Węgierscy oligarchowie: Różnice pomiędzy wersjami

Z Felczak story
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Linia 41: Linia 41:
 
* [[Šubić Pál]] ([[Chorwacja]], [[Banat Bośni]])
 
* [[Šubić Pál]] ([[Chorwacja]], [[Banat Bośni]])
 
* [[Vejtehi Tivadar]] ([[Banat Severin]])
 
* [[Vejtehi Tivadar]] ([[Banat Severin]])
−
 
−
== Twoja kariera, majątek ma znaczenie ==
 
−
 
−
Ugrina spotykamy po 1240 r., a w pierwszym przypadku w 1268 r. jako [[Ban Severin|bana Severin]]. W tym czasie miał dwóch synów, a jeden z jego oficerów przekazał dwa majątki Denisa, syna Arnata Zsadány, komitatowi [[Nógrád]] (obecnie Felső i Alsópetény), '''w granicach dziadka i ojca'''. [1]
 
−
 
−
<small><small>Ugrinnal 1240 után, első esetben 1268-ban szörényi bánként találkozunk. Ekkor már két fia is van, és egyik tisztjének a Zsadány nembeli Arnat fia Dénesnek a Nógrád megyében lévő Petény (jelenleg [[Felsőpetény|c]]- és [[Alsópetény]]) nevű két birtokát azokkal a határokkal adományozta el, amelyekben nagyatyja és atyja is bírta.<ref name="Wertner"/> </small></small>
 
−
 
−
Po śmierci Beli IV, Ugrin nie pełnił żadnego urzędu państwowego za panowania [[V. István|Stefana V]]. Prawdopodobnie było to spowodowane jego stanowiskiem podczas konfliktu dwóch królów [1].
 
−
 
−
<small><small>IV. Béla halála után [[V. István magyar király|V. István]] alatt nem viselt országos hivatalt, ennek oka valószínűleg a két király szembenállása idején képviselt pártállása lehetett.<ref name="Wertner"/> </small></small>
 
−
 
−
Po objęciu tronu przez [[IV. László|Władysława IV]] ponownie był [[sędzia|sędzią królewskim]], od 27 listopada 1272 r. do 1274 r., a od 1 grudnia 1272 r. do 27 września 1273 r. [[ispán]]em komitatu [[Szerém]]. Jako lovászmester potwierdza swoją nadaną w 1268 r. '''posiadłość osmańską''', w której po raz pierwszy nazywa siebie jako ''Mistrz Ugrin, syn Pousa z rodziny Csáków'' [1].
 
−
 
−
<small><small>[[IV. László magyar király|IV. László]] trónra lépésekor újra országnagy, 1272. november 27-től 1274-ig lovászmester és mellette 1272. december 1-től, 1273 szeptember 27-ig szerémi ispán is. Mint lovászmester erősíti meg a petényi birtokról szóló 1268. évi adományozását, ezen oklevélben nevezi magát először a Csák nembeli Pous fia Ugrin mesternek.<ref name="Wertner"/> </small></small>
 
−
 
−
Jesienią 1273 r. '''[M 5]''' Mojs był z palatynem, a później Simon zastępcą sędziego Börd '''(kto)?''' zbuntował się przeciwko Władysławowi IV. [1] [2] 17 października 1273 r. w Budzie król nazywa '''Ugrina''' niewiernym i przekazuje '''jego''' pałac w Ostrzyhomiu jako '''biskup''' Budy za '''jego''' długi [3]. Niemniej jednak w 1275 r. Ugrin nadal był [[sędzia|sędzią królewskim]] i tytularnym banem, a pałac Ostrzyhom '''pozostał'''. 2 grudnia 1275 r. otrzymał funkcję [[wojewoda|wojewody Siedmiogrodu]], które pełnił tylko do pierwszej połowy 1276 r. Od 10 listopada 1277 r. do 29 marca 1279 r. był '''porucznikiem królewskim''', a w 1277 r. był '''małżonkiem''' komitatu [[Bánya]] ''(Bana)''. W latach 1278–1279 był [[Ban Maczwy|banem Maczwy]] i [[Ban Bośni|banem Bośni]]. Pod koniec marca 1278 roku sprzedał swój pałac w Ostrzyhomiu miejscowej kapitule, a wiosną 1280 roku sprzedał pozostałą część swojej posiadłości w Petény [[ispán]]owi Erdő z rodziny [[Zsombor]] [1].
 
−
 
−
<small><small>1273 őszén<ref group=m>Wertner az eseményt 1275 első felére tette (a korábbi Moys nádorról írt tanulmányában foglaltakkal egyezően).</ref> Mojs volt nádorral és bördi Simon későbbi alországbíróval együtt IV. László ellen fellázadt.<ref name="Wertner"/><ref name="Karácsonyi"/> 1273. október 17-én Budán, a király hűtlennek nevezi és esztergomi palotáját tartozásai fejében Walter budai ispánnak adományozza.<ref>{{cite book |author= Csánky Dezső |authorlink= Gárdonyi Albert |title= Budapest történetének okleveles emlékei. Monumenta diplomatica civitatis Budapest, I. (1148-1301). |publisher= Budapest |year= 1936.}}</ref> Ennek ellenére 1275-ben mégis országbíró és címzetes bán, és az esztergomi palota is a birtokában maradt. 1275. december 2-án megkapta az erdélyi vajdaságot, amelyet csak rövid ideig, 1276 első feléig töltött be. 1277. november 10-től, 1279. március 29-ig királyi tárnokmester, és mellette 1277-ben Bánya ''(Bana)'' megye ispánja is. 1278-tól, 1279-ig [[Macsói bánság|macsói és boszniai bán]]. 1278. március végén adta el az Esztergomban lévő palotáját az esztergomi káptalannak, 1280 tavaszán pedig a petényi birtokának még meglévő részét értékesítette a [[Zsombor nemzetség|Gyula-Zsombor nembeli]] Erdő ispánnak.<ref name="Wertner"/> </small></small>
 
−
 
−
 
−
Po 1279 roku, Władysław IV odwołał go ze wszystkich funkcji, jego nazwisko pojawia się tylko w sprawach majątkowych.
 
−
 
−
<small><small>1279 után, IV. László alatt már nem viselt országos tisztséget, neve csak birtokügyekben fordul elő. </small></small>
 
−
 
−
Latem 1280 r. król László wspomina o [[Kacsics Miklósie|Mikołaju Kacsics]], syna Eustachego (Leustáka), którego przodkowie byli zaangażowani w zabójstwo królowej [[Gertruda|Gertrud]] i stracili majątek w komitacie [[Nógrád]] w Losonc. Według króla Mikołaj odrestaurował majątek Losonc na prośbę Ugrina (syna Pousa). W 1284 r., '''jako syn mistrza Pousa mistrza Csáka''', Ugrin oświadczył, że starodawna posiadłość Kenéza, położona wzdłuż Gyöngyös w komitacie [[Vas]], zostanie przekazana banowi Tivadar jako nagroda za jego usługi, a król Władysław '''opuścił''' darowiznę 27 maja. W 1287 r. osiągnięto porozumienie między Ugrinem a '''Kutami''' komitatu [[Zala]] w sprawie niektórych posiadłości w pobliżu Drawy, co jest znane z ''certyfikacji Kapituły Pozsega''. [1]
 
−
 
−
<small><small>1280 nyarán említi meg László király, mint a [[Kacsics nemzetség|Kacsics nembeli]] Lesták fia Miklós pártfogóját, akinek ősei [[Gertrúd magyar királyné|Gertrúd királyné]] meggyilkoltatásában részt vettek és azért a Nógrád megyei losonci birtokukat elvesztették. A király szerint, Miklós a losonci birtokot Ugrin (Pous fia) kérésére kapta vissza. 1284-ben mint a Csák nembeli Pous mester fia Ugrin mester kinyilatkoztatta, hogy a Vas megyében a Gyöngyös mentén fekvő Kenéz nevű ősi birtokát szolgálatai jutalmazásául Tivadar bánnak adományozza, az adományozást László király május 27-én hagyta helyben. 1287-ben Ugrin és a Zala megyei Kutasiak között, bizonyos Dráva-melletti birtokokat érintően megegyezés jött létre, melyről a pozsegai káptalan tanúsításából szerezhetünk tudomást.<ref name="Wertner"/> </small></small>
 
−
 
−
Ugrin nie od razu otrzymał urząd państwowy za czasów [[III. András|Andrzeja III]], ale 11 lipca 1293 r. został [[ispán]]em komitatu [[Pozsega]]. [1]
 
−
 
−
<small><small>[[III. András magyar király|III. András]] alatt nem kapott ugyan rögtön országos méltóságot, de 1293. július 11-én már [[Pozsega vármegye|Pozsega megye]] ispánja.<ref name="Wertner"/> </small></small>
 
−
 
−
Zgodnie z listem Andrzeja III z dnia 11 lipca 1293 r .: [4]
 
−
 
−
<small><small>III. András 1293. július 11-én kelt levele szerint:<ref>{{cite journal | last=Szabó | first=Károly |authorlink=Szabó Károly (történész)|Szabó Károly | title= III. Endre fogsága | journal=Századok | year=1884. | pages= 97-113}}</ref> </small></small>
 
−
 
−
„... kiedy wysłał Mistrza Ugrina, swojego ukochanego '''wielbiciela''', nad morze przed swoją matką, a niektórzy z nich zostali schwytani przez niewiernych.
 
−
 
−
      - Komunikat dr Károly Szabó
 
−
 
−
<small><small>{{idézet|'' … midőn kedvelt hívét Ugrin mestert édesanyja elébe a tengerpartra küldötte, és azt némely hűtlenek foglyul ejtették, Radiszló bán az ő parancsára a hűtlenekkel megütközött, azokat egy rokona és öt szolgája halálával s többek megsebesültével legyőzte, Ugrint kiszabadította … ''|Dr. Szabó Károly közlése}} </small></small>
 
−
 
−
Potem prawdopodobnie był już w południowej części kraju, w regionie [[Valkó-Szerém]]. 13 lipca 1298 r. Ugrin uzyskał certyfikat Andrzej a III, gdy Tatarzy zostali zaatakowani i zniszczeni w [[Banat Maczwy|banacie Maczwy]], '''mistrz''' Ugrin (syn Pousa) przekroczył Sawę, pokonał wroga i wysłał dwie zabite głowy Tatarów do Budy na dwór królewski. Król podarował Pabart w komitacie [[Valkó]] [[ispán]]owi '''Csák nembeli Orbán ''(Wrbanus)''''', który brał udział w kampanii pod hasłem „zwycięskiego” barona Ugrina, nominowanego do zwycięstwa. [1]
 
−
 
−
<small><small>Ezt követően valószínűleg már főként az ország déli részén, a valkó-szerémi vidéken tartózkodott. 1298. július 13-án tanúsította III. András, hogy amikor a tatárok [[Macsói bánság|Macsó vidékét]] megrohanták és pusztították, Ugrin mester (Pous fia) a [[Száva|Száván]] átkelt, az ellenséget legyőzte és két megölt tatár fejét [[Buda (történelmi település)|Budára]] a királyi udvarhoz küldte. A Király a győzelem kapcsán „leghívebb bárója“ Ugrin előterjesztésére, a zászlója alatt a hadjáratban részt vett Csák nembeli Orbán ''(Wrbanus)'' ispán fiainak a Valkó megyében fekvő Pabart adományozta.<ref name="Wertner"/> </small></small>
 
−
 
−
Po śmierci Andrzeja III Ugrin stał się wiernym stronnikiem [[Karol Robert|Karola Roberta]]. 24 sierpnia 1304 r. uczestniczył w zgromadzeniu węgierskich kościelnych i świeckich dostojników ku czci ich króla Karola w Pozsony.
 
−
 
−
<small><small>III. András halála után [[I. Károly magyar király|Károly Róbert]] rendíthetetlen híve lett. 1304. augusztus 24-én [[Pozsony]]ban részt vett a királyuknak Károlyt elismerő magyar egyházi és világi méltóságok összejövetelén- </small></small>
 
−
 
−
Ugrin był [[ispán]]em komitatu [[Szerém]] na czas nieokreślony, a od 15 czerwca 1309 r. do 15 czerwca 1309 r. [1] '''[m 6]''' Ponieważ '''zdeprecjonowany''' palatyn nie był w stanie pełnić funkcji pierwszego barona w pierwszej dekadzie XIV wieku, skarbnik tymczasowo wspiął się na szczyt hierarchii. W 1307 król Karol nazwał Ugrina „najbardziej lojalnym baronem swojego kraju” [5]
 
−
 
−
<small><small>Nem meghatározott időszakban volt [[Szerém vármegye|szerémi]] ispán, 1306-tól 1309. június 15-ig pedig [[tárnokmester]].<ref name="Wertner"/><ref group=m>A Wertner által hivatkozott oklevél keltezése: 1307. szeptember 3. ; Engel Pál archontológiája szerint Ugrin 1307-től töltöttbe be a tárnokmesteri méltóságot. Engel Pál: ''Magyarország világi archontológiája 1301-1457. I.'' MTA Történettudományi Intézete, Bp. 1996, (História Könyvtár. Kronológiák, adattárak 5.). 36. o.</ref> Mivel a leértékelődött nádori poszt a 14. század első évtizedében nem tölthette be az első bárói tisztség funkcióját, Csák Ugrin méltósága, a tárnokmesterség emelkedett ideiglenesen a hierarchia élére. Károly király 1307-ben „országa leghűségesebb bárójaként" nevezete meg Ugrint.<ref name="Kristó-1">{{cite journal | last=Kristó | first=Gyula |authorlink=Kristó Gyula | title= I. Károly főúri elitje (1301 – 1309) | journal=Századok | year=1999. | pages= 41-62}}</ref> </small></small>
 
  
 
== ''Lojalni oligarchowie'' według Attili Zsoldosi ==
 
== ''Lojalni oligarchowie'' według Attili Zsoldosi ==

Wersja z 19:42, 21 kwi 2020

Strona Autorzy Nota
[1] [2] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Strona Autorzy Nota
[3] [4] Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.
Suwerenne terytoria królewiąt na Węgrzech na początku XIV wieku

A tartományúr (vagy oligarcha) szó egy nagyobb országrészen önhatalmúlag uralkodó főnemest, kiskirályt jelent. Rendszerint királyi privilégiumokat is használt, függetlenül a király jóváhagyásától. Magyarországon az oligarchák fénykora a tatárjárás és Csák Máté halála közötti időszakban volt. Ezt a korszakot néha "feudális anarchiának" is nevezik, utalva a központi (királyi) hatalom meggyengülésére.

Középkori magyar oligarchák

Lojalni oligarchowie według Attili Zsoldosi

Csák Ugrin feltételezett tartományurasága Hóman Bálint térképe nyomán

[...]

Attila Zsoldos w Hűséges oligarchák po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „oligarchę” od „prowincjała” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii prowincjałów, ponieważ w swojej prowincji od Temesváru do Pozsegę zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”. Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek państwowy w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, gdy władca prowincji zostanie oligarchą. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn Mikołaj, w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim ispánom [19]. 

Zsoldos Attila Hűséges oligarchák c. 2012-es tanulmányában első ízben tett különbséget "oligarcha" és "tartományúr" között. Szerinte Csák Ugrin azért tartozik a tartományúr kategóriába, mert az általa uralt, Temesvártól Pozsegáig terjedő tartományában teret engedett a király hatalmi jogainak (pl. királyi igazságszolgáltatás; birtokok, vámok, adómentességek adományozása, és olyan esetek is ismertek, amikor az Ugrin tartományában örökös nélkül elhunyt birtokos földjei a koronára háramlottak). Megállapításait elsődleges forrásokkal (oklevelekkel) igazolta. De Zsoldos ezen állításában a „tartományúr” már nem az eddig használt oligarcha szinonimája, hanem új fogalom. Az új értelemben a tartományúr: „a középkori Magyar Királyságban olyan intézményesült hatalom, mely többmegyényi területen a királyi akarat egyetlen képviselője”, az ezzel szembeállított oligarcha viszont „az a tartományúr, aki a királyi hatalmat kizárja a tartományából és funkcióit önkényesen gyakorolja”.[2] Zsoldos szerint a tartományuraság harmonikusan illeszkedett az ország kormányzásának hagyományos rendjébe. Diszharmonikus és ezért kiiktatandó elemmé akkor vált, amikor a tartományúrból oligarcha lett. Szerinte ezt támasztja alá az is, hogy Ugrin 1311. évi halála után fia, Miklós – más oligarchák fiaitól eltérően – nem lázadt fel Károly Róbert ellen. Csák Ugrin tartománya 1311 után akadálytalanul került új királyi ispánok irányítása alá.[2]

W swojej pracy w 2012 r. Enikő Csukovits wspomina także o prowincji Ugrina z siedzibą w Újlaku. [7] 

2012. évi munkájában Csukovits Enikő is megemlíti Csák Ugrin tartományát, Újlak központtal.[3]

Przypisy

  1. ↑ Szablon:CitLib
  2. ↑ 2,0 2,1 Zsoldos, Attila (2012). "Hűséges oligarchák". u: Baráth, Magdolna; Molnár, Antal. A történettudomány szolgálatában: Tanulmányok a 70 éves Gecsényi Lajos tiszteletére. Magyar Országos Levéltár. str. 347–354. ISBN 978-963-7228-34-6. 
  3. ↑ Błąd rozszerzenia cite: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie Csukovits

Megjegyzések

Szablon:Megjegyzések

Jegyzetek

További információk

Csák III. Ugrin

— Ban Severin
Koniuszy królewski
Wojewoda Siedmiogrodu
Sędzia królewski
Skarbnik królewski
Ban Maczwy		 —
Podpis sędziego Csáka III Ugrin
Podpis sędziego Csáka III Ugrin
Ban Severin
Okres od (1) ok.1268, (2) ok.1274, (3) 1276
do (1) 1268, (2) 1275, , (3) 1276
Poprzednik 1. brak informacji
2. Gutkeled Pál
3. Kökényes-Radnót II. Mikod
Następca 1. brak informacji
2. Gutkeled Pál
3. Gutkeled Pál
Koniuszy królewski
Okres od 1273
Poprzednik Monoszló III. Miklós
Następca brak informacji
Wojewoda Siedmiogrodu
Okres (1) 1275, (2) 1276
Poprzednik 1. Csák II. Máté
2. Kán II. László
Następca 1. Kán II. László
2. Csák II. Máté
Sędzia królewski
Okres od (1) 1275, (2) 1304?
do (1) 1276, (2) 1311?
Poprzednik 1. Geregye Miklós
2. Péter (podczaszy)
Następca 1. Mojs, syn Mojsa
2. Csák János
Skarbnik królewski
Okres od (1) 1277, (2) 1307
do (1) 1279, (2) 1309
Poprzednik 1. Kőszegi Iván
2. Kőszegi III. Miklós
Następca 1. Aba II. Lőrinc
1. Csák III. Máté
Ban Maczwy
Okres od 1279
Poprzednik brak informacji
Następca Kun Erzsébet
Dane biograficzne
Klan Csák
Ród Csák
Rodzina Ugodi protoplasta
Pochodzenie niemieckie (Szwabia)
Państwo Królestwo Węgier
w unii personalnej
z Królestwem Chorwacji
Urodziny przed 1240
Śmierć 1311
Ojciec Szák Pósa/Csák Pósa ??
Matka nieznana
Źródło: „http://natusiewicz.pl/felczak/index.php?title=Węgierscy_oligarchowie&oldid=27072”