język węgierski|węg.]] (''Bihari Dukátus''), jak również Ducatus Nitrzański ([[Język węgierski|węg.]] (''Nyitrai Dukátus'') oraz Ducatus Somogy (węg. (''Somogyi Dukátus'') został zniesiony przez [[Koloman Uczony|Kolomana Uczonego]] ok. 1110 r.
 +
 
 +
Bihar należy do najwcześniej utworzonych komitatów. Utworzył go [[Stefan I Święty|Stefan I]] ze stolicą w [[Biharia|Biharze]]. Po najeździe tatarskim stolicą został Nagyvárad. W średniowieczu do komitatu należały również tereny źródłowe [https://pl.wikipedia.org/wiki/Szybki_Keresz Szybkiego Kereszu] i region [https://hu.wikipedia.org/wiki/Kalotaszeg Kalotaszeg].
 +
Podczas rozpadu Węgier na trzy części, stał się częścią [[Partium]]. W latach 1660-92 większa część komitatu wraz z zamkami znalazła się pod okupacją turecką. W latach 1849-60 podzielono komitat na Północny i Południowy Bihar z [[Debreczyn]]em i [[Oradea|Nagyváradem]] jako stolicami, a sytuacja się nieco zmieniła po utworzeniu w 1876 r. [[Hajdú]].
  
−
Powiat Bihor był trzecim co do wielkości okręgiem na Węgrzech. Południowo-wschodnia część hrabstwa zajmowana jest przez Wyspy Transylwanii, a północny zachód przez Wielką Równinę. Najważniejsze rzeki to rzeki Körös i Berettyó. Graniczy z powiatami Hajdú, Szabolcs i Szatmár na północy, powiatami Szilágy, Kolozs i Torda-Aranyos na wschodzie, Arad na południu oraz powiatami Békés i Szolnok na zachodzie. Ze względu na swój rozmiar jest również nazywany Biharią.
+
[[Plik:BihorSolnocCrasnaCountyJosephinischeLandesaufnahme.jpg|left|340px|thumb|Komitat Bihar na pierwszej mapie wojskowej, 1782-85]]
 +
[[Plik:Csonkabihar.png|thumb|250px|Część historycznego komitatu Bihar w obecnych granicach Węgier]]
  
−
Język był często określany jako Biharia.
+
W 1914 r. jego powierzchnia wynosiła 10 678 km², z czego w 1918 r. 7874 km² znalazło się w Rumunii. Siedzibą władz węgierskiego komitatu Bihar do 1950 r. (z wyjątkiem okresu 1940-44) było [[Berettyóújfalu]], a po przyłączeniu w wyniku [[Drugi arbitraż wiedeński|drugiego arbitrażu wiedeńskiego]] [[Północny Siedmiogród|Północnego Siedmiogrodu]], znowu [[Oradea|Nagyvárad]]. W okresie po przyłączeniu powierzchnia węgierskiej części komitatu wynosiła 6511 km². Stolicą rumuńskiej jego [[Okręg Bihor|części]] był [[Beiuș]].  
  
−
<small><small>Bihar vármegye volt [[Magyarország]] harmadik legnagyobb területű [[vármegye|vármegyéje]].
+
Zachodnia, pozostała w granicach Węgier część została w 1950 r. w ramach reformy administracyjnej, połączona z dawnym komitatem Hajdú i w ten sposób powstał dzisiejszy [[ Hajdú-Bihar]].
−
A vármegye délkeleti részét az [[Erdélyi-szigethegység]], míg északnyugati részét az [[Alföld]] foglalta el.
 
−
Fontosabb folyóvizei a [[Körösök]] és a [[Berettyó]]. Északról [[Hajdú vármegye|Hajdú]], [[Szabolcs vármegye|Szabolcs]] és [[Szatmár vármegye|Szatmár]] vármegyék, keletről [[Szilágy vármegye|Szilágy]], [[Kolozs vármegye|Kolozs]] és [[Torda-Aranyos vármegye|Torda-Aranyos]] vármegyék, délről [[Arad vármegye|Arad]], nyugatról pedig [[Békés vármegye|Békés]], [[Jász-Nagykun-Szolnok vármegye|Szolnok]] vármegyék határolták. Mérete alapján Biharországnak is szokták nevezni. </small></small>
 
  
−
W południowo-wschodniej części byłego hrabstwa znajduje się szczyt Bihar (1849 m npm), najwyższy punkt gór Bihar. 3000-letnia jaskinia lodowa Scericora to największa jaskinia lodowa w Rumunii, prawdopodobnie odkryta w 1847 roku. Do jaskini można dostać się drogą o długości 200 m. Przełęcz Király, która znajduje się na wysokości 580 m npm, przez wieki była granicą Bihor i Cluj, między 1570 a 1699 Transylwanią i Partium oraz między 1699–1867 Transylwanią i Węgrami.
+
|
 +
{{Komitaty w Rumunii}}
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
{{Historia komitatu
 +
|tytuł = Komitat Bihar
 +
|grafika =
 +
|opis grafiki =
 +
|okres 0 = Okres
 +
|forma 0 = Podmiot polityczny
 +
|okres 1 = ok.1000-1526
 +
|forma 1 = [[Królestwo|Królestwo Węgier]]
 +
|okres 2 = 1526-1541
 +
|forma 2 = [[Wschodnie Królestwo Węgier]]
 +
|okres 3 = 1541-1606
 +
|forma 3 = [[Partium]]
 +
|okres 4 = 1606-1660
 +
|forma 4 = [[Księstwo Siedmiogrodu]]
 +
|okres 5 = 1660-1692
 +
|forma 5 = okupacja turecka
 +
|okres 6 = 1692-1867
 +
|forma 6 = Królestwo Węgier (jako [[Hajdú]] od 1976)
 +
|okres 7 = 1867-1876
 +
|forma 7 = Austro-Węgry (jako Észak- i Dél-Bihar)
 +
|okres 8 = 1876-1920
 +
|forma 8 = Austro-Węgry (jako [[Hajdú]])
 +
|okres 9 = 1920-1939
 +
|forma 9 = 3/4 Rumunia, 1/4 Węgry
 +
|okres 10 = 1940-1944
 +
|forma 10 = Węgry jako samodzielny [[Bihar]]
 +
|okres 11 = 1944−
 +
|forma 11 = 3/4 Rumunia, 1/4 Węgry (jako [[Bihar]] (do 1950), później jako [[Hajdú-Bihar megye|Hajdú-Bihar]])
 +
}}
 +
{|
 +
|
 +
|}
 +
{{Infobox Komitat
 +
|Nazwa        = Bihar
 +
|Rok          = 1910
 +
|Herb        = Coa_Hungary_County_Bihar.svg
 +
|Siedziba    = Nagyvárad
 +
|Powierzchnia = 10 657
 +
|Ludność      = 646 301
 +
|Narodowości  = 57 % Węgrzy<br>41 % Rumuni<br>1 % Słowacy<br>0,5 % Niemcy<br>0,5 % inni
 +
|Utworzony    = XI wiek
 +
|Zlikwidowany = 4.06.1920<br>([[Traktat z Trianon]])
 +
|Mapa        = Hungary_Bihar.png
 +
}}
 +
|}
  
−
<small><small>Az egykori vármegye délkeleti részén van a Nagy-Bihar csúcs (1849 m), mely a Bihari-hegység legmagasabb pontja.
+
== Przypisy ==
−
A körülbelül 3000 éves [[Szkerisórai-jégbarlang]] Románia legnagyobb jeges barlangja, melyet valószínűleg 1847-ben fedeztek fel. A barlang 200 m-es épített úton bejárható.
+
{{izvori}}
  
−
Az 580 m tengerszint feletti magasságban kanyargó [[Király-hágó]] századokig Bihar és Kolozs vármegye, 1570-1699 között pedig [[Erdély]] és a [[Partium]], illetve 1699-1867 között [[Erdély]] és [[Magyarország]] határa volt. </small></small>
+
{{SORTUJ:Komitaty, Bihar}}
  
 
[[Kategoria:Komitaty]]
 
[[Kategoria:Komitaty]]
 +
[[Kategoria:Komitaty XI wiek]]
 +
[[Kategoria:Komitaty Świętego Stefana]]
 +
[[Kategoria:Komitaty zlikwidowane 1920]]
 +
[[Kategoria:Historia]]
 +
[[Kategoria:Historia Węgier]]
 +
[[Kategoria:Historia Królestwa Węgier]]
 +
[[Kategoria:Historia Królestwa Chorwacji]]
 +
[[Kategoria:Historia Rumunii]]

Aktualna wersja na dzień 08:02, 15 kwi 2021

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Strona Autorzy Nota
[3] [4] Ten artykuł pochodzi z Wikipedii w języku polskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku polskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
18px Komitaty króla Stefana I

♦ Abaúj ♦ Bács ♦ Baranya ♦ Békés ♦ Bihar ♦ Bodrog ♦ Borsod ♦ Csanád ♦ Csongrád ♦ Doboka ♦ Esztergom ♦ Fehér ♦ Fejér ♦ Gömör ♦ Győr ♦ Háromszék ♦ Heves ♦ Hunyad ♦ (Karakó) ♦ Keve ♦ Kolozs ♦ Komárom ♦ Kovinska ♦ Krassó ♦ Küküllő ♦ Moson ♦ Nógrád ♦ Nyitra ♦ Pest ♦ Pilis ♦ Pozsony ♦ Somogy ♦ Sopron ♦ Szabolcs ♦ Szatmár ♦ Szepes ♦ Szerém ♦ Szolnok ♦ Temes ♦ Tolna ♦ Torda ♦ Újvár ♦ Ung ♦ Valkó ♦ Varasd ♦ Vas ♦ Verőce ♦ Veszprém ♦ Visegrád ♦ Zala ♦ Zaránd ♦ Zemplén ♦ Zólyom

18px Ziemie przyszłych komitatów, kontrolowane przez króla Stefana I

♦ Arad ♦ Bars ♦ Belovár-Kőrös ♦ Hont ♦ Kraszna ♦ Pest-Pilis-Solt-Kiskun ♦ Požeška ♦ Szilágyi ♦ Torna ♦ Turóc

Plik:Bihar county map (1891).jpg
Mapa obszaru komitatu Bihar

Bihar (rum. Comitatul Bihor, niem. Komitat Bihar, łac. Comitatus Bihariensis) był jednostką administracyjną Węgier do 1950 r. Wcześniej na mocy traktatu pokojowego z Trianon wschodnia część, tj. ok. ¾ dawnego komitatu przypadło Rumunii, pozostała zachodnia jest częścią Węgier.

W języku lokalnym był często określany jako Biharia.

Geografia

Komitat Bihar był trzecim co do wielkości komitatem na Węgrzech. Południowo-wschodnia część komitatu zajmowana jest przez Góry Zachodniorumuńskie, a północny zachód przez Wielką Równinę. Najważniejsze rzeki to rzeki Körös i Berettyó. Graniczył z komitatami: Hajdú, Szabolcs i Szatmár na północy; Szilági, Kolozs i Torda-Aranyos na wschodzie; Arad na południu oraz Békés i Szolnok na zachodzie. Ze względu na rozmiary nazywano go często państwem Bihar (Biharország) − Biharią.

W południowo-wschodniej części byłego komitatu znajdował się szczyt Nagy-Bihar (1849 m n.p.m.), najwyższe wzniesienie Masywu Biharu. Licząca ok. 3000 lat jaskinia lodowa Scărișoara jest największą tego typu jaskinią w Rumunii, która została odkryta prawdopodobnie w 1847 r. Do jaskini można dojechać drogą o długości 200 m. Położona na wysokości 580 m n.p.m. przełęcz Pasul Craiului] (węg. Király-hágó) była przez stulecia granicą komitatów Bihar i Kolozs, a w latach 1552–1867 również Siedmiogrodu i Węgier.

Historia

Plik:Transylvanian Principality.svg
Komitat Bihar jako część Księstwa Transylwanii, 1606–1660
Plik:Bethlen Gábor fejedelemsége.png
Komitat Bihar (jasnozielony, w zachodniej części terytorium) jako część Księstwa Siedmiogrodu za rządów Gabriela Bethlena

Według nieznanego autora, w czasach Arpada, ziemie między Cisą, Maruszą, Samoszem i lasem Igfon znajdowały się w posiadaniu biharskiego wodza Ménmaróta. Najmłodszy syn Arpada, Zoltán stanął później na czele Ducatusu Biharskiego, który był według tradycji terytorium zarządzanym przez następcę tronu. Jego stolicą był Biharvár, znajdujący się 14 km na północ od Nagyváradu. Ducatus Biharski (węg. (Bihari Dukátus), jak również Ducatus Nitrzański (węg. (Nyitrai Dukátus) oraz Ducatus Somogy (węg. (Somogyi Dukátus) został zniesiony przez Kolomana Uczonego ok. 1110 r.

Bihar należy do najwcześniej utworzonych komitatów. Utworzył go Stefan I ze stolicą w Biharze. Po najeździe tatarskim stolicą został Nagyvárad. W średniowieczu do komitatu należały również tereny źródłowe Szybkiego Kereszu i region Kalotaszeg. Podczas rozpadu Węgier na trzy części, stał się częścią Partium. W latach 1660-92 większa część komitatu wraz z zamkami znalazła się pod okupacją turecką. W latach 1849-60 podzielono komitat na Północny i Południowy Bihar z Debreczynem i Nagyváradem jako stolicami, a sytuacja się nieco zmieniła po utworzeniu w 1876 r. Hajdú.

Plik:BihorSolnocCrasnaCountyJosephinischeLandesaufnahme.jpg
Komitat Bihar na pierwszej mapie wojskowej, 1782-85
Plik:Csonkabihar.png
Część historycznego komitatu Bihar w obecnych granicach Węgier

W 1914 r. jego powierzchnia wynosiła 10 678 km², z czego w 1918 r. 7874 km² znalazło się w Rumunii. Siedzibą władz węgierskiego komitatu Bihar do 1950 r. (z wyjątkiem okresu 1940-44) było Berettyóújfalu, a po przyłączeniu w wyniku drugiego arbitrażu wiedeńskiego Północnego Siedmiogrodu, znowu Nagyvárad. W okresie po przyłączeniu powierzchnia węgierskiej części komitatu wynosiła 6511 km². Stolicą rumuńskiej jego części był Beiuș.

Zachodnia, pozostała w granicach Węgier część została w 1950 r. w ramach reformy administracyjnej, połączona z dawnym komitatem Hajdú i w ten sposób powstał dzisiejszy Hajdú-Bihar.

Plik:Hungary Arms.svg 21px 18px Węgierskie komitaty
w Rumunii 20px

♦ Alba Inferioară ♦ Arad ♦ Bichiș ♦ Bihor ♦ Bistrița-Năsăud ♦ Brașov ♦ Caraș-Severin ♦ Cenad ♦ Ciuc ♦ Cluj ♦ Făgăraș ♦ Hunedoara ♦ Maramureș ♦ Mureș-Turda ♦ Odorhei ♦ Sălaj ♦ Sătmar ♦ Sibiu ♦ Solnoc-Dăbâca ♦ Timiș ♦ Târnava Mare ♦ Târnava Mică ♦ Torontal ♦ Trei Scaune ♦ Turda-Arieș ♦ Ugocea

Komitat Bihar

Okres Podmiot polityczny
ok.1000-1526 Królestwo Węgier
1526-1541 Wschodnie Królestwo Węgier
1541-1606 Partium
1606-1660 Księstwo Siedmiogrodu
1660-1692 okupacja turecka
1692-1867 Królestwo Węgier (jako Hajdú od 1976)
1867-1876 Austro-Węgry (jako Észak- i Dél-Bihar)
1876-1920 Austro-Węgry (jako Hajdú)
1920-1939 3/4 Rumunia, 1/4 Węgry
1940-1944 Węgry jako samodzielny Bihar
Komitat Bihar
(1910)
Herb von Bihar
Siedziba: Nagyvárad
Powierzchnia: 10 657 km²
Ludność: 646 301[1]
Narodowości: 57 % Węgrzy
41 % Rumuni
1 % Słowacy
0,5 % Niemcy
0,5 % inni[2]
Utworzony: XI wiek
Zlikwidowany: 4.06.1920
(Traktat z Trianon)
Bihar

Przypisy

  1. ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 12 ff.
  2. ↑ A magyar szent korona országainak 1910. évi népszámlálása. Budapest 1912, S. 22 ff. (Spis ludności z 1910)
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Bihar&oldid=55370”