Węgierscy oligarchowie

Strona	Autorzy	Nota
[1]	[2]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku węgierskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku węgierskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Strona	Autorzy	Nota
[3]	[4]	Ten artykuł został przetłumaczony z Wikipedii w języku angielskim. Treści pochodzące z Wikipedii w języku angielskim są oparte na licencji Creative Commons 3.0 – Uznanie Autorstwa – Na tych samych warunkach. Kopiując je lub tłumacząc, należy podać ich autorów i udostępnić na tych samych warunkach.

Plik:Kiskirályok uralmi területei.jpg Suwerenne terytoria królewiąt na Węgrzech na początku XIV wieku A tartományúr (vagy oligarcha) szó egy nagyobb országrészen önhatalmúlag uralkodó főnemest, kiskirályt jelent. Rendszerint királyi privilégiumokat is használt, függetlenül a király jóváhagyásától. Magyarországon az oligarchák fénykora a tatárjárás és Csák Máté halála közötti időszakban volt. Ezt a korszakot néha "feudális anarchiának" is nevezik, utalva a központi (királyi) hatalom meggyengülésére. Középkori magyar oligarchák Aba Amadé (Górne Węgry) Ákos I. István (Borsod) Babonić IV. István (Dolna Slawonia) Borsa Kopasz (Tiszántúl) Csák III. Máté (Górne Węgry) Csák III. Ugrin (Górna Syrmia) Stefan Dragutin (Dolna Syrmia) Frangepán Duim (Dalmacja) Gutkeled Joakim ([[]]) Kán III. László (Siedmiogród) Kőszegi Henrik (Southern Transdanubia) Kőszegi Iván (Western Transdanubia) Pók Miklós (Partium) Rátót II. Domokos (Nógrád) Šubić Pál (Chorwacja, Banat Bośni) Vejtehi Tivadar (Banat Severin) Twoja kariera, majątek ma znaczenie Ugrina spotykamy po 1240 r., a w pierwszym przypadku w 1268 r. jako bana Severin. W tym czasie miał dwóch synów, a jeden z jego oficerów przekazał dwa majątki Denisa, syna Arnata Zsadány, komitatowi Nógrád (obecnie Felső i Alsópetény), w granicach dziadka i ojca. [1] Ugrinnal 1240 után, első esetben 1268-ban szörényi bánként találkozunk. Ekkor már két fia is van, és egyik tisztjének a Zsadány nembeli Arnat fia Dénesnek a Nógrád megyében lévő Petény (jelenleg c- és Alsópetény) nevű két birtokát azokkal a határokkal adományozta el, amelyekben nagyatyja és atyja is bírta. Po śmierci Beli IV, Ugrin nie pełnił żadnego urzędu państwowego za panowania Stefana V. Prawdopodobnie było to spowodowane jego stanowiskiem podczas konfliktu dwóch królów [1]. IV. Béla halála után V. István alatt nem viselt országos hivatalt, ennek oka valószínűleg a két király szembenállása idején képviselt pártállása lehetett. Po objęciu tronu przez Władysława IV ponownie był sędzią królewskim, od 27 listopada 1272 r. do 1274 r., a od 1 grudnia 1272 r. do 27 września 1273 r. ispánem komitatu Szerém. Jako lovászmester potwierdza swoją nadaną w 1268 r. posiadłość osmańską, w której po raz pierwszy nazywa siebie jako Mistrz Ugrin, syn Pousa z rodziny Csáków [1]. IV. László trónra lépésekor újra országnagy, 1272. november 27-től 1274-ig lovászmester és mellette 1272. december 1-től, 1273 szeptember 27-ig szerémi ispán is. Mint lovászmester erősíti meg a petényi birtokról szóló 1268. évi adományozását, ezen oklevélben nevezi magát először a Csák nembeli Pous fia Ugrin mesternek. Jesienią 1273 r. [M 5] Mojs był z palatynem, a później Simon zastępcą sędziego Börd (kto)? zbuntował się przeciwko Władysławowi IV. [1] [2] 17 października 1273 r. w Budzie król nazywa Ugrina niewiernym i przekazuje jego pałac w Ostrzyhomiu jako biskup Budy za jego długi [3]. Niemniej jednak w 1275 r. Ugrin nadal był sędzią królewskim i tytularnym banem, a pałac Ostrzyhom pozostał. 2 grudnia 1275 r. otrzymał funkcję wojewody Siedmiogrodu, które pełnił tylko do pierwszej połowy 1276 r. Od 10 listopada 1277 r. do 29 marca 1279 r. był porucznikiem królewskim, a w 1277 r. był małżonkiem komitatu Bánya (Bana). W latach 1278–1279 był banem Maczwy i banem Bośni. Pod koniec marca 1278 roku sprzedał swój pałac w Ostrzyhomiu miejscowej kapitule, a wiosną 1280 roku sprzedał pozostałą część swojej posiadłości w Petény ispánowi Erdő z rodziny Zsombor [1]. 1273 őszén Mojs volt nádorral és bördi Simon későbbi alországbíróval együtt IV. László ellen fellázadt. 1273. október 17-én Budán, a király hűtlennek nevezi és esztergomi palotáját tartozásai fejében Walter budai ispánnak adományozza. Ennek ellenére 1275-ben mégis országbíró és címzetes bán, és az esztergomi palota is a birtokában maradt. 1275. december 2-án megkapta az erdélyi vajdaságot, amelyet csak rövid ideig, 1276 első feléig töltött be. 1277. november 10-től, 1279. március 29-ig királyi tárnokmester, és mellette 1277-ben Bánya (Bana) megye ispánja is. 1278-tól, 1279-ig macsói és boszniai bán. 1278. március végén adta el az Esztergomban lévő palotáját az esztergomi káptalannak, 1280 tavaszán pedig a petényi birtokának még meglévő részét értékesítette a Gyula-Zsombor nembeli Erdő ispánnak. Po 1279 roku, Władysław IV odwołał go ze wszystkich funkcji, jego nazwisko pojawia się tylko w sprawach majątkowych. 1279 után, IV. László alatt már nem viselt országos tisztséget, neve csak birtokügyekben fordul elő. Latem 1280 r. król László wspomina o Mikołaju Kacsics, syna Eustachego (Leustáka), którego przodkowie byli zaangażowani w zabójstwo królowej Gertrud i stracili majątek w komitacie Nógrád w Losonc. Według króla Mikołaj odrestaurował majątek Losonc na prośbę Ugrina (syna Pousa). W 1284 r., jako syn mistrza Pousa mistrza Csáka, Ugrin oświadczył, że starodawna posiadłość Kenéza, położona wzdłuż Gyöngyös w komitacie Vas, zostanie przekazana banowi Tivadar jako nagroda za jego usługi, a król Władysław opuścił darowiznę 27 maja. W 1287 r. osiągnięto porozumienie między Ugrinem a Kutami komitatu Zala w sprawie niektórych posiadłości w pobliżu Drawy, co jest znane z certyfikacji Kapituły Pozsega. [1] 1280 nyarán említi meg László király, mint a Kacsics nembeli Lesták fia Miklós pártfogóját, akinek ősei Gertrúd királyné meggyilkoltatásában részt vettek és azért a Nógrád megyei losonci birtokukat elvesztették. A király szerint, Miklós a losonci birtokot Ugrin (Pous fia) kérésére kapta vissza. 1284-ben mint a Csák nembeli Pous mester fia Ugrin mester kinyilatkoztatta, hogy a Vas megyében a Gyöngyös mentén fekvő Kenéz nevű ősi birtokát szolgálatai jutalmazásául Tivadar bánnak adományozza, az adományozást László király május 27-én hagyta helyben. 1287-ben Ugrin és a Zala megyei Kutasiak között, bizonyos Dráva-melletti birtokokat érintően megegyezés jött létre, melyről a pozsegai káptalan tanúsításából szerezhetünk tudomást. Ugrin nie od razu otrzymał urząd państwowy za czasów Andrzeja III, ale 11 lipca 1293 r. został ispánem komitatu Pozsega. [1] III. András alatt nem kapott ugyan rögtön országos méltóságot, de 1293. július 11-én már Pozsega megye ispánja. Zgodnie z listem Andrzeja III z dnia 11 lipca 1293 r .: [4] III. András 1293. július 11-én kelt levele szerint: „... kiedy wysłał Mistrza Ugrina, swojego ukochanego wielbiciela, nad morze przed swoją matką, a niektórzy z nich zostali schwytani przez niewiernych. - Komunikat dr Károly Szabó „ … midőn kedvelt hívét Ugrin mestert édesanyja elébe a tengerpartra küldötte, és azt némely hűtlenek foglyul ejtették, Radiszló bán az ő parancsára a hűtlenekkel megütközött, azokat egy rokona és öt szolgája halálával s többek megsebesültével legyőzte, Ugrint kiszabadította … ” – Dr. Szabó Károly közlése Potem prawdopodobnie był już w południowej części kraju, w regionie Valkó-Szerém. 13 lipca 1298 r. Ugrin uzyskał certyfikat Andrzej a III, gdy Tatarzy zostali zaatakowani i zniszczeni w banacie Maczwy, mistrz Ugrin (syn Pousa) przekroczył Sawę, pokonał wroga i wysłał dwie zabite głowy Tatarów do Budy na dwór królewski. Król podarował Pabart w komitacie Valkó ispánowi Csák nembeli Orbán (Wrbanus), który brał udział w kampanii pod hasłem „zwycięskiego” barona Ugrina, nominowanego do zwycięstwa. [1] Ezt követően valószínűleg már főként az ország déli részén, a valkó-szerémi vidéken tartózkodott. 1298. július 13-án tanúsította III. András, hogy amikor a tatárok Macsó vidékét megrohanták és pusztították, Ugrin mester (Pous fia) a Száván átkelt, az ellenséget legyőzte és két megölt tatár fejét Budára a királyi udvarhoz küldte. A Király a győzelem kapcsán „leghívebb bárója“ Ugrin előterjesztésére, a zászlója alatt a hadjáratban részt vett Csák nembeli Orbán (Wrbanus) ispán fiainak a Valkó megyében fekvő Pabart adományozta. Po śmierci Andrzeja III Ugrin stał się wiernym stronnikiem Karola Roberta. 24 sierpnia 1304 r. uczestniczył w zgromadzeniu węgierskich kościelnych i świeckich dostojników ku czci ich króla Karola w Pozsony. III. András halála után Károly Róbert rendíthetetlen híve lett. 1304. augusztus 24-én Pozsonyban részt vett a királyuknak Károlyt elismerő magyar egyházi és világi méltóságok összejövetelén- Ugrin był ispánem komitatu Szerém na czas nieokreślony, a od 15 czerwca 1309 r. do 15 czerwca 1309 r. [1] [m 6] Ponieważ zdeprecjonowany palatyn nie był w stanie pełnić funkcji pierwszego barona w pierwszej dekadzie XIV wieku, skarbnik tymczasowo wspiął się na szczyt hierarchii. W 1307 król Karol nazwał Ugrina „najbardziej lojalnym baronem swojego kraju” [5] Nem meghatározott időszakban volt szerémi ispán, 1306-tól 1309. június 15-ig pedig tárnokmester. Mivel a leértékelődött nádori poszt a 14. század első évtizedében nem tölthette be az első bárói tisztség funkcióját, Csák Ugrin méltósága, a tárnokmesterség emelkedett ideiglenesen a hierarchia élére. Károly király 1307-ben „országa leghűségesebb bárójaként" nevezete meg Ugrint. Lojalni oligarchowie według Attili Zsoldosi Csák Ugrin feltételezett tartományurasága Hóman Bálint térképe nyomán [...] Attila Zsoldos w Hűséges oligarchák po raz pierwszy w badaniu z 2012 r. rozróżnił „oligarchę” od „prowincjała” działającego w imieniu króla. Według niego Ugrin Csáka należały do kategorii prowincjałów, ponieważ w swojej prowincji od Temesváru do Pozsegę zezwolił na funkcjonowanie władzy króla (np. sprawiedliwość królewską; darowizny majątku, cła, zwolnienia podatkowe i przypadki, w których jeśli ktoś zmarł bez spadkobiercy to jego ziemie przypadały koronie). Zsoldos oparł swoje ustalenia na źródłach pierwotnych. W te myśli Zsoldosa „władca prowincji” nie jest już synonimem dotychczas używanego oligarchy, ale nową koncepcją. W tym nowym sensie władca prowincji: „w średniowiecznym królestwie węgierskim jest to zinstytucjonalizowana władza, która jest jedynym przedstawicielem woli królewskiej na terytoriach wielu komitatów”, podczas gdy skonfrontowany z nią oligarcha jest „władcą prowincji, który wyłącza władzę królewską ze swojej prowincji”. Według Zsoldosa rządy prowincji harmonijnie wpisują się w tradycyjny porządek państwowy w tym kraju. Stało się dysharmonią, a zatem elementem, który należy wyeliminować, gdy władca prowincji zostanie oligarchą. Według niego potwierdza to również fakt, że po śmierci Ugrina w 1311 r. jego syn Mikołaj, w przeciwieństwie do synów innych oligarchów, nie zbuntował się przeciwko Karolowi Robertowi. Po 1311 r. w prowincji Ugrina nie przeszkadzano nowym królewskim ispánom [19]. Zsoldos Attila Hűséges oligarchák c. 2012-es tanulmányában első ízben tett különbséget "oligarcha" és "tartományúr" között. Szerinte Csák Ugrin azért tartozik a tartományúr kategóriába, mert az általa uralt, Temesvártól Pozsegáig terjedő tartományában teret engedett a király hatalmi jogainak (pl. királyi igazságszolgáltatás; birtokok, vámok, adómentességek adományozása, és olyan esetek is ismertek, amikor az Ugrin tartományában örökös nélkül elhunyt birtokos földjei a koronára háramlottak). Megállapításait elsődleges forrásokkal (oklevelekkel) igazolta. De Zsoldos ezen állításában a „tartományúr” már nem az eddig használt oligarcha szinonimája, hanem új fogalom. Az új értelemben a tartományúr: „a középkori Magyar Királyságban olyan intézményesült hatalom, mely többmegyényi területen a királyi akarat egyetlen képviselője”, az ezzel szembeállított oligarcha viszont „az a tartományúr, aki a királyi hatalmat kizárja a tartományából és funkcióit önkényesen gyakorolja”. Zsoldos szerint a tartományuraság harmonikusan illeszkedett az ország kormányzásának hagyományos rendjébe. Diszharmonikus és ezért kiiktatandó elemmé akkor vált, amikor a tartományúrból oligarcha lett. Szerinte ezt támasztja alá az is, hogy Ugrin 1311. évi halála után fia, Miklós – más oligarchák fiaitól eltérően – nem lázadt fel Károly Róbert ellen. Csák Ugrin tartománya 1311 után akadálytalanul került új királyi ispánok irányítása alá. W swojej pracy w 2012 r. Enikő Csukovits wspomina także o prowincji Ugrina z siedzibą w Újlaku. [7] 2012. évi munkájában Csukovits Enikő is megemlíti Csák Ugrin tartományát, Újlak központtal. Przypisy Megjegyzések Jegyzetek További információk

Csák III. Ugrin — Ban Severin Koniuszy królewski Wojewoda Siedmiogrodu Sędzia królewski Skarbnik królewski Ban Maczwy — Podpis sędziego Csáka III Ugrin Podpis sędziego Csáka III Ugrin Ban Severin Okres od (1) ok.1268, (2) ok.1274, (3) 1276 do (1) 1268, (2) 1275, , (3) 1276 Poprzednik 1. brak informacji 2. Gutkeled Pál 3. Kökényes-Radnót II. Mikod Następca 1. brak informacji 2. Gutkeled Pál 3. Gutkeled Pál Koniuszy królewski Okres od 1273 Poprzednik Monoszló III. Miklós Następca brak informacji Wojewoda Siedmiogrodu Okres (1) 1275, (2) 1276 Poprzednik 1. Csák II. Máté 2. Kán II. László Następca 1. Kán II. László 2. Csák II. Máté Sędzia królewski Okres od (1) 1275, (2) 1304? do (1) 1276, (2) 1311? Poprzednik 1. Geregye Miklós 2. Péter (podczaszy) Następca 1. Mojs, syn Mojsa 2. Csák János Skarbnik królewski Okres od (1) 1277, (2) 1307 do (1) 1279, (2) 1309 Poprzednik 1. Kőszegi Iván 2. Kőszegi III. Miklós Następca 1. Aba II. Lőrinc 1. Csák III. Máté Ban Maczwy Okres od 1279 Poprzednik brak informacji Następca Kun Erzsébet Dane biograficzne Klan Csák Ród Csák Rodzina Ugodi protoplasta Pochodzenie niemieckie (Szwabia) Państwo Królestwo Węgier w unii personalnej z Królestwem Chorwacji Urodziny przed 1240 Śmierć 1311 Ojciec Szák Pósa/Csák Pósa ?? Matka nieznana